تاريحقا جۇگىنسەك, ابايدىڭ الەم تانىعان ۇلى اقىن, عۇلاما ويشىل ەكەنى بارىمىزگە ءمالىم. ۇلى دالانىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن بويىنا ەرەكشە دارىتقان تۇعىرلى تۇلعانىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى نەگىزىنەن ادەبيەتشىلەر مەن فيلوسوفتار تاراپىنان كوبىرەك زەرتتەلدى دە, ابايدىڭ وركەنيەتتەر تورىنەن الار تاريحي ورنى مەن قايراتكەرلىك قىزمەتىنە تاريحشىلار تاراپىنان جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەي كەلگەنىن ايتساق, مۇنىڭ ءوزى تاريحشىلار قاۋىمىنا ارتىلار زور مىندەت دەپ ويلايمىز.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, اباي تۋرالى ەڭ العاشقى مالىمەتتەر سوناۋ 1851 جىلدان باستاۋ الادى: قۇندى دەرەك رەتىندە قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ فورمۋليارلى ءتىزىمىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. قۇجاتتىق دەرەكتە, اتالعان جىلدارى اباي 7 جاستا دەپ جازىلعان.
اباي اۋەلi اۋىل مولداسىنان ساۋات اشىپ, سوسىن سەمەيدەگi احمەت ريزا مەدرەسەسiندە ءۇش جىل وقىپ بiلiم العانى كوپشىلىككە بەلگىلى. شاكىرت كەزىنەن حالىق اۋىز ادەبيەتiنiڭ ۇلگiلەرiن وتە جاقسى بiلۋىمەن قاتار كiتاپقا وتە قۇمار بولىپ, اراب-پارسى جانە كونە تۇركi ادەبيەتiنiڭ تۋىندىلارىن زەر سالىپ وقىدى. قازاقتىڭ ءداستۇرلi ادەت-عۇرىپتارى مەن يسلام دiنiنiڭ قاعيدالارىن تەرەڭ مەڭگەردi. «ۇستازدان شاكىرت وزار» دەگەندەي, ابايمەن بiلiم جارىستىرۋدان مولدالاردىڭ وزدەرi قاشقاقتاعانى بەلگىلى. ول شاكىرت كەزىنەن-اق ءوزiنiڭ العاشقى ولەڭدەرiن جازا باستادى. اكەسi قۇنانباي تالاپتى بالاسىنىڭ بولاشاعىنان مول ءۇمىت كۇتىپ, ابايدى توبىقتى رۋىنىڭ بولاشاق بيلەۋشiسi ەتۋ ماقساتىمەن وقۋدان اۋىلعا كەرi قايتارىپ الادى. اكەسىنىڭ توڭىرەگىندەگى ەل جاقسىلارىمەن ارالاسىپ, ءوز حالقىنىڭ رۋحاني-مادەني جۇيەلەرىمەن جەتە تانىسادى. حالىقتىڭ قالىڭ ورتاسىنا ءتۇسiپ, ارقالى دا ازۋلى بيلەرمەن, اتاقتى اقىندار, سازگەر-انشiلەرمەن ارالاسۋى بارىسىندا تاعىلىمى مول قايراتكەرلىك تاجىريبە جينايدى. بالاسى تۇراعۇلدىڭ ەستەلىكتەرىندە ابايدىڭ وتە مىرزا بولعانى ايتىلادى. ۇلتتىق ويىنداردى ءتاۋىر مەڭگەرگەنىن جازادى, مىسالى, دويبى مەن توعىز قۇمالاقتى جاقسى ويناعان.
