شىڭعىس قاعاننىڭ دۇنيەگە قان شەڭگەلدەپ تۋعانىنداي ۇلى مىندەت ارتىلعان تۇلعالار شاراناسىنان بەلگىلى بولادى. قۇداي ونداي جانداردى ايرىقشا نىشانمەن جاراتادى دەسەدى. الاش رۋحىنىڭ قۇلابىزى ءاليحان بوكەيحان دا ق ۇلىن كەزىنەن قىدىر دارىعان قاسيەتتى جان. تۋعان ەلىنىڭ ساياسي تۇتاستىعى مەن بەكەمدىگى ءۇشىن ايانباي كۇرەسكەن فەنومەن تۇلعانىڭ بالالىق شاعى دا باسقالاردان مۇلدە باسقاشا وتكەن.
ءاليحاننىڭ اكەسى – نۇرمۇحاممەد. بىلايشا جۇرت مىقان تورە دەپ اتاپ كەتكەن. ارعى اتاسى – اتاقتى سۇلتان باراق. قازاقتىڭ سوڭعى حاندارىنىڭ بىرى بوكەي وسى سۇلتان باراقتىڭ بالاسى. اناسى – بەكجان دەگەن كىسى. ول دا قارا ءزاۋزاتتان ەمەس. توبىقتى رۋىنان شىققان. ارعى اتالارى ماماي, جولبارىس باتىرلار. قازاق ءاليحاننىڭ شەشەسىن تۋرا اتاماي, تورەنىڭ زايىبى بولعاندىقتان «بەگىم حانىم» دەگەن. ايتپاقشى, ءاليحاننىڭ شەشەسى مەن شاكارىم قاجىنىڭ شەشەسى – اپالى-ءسىڭىلى. ەكەۋى دۋلات باتىردىڭ قىزدارى.
ءسويتىپ, اكەسىنىڭ جيىرما التى جاسىندا, شەشەسىنىڭ جيىرما ەكى جاسىندا ءاليحان تۋادى. ەرەكشەلىگى سول – كىندىگى كەسىلىپ ءارى سۇندەتتەلىپ دۇنيەگە كەلەدى. بۇل تۋرالى ءاليحاننىڭ تۋعان ءىنىسى سماحان تورە ەستەلىگىندە جازادى. سول ءىنىسىنىڭ مىنا دەرەگىنە نازار اۋدارايىقشى:
«احامنىڭ التى جاسقا دەيىن ءتىلى شىقپاعان. بالا بولىپ ويناعاندا قوس تىگىپ وينايدى ەكەن. بالۋان, اۋسار, تەرىس بۇتاق, قيسىق, كونبەيتىن. باقسى, بالگەر, قۇمالاقشىنى «وتىرىك ايتاسىڭ» دەپ, «ورنى قانە; تىرپ ەتشى; جىنىڭ قايدا؟» – دەگەندە, باقسى ايتادى ەكەن: ء«اليحان كەلسە, جىن قاشادى», دەپ.
بۇل ءاليحاننىڭ ارۋاقتى بالا ەكەنىن دالەلدەپ تۇر عوي. ايتپەسە, جەر-كوكتىڭ جىن-شايتانىن شاقىرىپ جۇرەتىن باقسى شىركىندەر نەگە كىشكەنتاي بالانىڭ الدىندا قالشىلداي قالادى؟
قاتارلاستارى سياقتى ءاليحان دا اسىقتى جاقسى ويناعان. ويناسا دا ادىلەتكە سۇيەنىپ ويناعان. اسىعىن ۇتقان بالاعا اسىعىن بەرەدى. جاسى ۇلكەن, كىشىلەرگە الىمجەتتىك كورسەتەتىن بالالاردى سابايتىن كورىنەدى. تابيعاتىنان حالىققا جاقىن. التىباقان تەپسە دە, ايگولەك ويناسا دا, تەنتەك ۇل-قىزداردى تارتىپكە سالىپ وتىرعان. ال ەل كوشكەندە تۇيەسى اۋعان بالالى ايەلدەردىڭ تۇيەسىن باسىپ بەرەدى, شاڭىراعىن كوتەرە الماي جاتقان جەسىر كەمپىرلەردىڭ شاڭىراعىن كوتەرىسىپ بەرەدى. مۇنىڭ ءبارى اعاسى تۋرالى ەستەلىگىندە سايراپ تۇر.
