قازاق ايەلدەرىنىڭ شەجىرەسى

باسىلىمنىڭ العاشقى رەداكتورى بولىپ ء«تىلشى» گازەتىندە ىسى­­لىپ, ايەل­دەرگە ارنالعان «تەڭدىك», «ازات ايەل» گازەتتەرى مەن «جەتىسۋ ايەلى» جۋرنالىن شى­عار­عان تاجىريبەلى جۋرناليست سارا ەسوۆا تاعايىندالدى. ول بۇل قىزمەتتى 1932 جىلعا دەيىن اتقاردى. 1925 جىلى ورىنبورداعى قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتى جانىنداعى ايەلدەر ءبولىمى «تەڭدىك» گازەتىن اشقان ەدى. بار-جوعى 7 سانى عانا شىقتى دا, ەل استاناسى ورىنبوردان قىزىلورداعا اۋىسقان سوڭ, وسى گازەتتىڭ ورنىن «ايەل تەڭدىگى» جۋرنالى باستى.

العاشقى كەزدە جۋرنال جۇ­مىسىنا ءاليحان بوكەيحان, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, ت.ب. الاش قايرات­كەر­لەرى اۆتور رەتىندە اتسالىس­تى. سونىمەن قاتار ءنازيپا قۇلجانوۆا, اققاعاز دوسجانوۆا دا جۋرنالعا ماقالا جازىپ, ايەل دەنساۋلىعى, بالا تاربيەسىنە قاتىستى مازمۇندى ماقالالارىن جاريا­لادى. جۋرنالدان مادە­نيەت, ادەبيەت تاقىرىبى دا شەت قالعان جوق. 1926 جىلعى №12-13 سانىنا اقىن يسا بايزاقوۆتىڭ:

الدىرسىن ايەلدەر دە ەلدە جاتقان,

نەشە جىل ناداندىقتىڭ زارىن تارتقان.

جازىلىڭدار, بۇل جۋرنال سەندەردىكى,

تەڭدىكتەرىڭ سارعايىپ زورعا تاپقان,

– دەپ جىر-شاشۋى جاريالاندى.

ول كەزدە جۋرنال شىعارۋ وڭاي جۇمىس ەمەس ەدى. سارا ەسوۆا ءبىر سۇحباتىندا: «...ءبارىن جوقتان بار ەتىپ, قولدان جاسادىق. قازاقتا تالانتتى قىزدار از بولعان جوق. بىراق سولاردىڭ سۋىرىلىپ شىعا قويۋى ەكىتالاي ەدى. تاپ سول جىلدارى ەرتە كوز جۇمعان قازاقتىڭ ءدۇلدۇل اقىن قىزى شولپان يمانباەۆانىڭ ولەڭدەرىن جيناپ, جارىققا شىعارعانىم ءالى ەسىمدە. قازىرگى ۇلكەن اقىنىمىز ءماريام حاكىمجانوۆانى جۋرنال رەداكتسياسىنا قىزمەتكە شاقىرىپ, حالىققا تانىلۋىنا, تالانتىنىڭ اشىلۋىنا تىكەلەي ىقپال جاسادىق. سونداعى مەنىڭ اقىل-كەڭەسشىلەرىم, سۇيەنىشتەرىم – الما ورازباەۆا, ناعيما ارى­قو­ۆا, ءنازيپا قۇلجانوۆا سىندى وقىعانى, توقىعانى كوپ ينتەل­ليگەنت ايەلدەر بولدى», دەدى («العاشقى قارلىعاشتار», الماتى, «قازاقستان», 1993 جىل). وسىن­داي قولداۋشىلارىنىڭ ارقا­سىندا سارا «ايەل تەڭدىگىن» قىز-كەلىنشەكتەر قىزىعا وقيتىن ماز­مۇندى باسىلىمعا اينالدىردى.

سونىمەن قاتار جۋرنال بەتىندە قالىڭمال, امەڭگەرلىك, ت.ب. وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىلىپ, قازاق ايەلدەرىنىڭ قوعامدىق ومىرگە ارالاسۋى ءجيى جازىلدى. ماسەلەن, الما تۇرسىنبايقىزى 1928 جىلعى №3 ساندا جاريالانعان ماقالاسىندا: «...وسى كۇنى ولكەلىك ايەلدەر كۋرسىندا وقىپ ءجۇرمىن. ءوزىم كۇڭدىك كورگەن, ەزىلگەن ايەلدىڭ ورتاسىنان ءبىلىم ىزدەپ شىققاندىقتان, ەندىگى العان ءبىلىمىمدى بۇقارا ايەلدەر ورتاسىنا تارتپاقپىن», دەپ جازسا, تاعى ءبىر نومىردە ءمۇبينا تاناشەۆانى وقىرمانعا تانىستىرىپ: «1928 جىلدىڭ وكتابىرىنەن بەرلى رسپسر-دىڭ جوعارعى سوتىنىڭ قازاق بولىمىندە القا مۇشەسى بولىپ قىزمەت ەتەدى. ءمۇبينا جولداس 28 جىلدان بەرلى پارتيا مۇشەسى»,  دەپ جازدى.

