الماتىدا بۇگىنگى ادەبي ۇردىستەر مەن كوركەم اۋدارما ماسەلەسىن تالقىلاعان پەن كلۋب جازۋشىلارىنىڭ ەكىنشى حالىقارالىق فورۋمى اياقتالدى. قازاق پەن كلۋبى ۇيىمداستىرعان ادەبيەت ءۇشىن ماڭىزى زور الەمدىك شاراعا 18 مەملەكەتتەن 81 دەلەگات كەلدى.
فورۋمدا باس قوسقان اقش, گەرمانيا, تۇركيا, رەسەي, انگليا, موڭعوليا, ماروككو, ليتۆا, وزبەكستان, ازەربايجان, قىرعىزستان جانە تاعى باسقا ەلدەردىڭ قالامگەرلەرى, اۋدارماشىلارى, سىنشىلارى مەن پۋبليتسيستەرى «الەمدى اشۋ – الەمگە اشىلۋ. كوركەم ادەبي اۋدارمالار مەن جازۋشىلار بايلانىسىنىڭ پروبلەمالارى» اتتى تاقىرىپتا ادەبي كوركەم اۋدارماداعى ورتاق ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن بىرلەسە ىزدەدى. وسىلايشا الماتى تاعى دا ادەبيەت تۋرالى ماڭىزدى اڭگىمەنىڭ ورتالىق-وزەگىنە اينالدى.
العاشقى باياندامانى جاساعان حالىقارالىق قازاق پەن كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى, فورۋمدى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بيگەلدى عابدۋللين حالىقارالىق جيىننىڭ ماقساتىنا توقتالا كەلە, بۇگىنگى قازاق ادەبيەتى باستان كەشىپ وتىرعان داعدارىس پەن توقىراۋ سالدارىنىڭ سان جىلدارعا سوزىلىپ بارا جاتۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن سارالادى. ونىڭ باستى سەبەبى – اۋدارما ءىسىنىڭ اقساۋى. تالانتتى قولدان شىققان ءتارجىمانىڭ كەلمەسكە كەتۋى تالاي كلاسسيك جازۋشىنى تاسادا قالدىردى.
«قولىنا قالام ۇستاعان كەز كەلگەن جازۋشى كۇندەردىڭ كۇنىندە اۋدارما ماسەلەسىمەن بەپە-بەت كەزدەسەدى. «جازۋشىلار ۇلتتىق ادەبيەتتى جاساسا, اۋدارماشىلار الەمدىك ادەبيەتتى جاسايدى» دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماعان. ۇزاق ۋاقىت بويى قازاق ادەبيەتىنىڭ بىرەگەيلىك قاسيەتى كوپۇلتتىلىق يدەياسىن ۇستانعان ساياساتتىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ كەلدى. قازاق قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىن شەت تىلىنە اۋدارۋ ءىسى وتە باياۋ ءجۇردى. ءتارجىما ماسەلەسى تۋرالى ايتىلىپ, قولعا الىنا باستاعان كەزى كەشەلى-بۇگىن عانا. نيۋ-يوركتە اعىلشىن تىلىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» كىتابى جارىق كوردى. سونداي-اق قازاق پەن كلۋبى تاعى دا ون كىتاپتىڭ, ونىڭ ىشىندە, م.ماقاتاەۆتىڭ ولەڭدەر توپتاماسى, م.اۋەزوۆتىڭ, ب.سوقپاقباەۆتىڭ, و.سۇلەيمەنوۆتىڭ, س.ەلۋبايدىڭ, ءا.كەكىلباەۆتىڭ, گ.بەلگەردىڭ, و.بوكەيدىڭ تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ اۋدارماسىن ۇيىمداستىردى», دەيدى پەن كلۋب پرەزيدەنتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاق پەن كلۋبى ۇلتتىق ادەبيەت كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋدى كەزدەيسوق قولعا الماعان. كەڭەس وداعى ىدىراعان سوڭ بۇكىل الەمدە پوستكەڭەستىك ەلدەر قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىنا قىزىعۋشىلىق كۇرت كەمىگەن. سوڭعى 25 جىلدا ەكى-ءۇش قازاق قالامگەرىنەن وزگەسى الەمدىك دەڭگەيگە شىعا الماعان.
ب.عابدۋللين تانىمى ۇلتتىق قۇندىلىقتان ءنار العان, وي جۇيەسى قاتپار-قاتپار, پالساپالىق ورامعا نەگىزدەلگەن, ءتىلى قۇنارلى كەلەتىن قازاق قالامگەرىنىڭ شىعارماسىن شەت تىلگە اۋدارۋ وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس ەكەنىن ورىندى ەسكە سالدى. ورتاڭقول تۇگىلى, «مەن» دەگەن كاسىبي شەبەردىڭ وزىنە قۇرىق سالدىرا قويمايتىن وبرازعا, ويعا, ستيلگە قۇرىلعان قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى ناقتى ءارى دايەكپەن جازىلاتىن ەۋروپالىق, باتىستىق ادەبيەتكە قاراعاندا وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. قازاق ءتىلىن اۋدارماعا يكەمدەۋ ءۇشىن تاجىريبەمەن شىڭدالعان دايىندىق كەرەك.