وقۋعا قالاي ءتۇستى؟
اكە-شەشەسى ءاليحاندى جەتى جاسىندا قارقارالىداعى نوعاي زاريەۆ دەگەن مولداعا مۇسىلمانشا وقۋعا بەرەدى. توعىز جاستا قامي بەكمەتوۆ دەگەن كىسىنىڭ ۇيىنە ورنالاستىرىپ, ورىسشا وقىتىپتى. بىراق ول ۇيدە كۇتىمسىز بولىپ, ينتەرناتقا ءوز بەتىمەن ءتۇسىپتى. سوندا وقىپ جۇرگەندە گەنەرال-گۋبەرناتور كولپاكوۆسكي قارقارالىعا كەلىپ, ينتەرناتقا ءتۇسىپ بالالارعا ايتىپتى: – ومبى مەن قارقارالى اراسى 760 شاقىرىم, اربانىڭ دوڭعالاعى نەشە اينالىپ كەلدى؟ – دەپ.
قادىرلى وقىرمان, وسى جەردەن كىلت توقتاپ, بۇل ەسەپتى ءسىز قالاي شىعاراتىنىڭىزدى ويلانىپ كورىڭىزشى. سوندا ءاليحان تاپقىرلىق تانىتىپتى. بەلىندەگى بەلدىكتى دوڭعالاق بويىمەن اينالدىرا ولشەپ, ونى 760 كم-گە بولە قويىپتى. كولپاكوۆسكي ريزا بولىپ, بالانى ومبىعا جىبەرەدى. سودان تەحنيكالىق مەكتەپكە تۇسەدى. وندا ورمانشى ماماندىعىن الىپ, تاكساتور, ياعني اعاشتاردىڭ كولەمىن, جاسىن, ساپاسىن انىقتايتىن مامان بولىپ شىعادى.
مىنەزى قانداي؟
البەتتە, تورە تۇقىمى بولعان سوڭ ءاليحاندا بەكزادالىق, سىپالىق و باستان بار بولعان. ونىڭ اتقوسشىسى بولىپ سۇلەيمەن دەگەن ازامات جۇرگەن. ول الەكەڭدى العاش كورگەندە «يىقتى, جاۋىرىنى كەڭ, سىپايى, قويۋ قارا مۇرتتى, ەلۋلەر شاماسىنداعى ءجۇرىس-تۇرىسى اسا ىزبارلى» جان ەدى دەپ سۋرەتتەيدى. تاماقتى بىلاپىت جەمەيتىن دەيدى. كەز كەلگەن داستارحاندا اليحانعا بولەك تاباق تارتىلىپتى. ونداعى ەتتى وسى سۇلەيمەن تۋرايتىن بولعان. سوندا ءاليحان «باكىڭ وتكىر بولسىن. ۇنەمى قايراپ وتىر. ابدەن تۋراپ بولماي, قولىڭداعى جاپىراق ەتتى اۋزىڭا ىتقىتىپ جىبەرمە. ادەپسىزدىك بولادى» دەپ ۇنەمى تاربيەلەپ وتىرعان دەسەدى. بۇل ءاليحاننىڭ اسقان اقسۇيەكتىگىن اڭعارتادى.
ايتسەدە, باۋىرى سماحاننىڭ ايتۋىنشا, «وقىدىم» دەپ باسىنا پايدا قىلماعان, مال جيماعان, ءۇي سالماعان, ءۇي تىگىپ, بيە بايلاپ قىمىز ءىشىپ, داۋرەن سۇرمەگەن جان. «الەكەڭ بايشىل ادام ەمەس, جاننىڭ ءبارىن بىردەي كورەدى. ەشكىمنەن ەشنارسە الايىن دەمەيدى, پارا المايدى. قازاقتىڭ قامىن جەگەن سورلى, تىلەۋى قابىل بولماي ارماندا كەتتى. ەسەنگەلدى, سارجان, كەنەسارى, ناۋرىزبايداي ارماندا كەتتى, قايتەيىن! دۇنيە جالعاندا ءشاھيت, قيامەت تاڭدا اللا, ەل ءۇشىن ءولىپسىڭ!», دەپ ەسكە الادى سماحان تورە اعاسى تۋرالى.