سارادان كەيىن جۋرنالدى ەكى جىلداي نۇرجامال ساناليەۆا شىعاردى. ال 1934 جىلدان باس­تاپ گازەتتىڭ باسشىلىعىنا ءوزى ايتقان سۇيەنىشتەرىنىڭ ءبىرى ناعيما ارىقوۆا كەلدى. ول جۋرنالدى 1937 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن باسقارىپ, باسىلىمنىڭ تارالىمىن 5 مىڭنان 30 مىڭعا دەيىن جەتكىزدى. ناعيما رەداكتور بولعان تۇستا, 1935 جىلى جۋرنال اتاۋى «ستالين جولى» بولىپ وزگەرىپ, باسىلىمنىڭ باعىتى كولحوزشى-جۇمىسشى ايەلدەر تاقىرىبىنا قاراي ويىستى. پارتيا ناسيحاتىنان بولەك جۋرنالدا زاڭ, دەنساۋلىق, ادەبيەت, ونەر, ءبىلىم تاقىرىپتارى دا ءجيى جازىلدى. باسىلىمعا ءىلياس جانسۇگىروۆ, بەيىمبەت مايلين, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ سەكىلدى قالامگەرلەر ءجيى جازىپ, اتسالىسىپ تۇردى. اتاپ ايتساق, عابيتتىڭ «جايلاۋ جولىندا», بەيىمبەتتىڭ «كۇلەگەش جەڭگەي», ءىلياستىڭ «باقىتتى جامال», ءسابيتتىڭ «دوستار» سەكىلدى جاڭا تۋىندىلارى جۋرنالدىڭ بىر­­نەشە سانىنا جالعاسىپ جاريا­لان­دى.

«ستالين جولىنىڭ» 1936 جىلعى №2 سانىنا جۋرنالدىڭ 10 جاسقا تولۋىنا وراي ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ:

ازات قازاق ايەلى,

قۇتتى بولسىن جورنالىڭ.

جورنالىڭا جىر جازىپ,

سىزگە سالەم جولدادىم, دەپ كەلەتىن ولەڭى جاريالانسا, وسى نومىردە ساكەن سەيفۋلليننىڭ «جۇباتۋ» دەگەن ماقالاسى باسىلدى. ساكەن وسى ماقالاسى ارقىلى قازاق قىزدارىن: «...جىلاما, تىي كوزىڭنىڭ جاسىن! وتەر قايعىلى قارا ءتۇن! مىنە, راۋانداعان تاڭ بەلگىسى! اشىلار باقىتىڭ. زۇلمات قارا ءتۇندى قۋىپ, جارقىراپ تاڭ اتار!» دەپ جۇباتتى.

جۋرنال قازاقتىڭ تالانتتى, تالاپتى قىزدارىن قولداۋدان دا كەندە قالمادى. 1936 جىلى كسرو-نىڭ حالىق ءارتىسى اتاعىن الۋىنا وراي جۋرنالدىڭ №4 سانىنىڭ مۇقاباسىنا اتاقتى ءانشى كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ سۋرەتى باسىلدى. سونداي-اق جۋرنالدا ءانشى جا­يىندا «كۇلاش – قازاق تەاترىنىڭ كوركى» دەگەن ماقالا جاريالاندى. سونداي-اق وسى نومىردە جاقان سىزدىقوۆتىڭ كۇلاشقا ارنالعان «تاڭ بۇلب ۇلى» دەگەن ولەڭى باسىلدى. سول سەكىلدى شارا جيەنقۇلوۆا «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىن العان كەزدە №5 سانعا ءبيشى قىزعا ارنالعان ء«بىزدىڭ شارا» دەگەن ولەڭ جاريالاندى. ال جۋرنالدىڭ №6 سانىنىڭ مۇقاباسىنا قازاق ينجەنەرى ءمادينا بەگاليەۆانىڭ سۋرەتىن باسىپ, وقىرمانعا تانىس­تىردى.

1938–1941 جىلدارى باسىلىم تىزگىنىن اقىن قىز ءماريام بەكتەمبەكوۆا قولىنا الدى. بۇل كەزدە دە ءوندىرىس, مادەنيەت, ت.ب. سالالاردا ناتيجەلى قىزمەت ەتىپ جۇرگەن قازاق ايەلدەرى ءجيى ناسيحاتتالدى. جۋرنالدىڭ 1938 جىلى 8 ناۋرىز مەرەكەسىنە ارنالعان №3 سانىنىڭ مۇقاباسىنا كۇيشى دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ سۋرەتى باسىلدى. سونىمەن قاتار وسى ساندا دارىندى دومبىراشى جايىندا جازىلعان «قايتا تۋعان دينا» دەگەن كولەمدى ماقالا جاريالاندى. ال ودان كەيىنگى №4 ساننىڭ مۇقاباسىنا جىر الىبى جامبىلدىڭ سۋرەتى باسىلىپ, دينا, كۇلاش باستاعان قازاقتىڭ ونەرپاز ايەلدەرىنىڭ «ارداقتى جامبىلعا» دەگەن اق تىلەگى جارىق كوردى. ال 1941 جىلعى №2 ساندا احمەت جۇبانوۆتىڭ ءانشى مايرا ۋاليقىزى تۋرالى «مايرا» دەگەن ماقالاسى شىقتى. جۋرنالدىڭ تاعى ءبىر سانىنا احمەتتىڭ كۇلاش بايسەيىتوۆا تۋرا­لى جازعان «كۇلاش» ماقالاسى جاريالاندى.

1941–1949 جىلدارى سوعىس جاعدايىنا بايلانىستى جۋرنال شىعۋىن ۋاقىتشا توقتاتتى. ال 1950 جىلدان باستاپ «ستالين جولى» وقىرمانىمەن قايتا قاۋىش­تى. 1950–1988 جىلدارى جۋر­نال رەداكتورى قىزمەتىن حاسيبا سەيىتقازيەۆا, ءاتينا جاكەتوۆا, ءماريا قاراقۋناقوۆا اتقاردى. 1956 جىلعى قاڭتار ايىندا جۋرنال اتاۋى «قازاقستان ايەلدەرى» بولىپ وزگەردى.

جۋرنالدا ءار جىلدارى جا­ۋاپ­تى حاتشى بولىپ ءماريام حاكىم­جا­نوۆا, ءلازيزا سەرعازينا دا ەڭ­بەك ەتتى. جۋرنالدىڭ 1950 جىلعى №1 سانىندا ءماريامنىڭ ءانشى روزا باعلانوۆا تۋرالى ء«بىزدىڭ روزا» ماقالاسى, №4 سانىندا شولپان يمانباەۆانىڭ 45 جىلدىعىنا ارنالعان «شولپان اقىن», 1951 جىلعى №1-2 ساندارىنا مانشۇك مامەتوۆا تۋرالى «باتىر داڭقى وشپەيدى», ت.ب. ماقالالارى جاريا­لادى. سونىمەن قاتار باسىلىمعا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اقىن اعا» جانە ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ «كۋرليانديا» روماندارىنان ءۇزىندى, بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ «بالانى الداۋعا بولمايدى», حاميت ەرعاليەۆتىڭ ء«بىزدىڭ ءۇي­دىڭ ادامدارى» اڭگىمەلەرى, قاليجان بەكحوجيننىڭ ء«ماريام جاگورقىزى» پوەماسى, ت.ب. شى­عار­­مالار باسىلدى. سەيىتجان وماروۆتىڭ حيۋاز دوسپانوۆا تۋرا­لى ء«ومىر وسىرگەن قىز» وچەركى 1950 جىلعى №10 سانىنا شىق­تى. جۋرنالدا سونىمەن قاتار حيۋاز­دىڭ ءوزى جازعان ماقالالار دا جاريا­لانىپ تۇردى.

«ايەل تەڭدىگى» جۋرنالىنىڭ قازاق ءباسپاسوزى تاريحىنداعى ورنى بولەك. سەبەبى باسىلىم قىز-كەلىن­شەك­تەردىڭ الەۋمەتتىك ساناسىن وياتىپ, وقۋ-بىلىمگە شاقىرىپ, ايەل­دەردىڭ قوعامداعى ءرولىن وزگەر­تۋگە اتسالىستى. سوندىقتان جۇزجىل­­­دىق تاريحى بار باسىلىمدى, ونىڭ شى­عارۋشىلارى مەن اۆتورلارىن, سونداي-اق ولاردىڭ قالامىنان تۋعان قۇندى جازبالاردى كەلەشەكتە زەرتتەپ-زەردەلەي ءتۇسۋ قاجەت.