سونداي-اق قازاق پەن كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى, كىتاپتاردىڭ قاعاز نۇسقاسىن عانا شىعارىپ قويماي, ەلەكتروندى نۇسقامەن «امازون» جەلىسى ارقىلى ساتىلا باستاعانىن دا ايتتى. كىتاپتى باسىپ شىعارۋ ءبىر ماسەلە, تۇپكى ماقسات – كىتاپتى شەتەلدىك وقىرماننىڭ قولىنا تيگىزۋ. پەن كلۋب پرەزيدەنتى بۇل ماسەلەنى بەس باعىتتا شەشۋگە تالپىناتىنىن جەتكىزدى.
قازاق قالامگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىن الەمنىڭ جەتەكشى تىلدەرىنە اۋدارۋ ماسەلەسىنىڭ مەملەكەتتىك تاپسىرىس نەگىزىندە جۇزەگە اسۋى ارقاشان ءتيىمدى ناتيجە كورسەتە بەرمەيتىنى دە بايانداماشى نازارىنان تىس قالعان جوق. شىعارمالاردى اۋدارۋ قۇقىعى تەندەردى ۇتىپ العان ۇيىمدارعا تاپسىرىلعاندا, اۋدارماشىلاردىڭ, رەداكتورلاردىڭ كاسىبي قابىلەتى ەسكەرىلە بەرمەيدى. «سوندىقتان بىردە-ءبىر ادام ەڭ باستى سۇراققا, «بۇل كىتاپتاردىڭ اۋدارىلۋ ساپاسى قانداي دەڭگەيدە, ول الەمدىك وقىرماندى تارتا الا ما؟» دەگەن ماڭىزدى سۇراققا باس قاتىرمايدى», دەيدى ب.عابدۋللين. وسىعان بايلانىستى ول مىنانداي مىسال كەلتىردى. وتكەن جىلدارى يسپانيانىڭ بەلگىلى ءارى بەدەلدى اۋدارماشىلارىنىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ساپارلاپ كەلەدى. شىعارماسى سول ەلدىڭ تىلىنە اۋدارىلعان سماعۇل ەلۋباي: «مەنىڭ كىتابىم يسپان تىلىنە قالاي اۋدارىلىپتى؟ وقىپ, ويىڭىزدى ايتىڭىزشى» دەپ كىتابىن الگى جازۋشىعا ۇسىنادى. كىتاپپەن تانىسىپ شىققان جازۋشى: «كەشىرىڭىز, بۇل يسپان ءتىلى ەمەس. مۇنى يسپان ءتىلىن بىلمەيتىن ادام اۋدارعان», دەيدى. «مىنە, مەملەكەتتىڭ اقشاسى وسىلاي قۇمعا كەتىپ جاتىر», دەدى پەن كلۋب پرەزيدەنتى. قانداي كىتاپ قاي تىلگە اۋدارىلادى – بۇل دا ماڭىزدى ساۋالداردىڭ ءبىرى.
سماعۇل ەلۋبايدىڭ ايتۋىنشا, اۋدارما – قازاق ادەبيەتىنىڭ بەتكە ۇستار جازۋشىلارىن نە ماقتايتىن, نە تاپتايتىن دەڭگەيدە شە- تەلدىك وقىرمانعا جەتكىزەتىن ونەر. ماقتالىپ جاتقانىن وقىرمان قۇلاعى كوپ ەستىمەيدى, ال تاپتالعانى تۋرالى مىسالدار بار. ءوز شىعارماسىنىڭ باسىنان وتكەن سوراقىلىق «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى قولعا الىنباي تۇرعان كەزدە, اۋدارما ءىسى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلمەگەن تۇستا بولعان جاعداي ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى» قىزمەتى دە اۋدارما ىسىندە وسىنداي ولقىلىق ورىن الماۋ ءۇشىن قولعا الىندى دەپ ويلايمىن. اۋدارىلاتىن كىتاپ ءوز ەلىندەگى وقىرمانداردىڭ باعاسىن العان, ۋاقىت سىنىنان وتكەن كىتاپ بولۋ كەرەك. ءوز ەلىندە مويىندالماعان شىعارمانى شەتەل قالاي مويىنداماق؟ وسىنداي قاتاڭ سۇرىپتاۋدان وتكەننەن كەيىن عانا «اۋداراتىن ادام كىم؟» دەگەن سۇراق تۋىنداۋى كەرەك. شەتەلدە بۇل ماسەلەمەن ادەبي اگەنتتىكتەر اينالىسادى, ەڭبەگى ءۇشىن اقى الاتىن بولعاندىقتان, شىعارما اۋدارىلعاننان باستاپ جارىققا شىققانعا دەيىنگى جاۋاپكەرشىلىكتى تولىقتاي موينىنا الادى. ال قازاقستاندا ادەبي اگەنتتىڭ كىم ەكەنىن, اگەنتتىكتىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن جازۋشىلار دا بار», دەيدى قالامگەر.
الەمدىك كەڭىستىكتە وتەتىن تالاي ادەبي باسقوسۋلارعا قاتىسىپ جۇرەتىن اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەتتىڭ احۋالىن, بۇگىنگى دەڭگەيى مەن تىنىسىن ءبىر قالامگەردەي سەزىنەتىنىن بايقاتتى. «اۋدارماعا بولىنگەن مەملەكەت قارجىسى ورىندى جۇمسالۋى كەرەك. بىراق تەندەر ويناتىپ, تومەن اقىعا كەلىسكەندەرگە ادەبيەتتىڭ تاعدىرىن, اۋدارما ءىسىن سەنىپ تاپسىرۋ اقىلعا سىيمايدى. ادەبيەتتىڭ ماسەلەسىن وسىنداي جولمەن شەشۋگە بولا ما؟ اۋدارماشى ءالسىز بولعان سوڭ ەڭبەگىن تومەن باعالاپ تۇرعانىن تۇسىنبەگەنىمىز وكىنىشتى», دەدى ولجاس ومار ۇلى رەنىشىن جاسىرا الماي. اۋدارمانىڭ ساپاسىنا اقىن مەن جازۋشىنىڭ, تۇتاس شىعارمانىڭ تاعدىرى بايلاۋلى ەكەنىن مىنا ءبىر مىسالمەن دالەلدەي ءتۇستى. ول رەسەيدىڭ تەڭدەسى جوق پروزايگى, كەڭەس وداعىنىڭ 1960-1980 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭىندە جارقىراي كورىنگەن يۋري كازاكوۆتى ەسكە الدى. يۋ.كازاكوۆ كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردى ءوزى ارالاپ, اۋدارىلۋى قاجەت اۆتور مەن شىعارمانى ءوزى تاۋىپ الاتىن كورىنەدى. سەبەبى كەرەقارىس كىتاپقا تولەنەتىن قالاماقىنىڭ دا جوعارى بولاتىنى بەلگىلى. و.سۇلەيمەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, يۋ.كازاكوۆتىڭ اۋدارماسى – ناعىز ساپا كەپىلى. ول اۋدارعان ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەرى» مەملەكەتتىك سىيلىق الدى. قازاق كلاسسيگىنىڭ شىعارماسىمەن فرانتسۋز تىلىندە تانىسقان فرانتسيانىڭ اتاقتى جازۋشىسى «قان مەن تەر» تۋرالى تامسانىپ تۇرىپ پىكىر ايتىپتى. «ەكىنشى كازاكوۆ ەندى قايتىپ تۋمايدى», دەدى ولجاس اقىن. ول سونداي-اق «كىمدەر اۋدارىلۋى كەرەك؟» دەگەن اڭگىمەنى دە قوزعادى. قازاق ادەبيەتىن جاڭا, بيىك بەلەسىنە كوتەرىپ, وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى اتىلىپ كەتكەن ءىلياس جانسۇگىروۆ, بەيىمبەت مايلين, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتاردىڭ شىعارمالارىن شەت تىلىنە اۋدارۋ ءىسى ۇمىت قالماۋى ءتيىس. اقىننىڭ ايتۋىنشا, «اتىلىپ كەتكەن» دەگەن ءسوزدىڭ وزىندە وقىرمان تارتاتىن كۇش بار.
ب.عابدۋلليننىڭ پىكىرىنشە, ادەبي فورۋم وسىنداي قولايسىزدىقتاردان ارىلۋعا كومەكتەسەدى, ادەبيەت تۋرالى اڭگىمە جالاڭ پىكىرتالاستارعا قۇرىلماي, ناقتى تاجىريبەگە بەيىمدەلە باستايدى. ناقتىراق ايتقاندا, ادەبي الاڭعا جيىلعان قالامگەرلەر ءبىر-ءبىرىنىڭ شىعارماشىلىعىنا كاسىبي قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, باسقا ەلدەردىڭ زاماناۋي ادەبيەتىمەن جاقىنىراق تانىسىپ, وسى باسقوسۋ ۇستىندە وزدەرىنە اۋدارماشىلار تابا الادى. فورۋمنىڭ ەكىنشى كۇنىندە شەتەلدىك قوناقتار قازاق قالامگەرلەرىمەن تانىسۋ ءۇشىن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىمەن, وقىرماندارمەن, ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋ وتكىزدى.
مۇنداي اۋقىمدى شارا الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىنسىز ءوتۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. فورۋم تىكەلەي ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىك «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالدى. باعدارلامادا «ەگەر ءبىز ۇلت بولىپ قالعىمىز كەلسە... «جاھاندىق كەڭىستىكتەگى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» دەگەن تاعى ءبىر جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىسپىز» دەلىنگەن. حالىقارالىق جوبا دا ءدال وسى ماقساتتى كوزدەدى.
الماتى