حالىق مۇعالىمى

ءبىز اتتان ءتۇسىپ, مەكتەپ ۇيىنە قاراي ءجۇرىپ كەلە جاتقاندا, جامالەددين قارسى شىقتى. اكەممەن سالەمدەس­كەننەن كەيىن:

– نەمەنە, اقساقال, سپاندياردى وقۋعا اكەلدىڭ بە؟ – دەپ سۇرادى.

– ءيا, شىراعىم, وقىسىن دەپ اكەلدىم. ءوزىڭ ايتىپ كىرگىزىپ كور, – دەدى اكەم.

– ماقۇل, كوبەكە, ءجۇرىڭىز, – دەپ جامالەددين ءبىزدى مەكتەپكە ەرتىپ ءجۇردى. ءبىز تايالىپ كەلگەندە سىپايى كيىنگەن, قولىندا قارا پاپكاسى بار, ورتا بويلى ءبىر جاس جىگىت مەكتەپتەن شىقتى. دوسماعۇل توقتاباەۆ ەكەن. جامالەددين ونىمەن ءبىر-ەكى اۋىز ورىسشا سويلەسكەننەن كەيىن, دوسماعۇل ءبىزدى ەرتىپ كەپ مەكتەپكە كىرگىزدى» دەپ جازعانىنان اڭعارۋعا بولادى.

جامالەددين بەيسەنوۆ 1874 جىلى تورعاي وبلىسى نيكولاەۆ ۋەزى وباعان بولىسىنداعى №2 اۋىل­دا تۋعان. 2 سىنىپتىق قوستا­ناي ورىس-قازاق ۋچيليششەسىن بىتىرگەن سوڭ, 1891–1895 جىلدارى ورىنبور قازاق مۇعالىمدەر مەكتەبىندە ءبىلىمىن جالعاستىرادى. ونى اياق­تاعان سوڭ, «باستاۋىش مەكتەپ مۇعالىمى» دەگەن بىلىكتىلىك بەرىلەدى. مۇعالىمدەر مەكتەبىن بىتىر­گەن جىلى ورال وبلىسىنداعى قاراوبا بولىستىق ورىس-قازاق مەكتەبىنىڭ ەكىنشى مۇعالىمى بولىپ تاعايىندالادى.

قوستاناي وبلىستىق ىبىراي ءالتىنساريننىڭ مەموريالدىق مۋزەي قورىندا جامالەددين سۋرەتى, 1907–1908 جىلداردا ج.بەيسەنوۆتىڭ وتباسىمەن تۇسكەن فوتوسۋرەتىنىڭ كوشىرمەسى ساقتالعان. قوستاناي قالاسىندا تۇسكەن وتباسىلىق سۋرەتتە جاما­لەددين بەيسەنوۆتىڭ ءوزى, ايەلى كەنجەكەي, قىزى ءماريام, ۇلى عابدراشيت بار.

1905 جىلدان جىتىقارا – شۇبار بولىستىق مەكتەبىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولادى. 1909 جىلى جامالەددين جايىنداعى مالىمەتتە: «زاۆەدۋيۋ­ششي دجاليالياددين بەيسەنوۆيا بەيسەنوۆ. ۆ سلۋجبە س 1895 گ., ­­ ۆ دولجنوستي س 1905 گ.وك.ك. ورەن­بۋرگسكوي كيرگيزسكوي ۋچيتەلسكوي شكولى», دەپ بەرىلەدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا قوستاناي ۋەزىندەگى زابەلوۆكا 2  كلاستىق ۋچيليششەنىڭ مەڭ­گەرۋ­شىسى مىندەتىن اتقارادى. زابە­لوۆ­كا­دا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندە كەنەتتەن ناۋقاستانىپ, 1913 جىلى قايتىس بولادى. مەكتەپ اشىپ, اعارتۋشىلىق قىزمەت ەتكەنى ەسكەرىلىپ, «ىجداعاتتىعى ءۇشىن» («زا ۋسەرديە») كۇمىس مەدالىمەن ماراپاتتالعان. بۇل كۇمىس مەدال وتە سيرەك بەرىلەتىن بولعان. وسىدان-اق جامالەددين بەيسەنوۆتى ەڭبەگى قالاي باعا­لانعانىن بىلۋگە بولادى.      

