ەرتەدەن جەتىقارا دەگەن اتپەن بەلگىلى, باسپا بەتىندە وسىلاي جازىلىپ تا كەلە جاتقان جەر اتاۋىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارى اياق استىنان «جىتىقارا» بولىپ وزگەرتىلە سالعانى ءجون-جوباسىز, ءتىپتى ەل, جەر تاريحىنا قيانات ەكەنىن بايانداعالى وتىرمىز.
جەر اتاۋىن بۇرمالاۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە, «ەسكىدە ەلگە قادىرلى ءبىر اقساقال: ء«اي, دۇرىستاپ قارا!», ء«جىتى قارا» دەپتى. سول ءسوز حالىق ساناسىنا سونشالىقتى ءسىڭىپ, جەر اتاۋىنا اينالىپ كەتكەن-مىس. ءتىپتى اقىلعا سىيمايدى. ونىڭ ۇستىنە, ء«جىتى» ۇستەۋ ءسوز عوي, قيمىلدىڭ سىنىن بىلدىرەدى. جەر اتاۋلارىنىڭ جاسالۋ تاريحىندا ۇستەۋ ءسوز اتىمەن جوق, مۇلدە كەزدەسپەيدى. جەر-سۋ اتاۋى كوبىنە-كوپ سان ەسىم مەن زات ەسىمنىڭ (جەتىساي, جەتىسۋ, جەتىباي, ۇشتوبە, ءۇشارال), سىن ەسىم مەن زات ەسىمنىڭ (مەڭدىقارا, قارامەڭدى) تىركەسىنەن جاسالادى. اتجارعان, قالماققىرىلعان, تۇيەسويعان ءتارىزدى مەكەن اتاۋلارىنىڭ قۇرامىنداعى ەتىستىكتىڭ ءوزى ەسىمشە جۇرناعى ارقىلى اتاۋ مانگە يە بولىپ كەتكەن.
ال ۇستەۋ ءسوز بەن بۇيرىق رايداعى ەتىستىكتەن جاسالعان ء«جىتى قارا!» تىركەسىن بۇتىندەي ءبىر وڭىرگە, اۋدانعا تەلۋ مۇلدە اقىلعا قونبايدى. ء«جىتى قارا!» دەپ كىمگە بۇيىرىپ تۇرمىز؟ تاۋعا ما, ەلگە مە؟ قايدا قاراۋىمىز كەرەك؟ كىم تۇسىندىرەدى؟...
«جىتىقارانىڭ اۆتورلارى بىلاي دەيدى: «ول كەزدەگى جاۋگەرشىلىك زاماندا توبەنىڭ باسىنا شىققان ادام 40–50 شاقىرىمعا دەيىن انىق كورە الاتىن بولعان. كۇزەتكە بارعاندار تاۋ توبەسىنەن ورىن الاتىن. اقساقالدار ولارعا «الىسقا ءجىتى قاراڭدار» دەيدى ەكەن».
مەن – وسى جايىلما, جىتىقارا ءوڭىرىنىڭ ءتول تۋماسىمىن. حالقىممەن بىرگە ءومىر كەشىپ كەلە جاتقانىما ءبىر عاسىردان اسىپ بارادى. «تاۋدىڭ توبەسىنە شىقتىم دەگەن ءبىر جاندى ەستىمەدىم. تاۋدىڭ بيىكتىگى جارتى شاقىرىمعا جۋىق. سوندا جاڭاعى «تاۋدىڭ توبەسىنەن ورىن العان كۇزەتشىلەر» حاباردى قالاي جەتكىزەدى؟ تاۋدىڭ باسىنا اتپەن شىعا المايدى, داۋسىڭ جەتپەيدى. ال قالىڭ جاۋدى كورگەن ەكەن. تاۋ باسىنان تىربانىپ جەرگە تۇسكەنشە, جاڭاعى جاۋ ەلدى شاۋىپ تا كەتپەي مە؟
ياعني «جىتىقارا» – ەش قيسىنعا كەلمەيتىن اتاۋ! ونىڭ ۇستىنە, ەلدىڭ تىلگە جۇيرىك اقىلدى اقساقالى «الىسقا ءجىتى قارا!» دەپ انايى سويلەمەس ەدى. جايدارى جاتىق قازاقى تىلمەن «جان-جاقتارىڭا جەتە كوز سالىپ وتىرىڭدار, ساق بولىڭدار» دەمەس پە ەدى؟ سوندىقتان موينىمدا قارىز بولىپ كەتپەسىن, جۇزدەن اسىپ وتىرعان شاعىمدا وسى ماسەلەگە جاۋاپتى ازاماتتاردان مەنىڭ تۋعان جەرىمنىڭ تاريحي اتاۋىن قالپىنا كەلتىرىپ, جەتىقارا دەگەن دۇرىس اتاۋىن ورنىقتىرىپ بەرۋدى سۇرايمىن.
قاسىمحان الدابەرگەنوۆ,
سوعىس ارداگەرى
قوستاناي وبلىسى