ون توعىزىنشى عاسىردا تۋىپ, بار-جوعى وتىز ءتورت جىل عۇمىر كەشكەن ويشىل اقىننىڭ ارتىندا ءبىر عانا ءىرى تۋىندىسى قالدى. ول تۋىندى پاتشالىق رەسەيدە, گەرتسەننىڭ تىلىمەن ايتقاندا, «تۇندە اتىلعان وقتاي» ءدۇمپۋ تۋدىردى. ول شىعارمانىڭ ءار ءسوزى افوريزمگە, ماتەلگە اينالىپ كەتتى. سونىڭ بىرنەشەۋىن مىسالعا الايىق: «باقىتتىلار ساعاتقا قارامايدى», «تۇرمىس – جاڭا, ال تۇسىنىك – ەسكى», «ال سوتىڭ كىم؟!», «قىزمەت قىلۋعا – ءازىر باس, جاعىمپازدانۋعا – جانىم قاس», «قاعىنعان تىلدەر قارۋدان قاۋىپتى», «شۋلايمىز, باۋىرىم, شۋلايمىز», «بالا تۋدىرۋعا كوپ اقىلدىڭ قاجەتى جوق», «بوردودان كەلگەن الدەبىر فرانتسۋز», «شاقىرىلعاندار مەن شاقىرىلماعاندار ءۇشىن دە ەسىگىمىز شالقاسىنان اشىق», «مەنىڭ رومانىمنىڭ قاھارمانى ەمەس», «كۇنتىزبەلەر وتىرىك ايتادى»...
ونىڭ قىسقا دا كەكتى, وتكىر دە ءوشتى ويلارىنىڭ قايسىسىن دا قاعاز بەتىنە قاز-قاتار تىزبەلەي بەرۋگە بولار ەدى. بىراق وسى بىرنەشە مىسالدىڭ وزىنەن ءوز ءداۋىرىنىڭ دانىشپانى, ويشىل اقىن, وزىق ديپلومات الەكساندر سەرگەەۆيچ گريبوەدوۆتىڭ قولتاڭباسى انىق اڭعارىلادى. ونىڭ جاي وتىنداي شاتىرلاپ جايباراقات جاتقان ەلدىڭ زارەسىن العان داڭقتى «گورە وت ۋما», ياعني «اقىل ازابى» شىعارماسى شارتتى تۇردە چاتسكي ۋاقىتى ۇعىمىن تۋدىردى دەپ ويلايمىن. چاتسكي ۋاقىتى – ول ءومىر سۇرگەن ۋاقىت قانا ەمەس, ءار قوعامدا شامىرقانۋ مەن شيرىعۋدان, شاراسىزدىق پەن امالسىزدىقتان, قورلانۋ مەن قورعانسىزدىقتان تۋاتىن تاڭعالۋ مەن قايران قالۋدىڭ, اقىل قايعىسى مەن زارىنىڭ, ىزالى جۇرەك پەن دولى قولدىڭ ۋاقىتى.
بىردە بەلينسكي: «پۋشكيننىڭ «ونەگينى» مەن گريبوەدوۆتىڭ «گورە وت ۋما» شىعارماسى لەرمونتوۆ پەن گوگولدى تاربيەلەپ شىققان مەكتەپكە اينالدى», دەگەن ەدى.