1913 جىلى قايتىس بولعان كەزدە وعان دەگەن ەل قۇرمەتى سۇل­تانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ «ايقاپ» باسقارماسىنا حات» ماقالاسىنان اڭعارىلادى: «وتكەن وكتيابر جۇلدىزىنىڭ 26-سىندا ترويتسكىدەگى «رۋسسكو-تاتارسكايا شكولدىڭ» باس ۋچيتەلى لاتيفوللا مىرزا عابدۋلعازيزوۆ دۇنيەدەن قايتتى. 29-وكتيابردە, بەيسەنبى كۇنى جانازاسى وقىلىپ, اسا قادىر-قۇرمەتپەن جامباسى جەرگە ءتيدى. مارقۇم ەس ءبىلىپ, ەرجەتكەننەن بەرى قاراي تاتار مىللەتىنە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن, ساقالسىز بالالار بىلاي تۇرسىن, كوپ ساقالدى بالالاردىڭ كوزىن اشقان, ترويتسك شاھارىندە نە ءتۇرلى جاقسىلىق ىستەرگە سەبەپشى بولعان ءبىر كىسى ەدى. سونىسىنا قاراي ءولىمى دە جۇرتقا قادىرلى بولدى. مەدرەسەلەردە دارىستەر (ساباقتار) توقتاتىلىپ, قايعىسىنا ورتاقتاستى. رۋحىنا قۇران حاتىم ايتتىرىلدى. جانا­زاسىنا جەر قايىسقان كىسى جيىلدى. باس ادامدارى قابىرىنىڭ قاسىندا مارقۇمنىڭ قىلىقتارىن سويلەپ, كوڭىل كوزدەرىنەن كۇيىك­­­تى جاستار مونشاقتاتىپ ۇمىت­پايتىندىقتارىنا ۋاعدا ەتتى. مىنە, كوزدەرى اشىلىپ, كوڭىلدەرىنە ساۋلە كىرە باستاعان جۇرت بالالارى وقىتۋشىنىڭ قادىرىن قالاي بىلەدى. مۇنان, ءبىر جۇما بۇرىن, 23 وكتيابردە قوستاناي ۋەزى وباعان بولىسىنىڭ قازاعى جاماليددين مىرزا بەيسەنوۆ قازانعا اۋرۋىن قاراتا بارعاننان كەيىن قايتىپ كەلە جاتىپ, ۇيىنە جەتە الماي, ترويتسك شاھارىندە وپات بولدى.

مارقۇم «رۋسسكو-كيرگيزسكايا شكولدىڭ» زاۆەدۋيۋششيى ەدى. قىرشىن جاس جاقسى قازاق بالالارىنىڭ شكولعا كىرۋىنە كوپ كومەگى تيگەن, قازاقشىلىق ىسىندە شىن مۇسىلمان ءبىر ادام ەدى. مۇنىڭ ءولىمىنىڭ جاي قازاقتىڭ ولىمىنەن كوپ ايىرماسى بولمادى. بۇل ءبىزدىڭ قازاقتا وقىتۋشىنىڭ قۇنى نە دارەجەدە قىمباتتى ەكەنىن كورسەتەدى. بايقاڭىز, ءبىزدىڭ وقىتۋشىلىق قالاي كومىلدى, بىزبەن تۋىسقان, قاتارىمىز دەپ جۇرگەن تا­تاردىڭ وقىتۋشىسى قالاي كومىلدى؟

ەردىڭ ەڭبەگىن ەر بىلەرلىك زامان بىزگە دە بولار ما ەكەن؟ ءبىزدىڭ ەڭبەكشىلەرىمىزگە دە سونداي كۇن تۋار-داعى؟ بىراق قاشان؟ قايدا؟».

ول – ۇلت بولاشاعىنا قىزمەت ەتكەن ناعىز حالىق مۇعالىمى.

سالتانات وتەلباەۆا,

احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانتى