توپىراق قۇنارىن زەردەلەگەن عالىم

ماشينا-تراكتور شەبەرحاناسىندا سلەسار-اككۋمۋلياتورشى بولىپ قىزمەت ەتكەن عالىمجان اعاي ورىس تىلىندەگى تەحنيكالىق جۋرنالداردى كوپ وقيتىن. ءوزى قۇراستىرىپ تراكتور, ۇنتارتقىش قۇراستىرعانى, قازىر سانگە اينالعان «جىلى ەدەندى» سول كەزدىڭ وزىندە قولدان جاساعانى تالايعا اڭىز بولعان. اتتەڭ, ءومىرى قىسقا بولدى. مۇمكىن ءاليانىڭ بويىنداعى عىلىمعا قىزىعۋشىلىق, بىلمەككە قۇمارلىق سول اكەدەن جۇققان ادەت بولار؟

ءاليا جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق ۋنيۆەر­سي­تەتىندە ءتالىم الدى. اۋىل بالا­سىنا ءارى جاقىن, ءارى توسىنداۋ «تو­پىراقتانۋ جانە اگروحيميا» ماماندىعىن ءتامامدادى. ساباق­قا العىر, عىلىمعا بەيىم, بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن جاس ماماندى ۋنيۆەرسيتەت بىردەن ءوز ۇجىمىنا قوسىپتى. 2018 جىلى الماتى قالاسىنداعى قازاقتىڭ ۇلتتىق اۋىل شارۋاشىلىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتۋراسىن اياقتاعان جاس عالىم PhD دارەجەسىن قورعادى. بۇل ماقساتتى گرانت ارقىلى جۇزەگە اسقان ەدى.

«جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحني­كا­لىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ PhD, قاۋىم­داستىرىلعان پروفەسسورى ءاليا ناعيەۆا ونداعان جىلدان بەرى عىلىمي جوبالارمەن شۇعىل­دا­نىپ كەلەدى. ول الدىڭعى بۋىن عا­لىم­داردىڭ جولىن قۋىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامى­تۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ ءجۇر. ءاليا عالىمجانقىزىنىڭ عىلىمي جۇ­مى­سىنىڭ نەگىزگى باعىتى – اۋىل شارۋاشىلىق جەرلەرىن جانە توپىراقتى زەرتتەۋ, ونى قۇنارلاندىرۋ, قالپىنا كەلتىرۋ. وسى باعىت اياسىندا توپىراقتىڭ اگروەكولوگيالىق جاعدايىن جاق­سار­تۋ, دەگراداتسياعا ۇشىراعان جانە تەحنوگەندىك اسەردەن ب ۇلىنگەن جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ, سونداي-اق توپىراق قۇنارلىلىعىن ارت­تىرۋعا باعىتتالعان عىلىمي-زەرت­تەۋ جۇمىستارىن جۇيەلى جۇر­گىزىپ كەلەدى», دەيدى ارىپتەسى, ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ عىلىم جونىندەگى پرورەكتورى ءالجان سمايىل ۇلى.

2024 جىلى الەمگە جول اشاتىن «500 عالىم» «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسىنىڭ ارقا­سىندا ءاليا پراگا قالاسىن­دا­عى چەحيا جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلى­مي تاعىلىمدامادان ءوتتى. تاعى­لىم­داما باعىتى – «مەليو­را­تسيا, جەردى قايتا قۇنارلاندىرۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جانە قورعاۋ. توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا» بولاتىن. تارقاتىپ ايتار بولساق, مەليوراتسيا دەگەنىمىز – جەردى جاقسارتۋعا باعىتتالعان تەحنيكالىق جانە شارۋاشىلىق-ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالار جيىنتىعى عوي. وسى تاعىلىمداما بارى­سىندا كەيىپكەرىمىز حالىق­ارالىق دەڭگەيدەگى تاجىريبەمەن تانىسىپ, زاماناۋي زەرتتەۋ ادىستەرىن مەڭگەرىپ قايتتى. اسىرەسە توپىراق ەكولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋ مەن ميكروبيولوگيالىق ادىستەردى قولدانۋ سالاسىندا كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىردى.

«مەنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ تاقى­رىبىم – اۋىل شارۋاشى­لى­عىنداعى نەمەسە وندىرىستىك جەرلەردەگى توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ جانە باعالاۋ. بۇل ەلىمىز ءۇشىن دە وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. ارينە, توپىراقتى زەرتتەۋدىڭ ءتۇرلى زاماناۋي ءادىسى بار. الايدا شەتەلدەگى ءادىس-ءتاسىل باسقاشا. ءوزىم سول جاعىنا كوبىرەك قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ۋاقىتىمنىڭ كوپ بولىگىن «اگروحيميا جانە وسىمدىكتى قورەكتەندىرۋ» كافەدراسىنا قاراستى توپىراق پەن وسىمدىكتەردى زەرتتەيتىن زەرتحانالاردا وتكىزدىم. تاعىلىمداما بارىسىندا جاڭا ءادىس-تاسىلدەردى مەڭگەردىم, زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن تانىس­تىم», دەيدى جاس عالىم.

ءاليانىڭ ايتۋىنشا, چەحيا ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىمي زەرتتەۋ­لەر ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ, عىلىمي جوبالار دا كوپتەپ جۇزەگە اسىپ جاتادى ەكەن. مىسالى, چەح عا­لىمدارى توپىراقتىڭ قۇرامىن جاقسارتۋدىڭ, قۇنارلىلىعىن ارت­تىرۋدىڭ كوپتەگەن ءادىس-ءتاسىلىن جاسايدى. ول ءۇشىن قولدانى­لا­تىن تۇرمىستىق نەمەسە باسقا دا قالدىقتى الدىمەن زەرتتەپ, توپىراققا پايدالى زاتتاردى انىقتاپ, قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى بيوقوسپانى وزدەرى دايىنداپ, پايدالانادى. سول ءىس-ارەكەتتىڭ عىلىمي ءمانىن تولىق­قان­دى زەرتتەپ, ونىڭ توپىراق قۇنا­رىنا, ميكروبيولوگيالىق قۇرا­مى­نا جانە ەكوجۇيەنىڭ قالپىنا كەلۋىنە تيگىزەتىن اسەرىن جۇيەلى تۇردە تالدايدى.

ءاليا عالىمجانقىزى حا­لىق­ارالىق «Erasmus» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسقان عالىمداردىڭ ءبىرى. وسى جوبا اياسىندا جاڭگىر حان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى وتاندىق جانە گەرمانيا, چەحيا, پولشا مەم­لەكەتىنىڭ عالىمدارىمەن بىرگە دوك­تورانتتارعا سالا باعىتى بو­يىنشا وقۋ باعدارلاماسىن ازىر­لەدى. سول كەزدە دە عالىمعا چەحيا ۋنيۆەرسيتەتىنە ەكى اپتا جۇمىس سا­پارىمەن بارۋدىڭ دا ءساتى تۇسكەن. بۇل جولى ءاليا عىلىمي تاعىلىمداما بارىسىندا چەحيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «اگروحيميا جانە وسىمدىكتى قورەكتەندىرۋ» كافەدراسىندا وتكەن سەمينارلارعا, دوكتورانتتاردىڭ مەملەكەتتىك ەمتيحاندارىنا, حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسىپتى. سەمي­ناردا بايانداما جاساپ, ءوزى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جاڭگىر حان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي الەۋەتى, جەتىستىكتەرى, عىلىمي زەرتحانالار مەن وندىرىستىك جۇمىستارى جايلى تانىستىرعان. شەتەلدىك عالىمدار باتىسقازاقستاندىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بىرنەشە باعىتتا جۇمىس ىستەيتىنىنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, كوپتەگەن سۇراق قويىپتى.

ءۇش اي بويى اعىلشىن تىلىندە سويلەپ, تىلدىك قورىن مولايتقان عالىم مۇنىڭ پايداسى مول بول­عانىن ايتادى. عالىم-ۇستاز ءالى كۇنگە چەحيالىق عالىمدارمەن باي­لانىس جاساپ, عىلىمي ىزدەنىسىن ۇزبەگەن. مۇنىڭ ءوزى وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا دا اسەر ەتىپ جاتىر. ويتكەنى الەمدىك عىلىمنىڭ ءتىلى – اعىلشىن ەكەنى راس قوي.

كوپ جۇرت تۇسىنبەگەنىمەن, عالىمنىڭ يىعىندا جۇك, كوڭىلىندە ماقسات كوپ. مىسالى, 2024 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كوپ جەرى تاسقىن سۋ استىندا قالدى. ال كوكتەم مەن كۇز ارالىعىندا سۋ باسقان اۋىل شارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ تۇزدىلىعىن ازايتۋ, قۇنارلىلىعىن جوعارىلاتۋ – اۋەلى عالىمداردىڭ, مامانداردىڭ الدىن­داعى مىندەت. ءاليا عالىم­جانقىزى بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىمەن بىرگە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ قولدانىستاعى جايىلىمدىق جانە ەگىستىك جەر­لەرىنە اگروحيميالىق تالداۋ جاساپ, توپىراقتى زەرتتەۋ, قۇنارلىلىلىعىن قالپىنا كەل­تىرۋ جانە جوعارىلاتۋ بويىنشا ۇسىنىمدار بەرەدى. عالىم بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جەرگە قاتىستى تسيفرلىق باعدار­لا­ما­لار مەن زامانۋي ادىستەردى ءالى دە مەڭگەرىپ ءجۇر.

2020 جىلى توپىراقتان كومىر­قىشقىل گازىنىڭ شىعارىن­دى­لا­رىن ولشەۋ ءادىسىن ويلاپ تاپقانى ءۇشىن جانە CO2 ەميسسياسىن ولشەۋگە ارنالعان بلوك-سحەماسى بار قۇرىلعى جاساعانى ءۇشىن ەكى پاتەنتكە يە بولعان. عالىمدى اۋىل شارۋا­شى­لىق مينيسترلىگى «اۋىل شارۋا­شىلىعى سالاسىن دامىتۋعا ۇلەس قوسانى ءۇشىن» قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتادى. 2025 جىلى «قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور» عىلىمي دارەجەسىن يەلەندى. وسىنىڭ ءبارى تىنىمسىز ىزدەنىستىڭ ارقاسىندا كەلگەن اتاق-ابىروي عوي.

«مەنىڭ جەتىستىگىم – ۋنيۆەرسيتەت بەرگەن ساپالى ءبىلىم, كاسىبي باعىت, ءتالىمدى تاربيەنىڭ ارقاسى دەپ بىلەم. ۇستازدارىم ماعان ومىردە جانە عىلىم جولىندا تابىسقا جەتۋىمە كومەكتەستى. ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعى عىلىم-بىلىمگە ۇمتىلاتىن قىز­مەتكەرلەرىن ءاردايىم قولداپ كەلەدى. بارلىق وسى جولدا مەنى ءاردايىم وتباسى, ۇلىم جانە عىلىمعا باعىتتاعان جەتەكشىلەرىم قولداپ وتىردى. عالىم ادام ءوز جۇمىسىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن تۇسىنسە, كەز كەلگەن قيىندىقتى جەڭىپ كەتە بەرەدى», دەيدى عالىم.

مەرەكە قارساڭىندا كەيىپكەرى­مىز­دەن «قازاقستاندا ايەل زاتىنا عىلىم جولىندا ءجۇرۋدىڭ قيىن­دى­عى كوپ پە؟» دەگەن ساۋال قويعان ەدىك.

«جوق, ەشقانداي قيىن ەمەس! وتباسىڭ, ارىپتەستەرىڭ, باسشى­لا­رىڭ قولداپ وتىرسا, الىنبايتىن قامال جوق. قازىر ۇلىم الىشەر دە ماگيستراتۋرادا وقىپ ءجۇر. ءوزىمنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى زەرتتەۋشى رەتىندە الدىما قويعان جوسپار-ماقسات­تارىم بار. مەن ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا ۇمتىلامىن. ەڭ باستىسى, وسى ءبىلىمىم ەلىمىزگە, تۋعان تو­پى­راعىمىزعا پايدالى بولسا, عالىمنىڭ باسقا ارمانى جوق», دەيدى ءاليا عالىمجانقىزى.

باتىس قازاقستان وبلىسى