ال پۋشكين بولسا ءوز كەزەگىندە «چاتسكي دەگەنىمىز كىم؟ تەكتى, قىزۋقاندى, ءتىپتى كەڭپەيىلدى كەمەڭگەر ادام. ونىڭ ءاربىر ءسوزى – اقىلدىڭ جەمىسى, بىراق ول وسىنىڭ ءبارىن كىمگە ايتادى؟ فامۋسوۆقا ما؟ سكالوزۋبقا ما؟ ماسكەۋلىك سالتاناتتى استاعى شال-شاۋقانعا ما؟ مولچانينگە مە؟» دەپ كۇيىنەدى. پۋشكين نەگە كۇيىندى؟ بەلينسكي نەگە بۇل شىعارمانى ورىس ادەبيەتىنىڭ جاڭا عاسىرىن تۋدىرعان قۇبىلىسقا بالادى؟ جالپى, بۇل تۋىندىنىڭ يدەياسى قانداي؟ نەسىمەن قۇندى؟ بىزگە نە ايتا الادى؟
ءبىز اۋەلى نەگىزگى ءتورت كەيىپكەر – ءتورت الەۋمەتتىك تيپ تۋرالى ايتايىق. وسى ءتورت كەيىپكەر ارقىلى ون توعىزىنشى عاسىرداعى ورىس قوعامى, ونى ويلاندىرعان, تولعاندىرعان ماسەلەلەر جايلى, شىعارمانىڭ تۋ جانە تەز تانىلۋ سەبەبى تۋرالى ايتامىز دەپ ويلايمىن.
پاۆەل افاناسەۆيچ فامۋسوۆ – قازىنا مەكەمەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ءومىردىڭ ءمانىن شەن الۋ, شەكپەن كيۋ, قىزمەتى جوعارىلاردىڭ الدىندا قۇرداي جورعالاۋ دەپ بىلەتىن جاعىمپاز, ساراڭ ادام. ول قىزى سوفيانى قولىندا بيلىگى بار كىسىگە ۇزاتىپ, اقسۇيەكتەر اۋلەتىمەن تامىرلاسۋدى ارماندايدى.
سوفيا پاۆلوۆنا – ونىڭ قىزى. وڭى مەن سولىن تولىق تانىپ ۇلگەرمەگەن, ماحابباتتى ويىن كورەتىن ون جەتىگە جاڭا تولعان بويجەتكەن.
پولكوۆنيك سكالوزۋب – فامۋسوۆتىڭ ويىنشا قىزىنا ناعىز كۇيەۋ دە, سۇيەۋ دە بولار ادام. داراقى, تۇرپايى, وقۋ-بىلىمنەن وبا كورگەندەي شوشيتىن اسكەري ادام.
الەكسەي ستەپانوۆيچ مولچانين – فامۋسوۆتىڭ حاتشىسى. ايلاكەر, جاعىمپاز, ەكىجۇزدى, قوجايىنىنىڭ قولىن سۇيۋگە, قاباعىن باعۋعا, ءتىپتى قوجايىنىنىڭ يتىمەن بىرگە يتاياقتان اس ىشۋگە دە ءازىر ادام جانە ساراي ماڭايلاعان سانسىز كوپ ادام, كىنازى بار, گرافى بار, الاياعى بار.
وسى كوپ ادامنىڭ بىردە-ءبىرى چاتسكيمەن ەكى اۋىز ءسوز ايتىسۋعا جارامايدى, بار بولعانى توعىشار, توقمەيىلسىگەن, توقىراعان ادامدار توبى عانا. پۋشكيننىڭ «چاتسكي وسىنىڭ ءبارىن كىمگە ايتادى؟» دەپ كۇيىنەتىنى دە وسىدان.
سەبەبى چاتسكي – اسا ءبىلىمدار, زەرەك, جاس تا بولسا وقىعانى مەن توقىعانى كوپ, ءۇش جىل ەل كەزىپ, دۇنيە تانىعان, ءوز زامانىنىڭ وزىق ويلى ادامدارىمەن ورتاق مۇددەسى بار ازامات.
«قايران ءسوزىم قور بولدى», دەپ اباي ايتپاقشى, وسى ءبىر وپاسىز ورتاعا ورعا تۇسكەندەي توپ ەتە قالعان چاتسكي جان ازابىن كەشىرەدى. توعىشارلارمەن تىلدەسە المايدى. تىلدەسسە, تۇسىنىسە المايدى. ماحاببات دەگەنى مازاق بولىپ شىعادى. ارمان دەگەنى الدامشى بولادى. ادام دەگەنى, ازعىننان ارى بولادى. فامۋسوۆ باستاعان توعىشارلار توبى چاتسكيدەن قۇتىلۋدىڭ جولىن ىزدەي باستايدى. اقىر سوڭىندا فامۋسوۆتىڭ ۇيىندەگى سالتاناتتى استا چاتسكيدى «اقىل-ەسى اۋىسقان» دەگەن سىبىس تاراتىپ, بارلىعىن سوعان سەندىرەدى, كوندىرەدى.
بۇل توپ كىتاپتى ز ۇلىمدىق دەپ تانيدى, ءبىلىمدى بەتىمەن كەتۋشىلىك دەپ بىلەدى, اقىلدى ەسالاڭدىق دەپ تۇسىنەدى.
بارىنەن ازا بويى قازا بولعان, جانى تۇرشىككەن, تۇڭىلگەن چاتسكيدىڭ سوڭعى مونولوگى وسى كورىنىستى انىق بەرەدى:
سوقىرلىق! مەن وسىنشا ەڭبەگىمە
كىمنەن قۇرمەت ىزدەدىم؟
اسىقتىم! ۇشتىم!
قالتىرادىم!
كورەر باقىتىم جاقىن دەدىم!
ۋا, مەن كىمنىڭ الدىندا جالىنمەن
ىستىق لاۋلاپ ەم,
ءارى ادەپتى, ءارى وتكىر ءسوزىمدى
كىمگە ارناپ ەم؟
ال ءسىز شە؟ و, ءتاڭىرىم!
كىمدى تاڭداپ تاپقانسىز؟
...كىمنەن بولدى؟!
تاعدىر مەنى قاي قيىرعا لاقتىردى؟
ءبارى قۋدى, ءبارى قارعاپ, جات قىلدى,
وڭشەڭ جان قيناعىش, ازاپشىل توپ,
ماحابباتقا وپاسىز,
وسەككە جانى قۇمار,
ءبىردى بىرگە ۇتىستىرعىش
وڭشەڭ قۋلار,
جارىم اقىل, زىميان جادىگويلەر,
باققۇمار شال, ءباتۋاسىز
سۇم كەمپىرلەر,
ميعا قونباس كىل سۋايت, وسەك تەرگەن,
مىنە, وسى ورتا –
مەن ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن,
تۇرلاۋسىز قىز, سۇم كەمپىر,
جىن شالىق بار,
بار داۋىسپەن جىندى
قىپ شىعارىڭدار!
دۇرىس-اق سەندەردىكى:
سەندەرمەن تەك ءبىر كۇن بىرگە بولىپ,
ءبىر اۋادا دەم الىپ, بىرگە قونىپ,
سوندا دا ەستەن تانباي,
وتقا جانباي,
امان شىققاننىڭ ءوزى قانداي!
كەتتىم اۋلاق موسكۆادان!
مۇندا قايتىپ ورالمان,
ءجابىر كورگەن سەزىمگە ىزدەۋگە
سايا جاھاننان,
كەتتىم, ارتقا قارامان!
(ت.جاروكوۆ ءتارجىماسى)
چاتسكيدىڭ ايتىپ وتىرعان ء«جابىر كورگەن سەزىمى» – جالپاق قوعامنان جالقىعا ورىن تابا الماعان, ويلاسار وڭدى كىسى, سويلەسەر سىرلى كىسى كەزىكتىرە الماي, وزگەگە ەلىكتەگىش, وزگەنىڭ قۇندىلىعىن زور, وزىنىكىن قور تۇتقىش, وزگەنىڭ تىلىندە سويلەۋدى (ونىڭ جاعدايىندا فرانتسۋز ءتىلدى ورىس قوعامى) مادەنيەت دەپ بىلگىش توبىردان سوققى جەگەن, قۋعىن كورگەن, جاپا شەككەن, جالالى بولعان جاننىڭ سەزىمى.
جالپى, بۇل وقيعا قايدان شىقتى؟ چاتسكي وبرازىنىڭ ارتىندا كىم تۇر؟
زامانداستارىنىڭ ايتۋىنشا, اۆتور گريبوەدوۆتىڭ ءوزى ماسكەۋدە وسىنداي ءبىر وقيعاعا تاپ بولعان. «اقىل ازابى» كومەدياسىندا چاتسكي بوردودان كەلگەن فرانتسۋز تۋرالى ايتادى. ماسكەۋ مەن پەتەربوردى ارالاعان الدەبىر فرانتسۋز ازاماتى ءوزىنىڭ دوستارىنا ماقتانىپ بىلايشا ايتادى دەيدى: «مەن ەكى قالادا دا بولدىم, ءوزىمدى ءبىر ساتكە دە شەتەل ازاماتى سەزىنگەن جوقپىن, سەبەبى ءبارى دە فرانتسۋز تىلىندە سويلەيدى, ءبارى دە فرانتسۋز ستيلىندە جاسالعان, قىز-كەلىنشەكتەرى مەنى قورشاپ الدى». چاتسكي ءوز مونولوگىندا وسىنى مىسالعا كەلتىرىپ, ماسكەۋلىك باي-باعلانداردىڭ ورتاسىن سىنايدى.
گريبوەدوۆتىڭ ومىرىندە دە وسى وقيعا بولادى. وسىعان ىزالانعان گريبوەدوۆتىڭ اششى ءسوزى ءتاتتى كوڭىلىن قارىپ وتكەن كوپشىلىك گريبوەدوۆتى اقىلىنان اداسقان دەگەن قاۋەسەت تاراتىپ جىبەرەدى.
سوندا گريبوەدوۆ: «اقىلىمنىڭ دۇرىس ەكەنىن بۇلارعا ءالى دالەلدەيمىن! مەن وسى ءبىر كەشتى قاز-قالپىندا قاعازعا ءتۇسىرىپ, كومەدياعا اينالدىرامىن. سوندا كىمنىڭ كىمگە كۇلەتىنىن كورەتىن بولامىز! كومەديانىڭ جوباسى باسىمدا ءپىسىپ تۇر جانە ونىڭ جويقىن بولارىن ءىشىم سەزەدى», دەگەن ەكەن.
الايدا بۇدان «اقىل ازابى» كومەدياسى گريبوەدوۆتىڭ ءوز باسىنان وتكەرگەن وقيعالارىنا عانا نەگىزدەلگەن دەگەن وي تۋماۋى كەرەك. مۇندا سول تۇستاعى وزىق ويلى ازاماتتاردىڭ ءبارىنىڭ بەينەسى جاتىر. چاتسكي – جيىنتىق وبراز.
قاراڭعى قوعامعا, قاراۋ ويلى ادامدارعا قارسى اتىلعان وق بۇل. ورىس قوعامىنىڭ 1821-1825 جىلدار اراسىنداعى ساياسي-الەۋمەتتىك ءومىرىن, سونىڭ كەلەڭسىز ءارى كۇلكىلى تۇستارىن مازاق ەتكەن اششى ءاجۋا.
سونىمەن قاتار چاتسكيدىڭ ءپروتوتيپى رەتىندە ورىس ويشىلى, كۇرەسكەر پاۆەل چااداەۆ تا اتالادى. ول دا نەگىزسىز ەمەس. نەگە دەسەڭىز, كومەديا جازىلعان جىلدارى ۇزاق ساپاردان ورالعان چااداەۆتىڭ «فيلوسوفيالىق جازبالارى» جارىق كورەدى. ول ەڭبەكتەگى ويلار ورىس قوعامىندا ۇلكەن داۋ تۋدىرادى. سەبەبى چااداەۆ «رەسەي دۇنيەدەن بولەك ءومىر ءسۇرىپ جاتىر, ونىڭ ءومىرى بولاشاق ۇرپاقتارعا ساباق بولۋى ءۇشىن عانا كەرەك سەكىلدى» دەگەن وي ايتادى. بۇل پىكىر پاتشانىڭ اشۋىن تۋدىرىپ, اۆتورىن ونىڭ قاھارىنا ۇشىراتادى. قاھارلانعان رەسەي پاتشاسى چااداەۆتى ءوزىنىڭ جارلىعىمەن «ەسى اۋىسقان» دەپ جاريالايدى. سودان باستاپ, فيلوسوفتىڭ ءومىرى وزگەرەدى. ونى كۇندەلىكتى تەكسەرىپ, اقىل-ەسىنىڭ قالپىنا كەلىپ جاتقانىن قاداعالاپ وتىراتىن جەكە دارىگەر بەكىتىلەدى. بۇل وقيعا ورىس قوعامىن ەكىۇداي ويدا قالدىرادى. ەكىۇداي دەگەن جاي ءسوز, ايران-اسىر كۇيگە تۇسىرەدى. بارلىق وزىق ويلى ازاماتتار پاتشانىڭ بۇل جارلىعىن تىكەلەي وزدەرىنە جاسالعان قىلمىس رەتىندە قابىلدايدى. قولدان كەلەر قايران جوق, پاتشانىڭ اتى پاتشا, جارلىقتىڭ اتى – جارلىق.
ءدال وسى تۇستا گريبوەدوۆتىڭ «اقىل ازابى» شىعارماسى دا جازىلادى. وسىعان ريزا بولعان پۋشكين «گريبوەدوۆ چااداەۆتىڭ باسىنا تۇسكەن قيىندىق جايلى كومەديا جازدى دەپ ەستىدىم. وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا ونىڭ بۇل ارەكەتىن ازاماتتىق دەپ سانايمىن», دەيدى.
دانىشپاندىقتى ناقۇرىستىق, اقىلدىلىقتى ەسى اۋىسقاندىق ساناۋ – شىن مانىندە كەرى كەتكەن قوعامنىڭ, كەردەڭ ويدىڭ, كەمتار سانانىڭ انىق بەلگىسى ەكەنىن ورىس قوعامىنداعى ءاربىر سانالى ازامات سول ساتتە ناقتى سەزىنگەن ەدى.
ال گريبوەدوۆتىڭ ءوز ءومىرى قالاي بولدى؟
گريبوەدوۆتىڭ كريتيكالىق ويلاۋ جۇيەسى ءوزىنىڭ كەيىپكەرى چاتسكيمەن بىتەقايناسىپ جاتسا دا, ونىڭ ءومىرى – ونىڭ ءومىرى باسقا ارناعا بۇرىلىپ كەتتى. چاتسكي پاتشا سارايىنا قىزمەت ەتۋدى, ناقتى ايتقاندا جاعىمپازدىقپەن جان باعۋدى وزىنە ار سانايدى. «كىسى ءۇشىن ەمەس, ءىس ءۇشىن قىزمەت قىلسام», «قىزمەت قىلۋعا قورلانبايمىن, جاعىمپازدانۋدان جيىركەنەمىن», دەيدى.
گۆارديا وفيتسەرى وتباسىندا ومىرگە كەلگەن, ءوز ۋاقىتىنا لايىق وزىق ءبىلىم العان, بىرنەشە ەۋروپا حالىقتارىنىڭ ءتىلىن بىلگەن, ودان بولەك اراب پەن پارسى, تۇرىك تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرگەن گريبوەدوۆ دەكابريستەرمەن مۇددەلەس بولدى, فيلوسوف چااداەۆپەن دوس بولدى.
كەيىن يرانداعى ورىس ميسسياسىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقاردى, ءتىپتى پەرسياداعى مينيستر بولىپ تا تاعايىندالدى. بىراق بۇل قىزمەتتىڭ ءبارىن اقىن قۇرمەت پەن جەتىستىك رەتىندە ەمەس, قۋعىنداۋ رەتىندە قابىلدادى. اقىر سوڭىندا تەھران قالاسىنداعى كوتەرىلىستەردىڭ بىرىندە ىزالى توپتىڭ قولىنان قازا تاپتى. وتىز ءتورت جاسىندا.