اقىننىڭ جاستىق شاعى پاتشا وكiمەتiنiڭ قازاقستاننىڭ وڭتۇستiگiنە قاراي اسكەري كۇشپەن ەنتەلەپ ەنە باستاعان كەزiمەن تۇسپا-تۇس كەلدi. ول پاتشا وكiمەتiنiڭ سىرتقى وكرۋگتiك دۋاندارداعى جاعدايىنىڭ بارعان سايىن نىعايا تۇسكەنiن, حIح عاسىردىڭ 60-90 جىلدارىنداعى اكiمشiلiك رەفورمالارىنىڭ كۇشتەپ ەنگiزiلگەنiن ءوز كوزiمەن كوردi. اباي سەمەي ۋەزىندەگى ەكى بولىستىڭ باسقارۋشىسى جانە ءبيى بولعان كەزiندە قاي iستi بولسا دا ءادiل جانە ادال شەشۋگە تالپىندى. اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ ۇتىمدى سوزىمەن, ءادىل بيلىگىمەن ەلگە تانىلىپ, 18 جىل بويى بيلىك جۇيەسىندە بولىس جانە بي قىزمەتتەرىن جوعارى دەڭگەيدە اتقارۋى بۇلتارتپاس تاريحي دەرەك. ەلمەن تىعىز بايلانىستا بولعان كەزدە قاراپايىم حالىقتىڭ شىنايى سىي-قۇرمەتiنە بولەندi, بiراق قوعامنىڭ كۇردەلi ماسەلەلەرىن مۇنداي تاسiلمەن شەشۋگە بولمايتىنىنا بiرتە-بiرتە كوز جەتكiزە باستايدى. سوندىقتان دا ول بۇكىل جان دۇنيەسىمەن قازاقتىڭ بiلiم مەن عىلىمدى يگەرۋىن قولدادى جانە سوعان ۇگىتتەدى.
بيلىككە ارالاسىپ, ءبىراز تاجىريبە جيناقتاعاننان كەيىن ول حالىق تۇرمىسىنداعى كولەڭكەلى جاقتارعا ساۋلە تۇسىرۋگە كۇش سالدى. ايتا كەتەرلىك جايت, اباي وي-ءورىسىنىڭ كەڭەيۋىنە اسەر ەتكەن ەلدىڭ جاقسىلارى, احمەت-ريزا مەدرەسەسى مەن ورىس مەكتەبىندە ءدارىس بەرگەن ۇستازدارى, سونىمەن قاتار شىعىس جانە باتىس كلاسسيكتەرىنىڭ مۇراسىن وقىپ, تەرەڭ تانىمى مەن سول كەزەڭدەگى ساياسي كوزقاراسى ءۇشىن قۋعىن كورگەن ينتەللەكتۋالدىق ەليتانىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرى بولدى. بۇل رەتتە ە.ميحاەليس, س.گروسس, ن.كونشين, ن.دولگوپولوۆ جانە تاعى باسقالاردى ايتۋعا بولادى. مىسالى, سەۆەرين گروسس پولشاداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسقا بەلسەنە قاتىسقانى ءۇشiن 1883 جىلى سەمەيگە جەر اۋدارىلعان. وسى قالادا جۇرگەن كەزiندە ول انتروپولوگيامەن, ەتنوگرافيامەن جانە قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپ قۇقىقتارىن زەرتتەۋمەن تەرەڭ اينالىسقان.
«ادامدى تۇرار ادام قىپ, اقجۇرەكتiلiك پەن ادالدىق» دەگەندەي, قازاقتىڭ اۋىر تۇرمىسى, پاتشا ۇكiمەتi شەنەۋنiكتەرiنiڭ وزبىرلىعى, جەرگiلiكتi بولىستاردىڭ پاراقورلىعى مەن قاناعاتسىز پايداكۇنەمدiگi اقىندى الاڭداتپاي قويمادى.
اباي 1880, 1891 جىلدارى بولعان الاپات اۋىر جۇتتاردى ءوز كوزiمەن كوردi. سول جىلدارى ونىڭ سان مىڭداعان جەرلەستەرi اۋىر حالگە دۋشار بولعان ەدi. كەيبىر تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنەتىن بولساق, ولار كازاك ستانيتسالارى مەن ورىس شارۋالارىنىڭ دەرەۆنيالارىنا جاپپاي اعىلىپ, بولار-بولماس تيىن-تەبەنگە جالداندى, ءۇي قىزمەتشiلەرi, باقتاشىلار بولدى. بۇل ۇلى دالا تۇرعىندارى بۇرىن كورمەگەن جاعداي ەدى. قايىر سۇراپ, ەل كەزiپ كەتكەندەر دە از بولعان جوق. اششى دا بولسا, وسىنداي وقيعا ورىن الدى. وسىنى ءبىلىپ وتىرىپ رەسەي يمپەرياسى 1881 جىلى سەمەي وبلىسىندا قازاقتاردى شوقىندىرۋ ماقساتىندا قىرعىز ميسسياسىن قۇرىپ ۇلگەرەدى. ول مەكەمەنىڭ باسقا دا قازاق وبلىستارىنا ىقپالى بولدى. بىراق قۇنانباي, اباي, شاكارىم, ناۋان حازرەتتەردىڭ ارقاسىندا ونداي ارام ساياسات جۇزەگە اسپادى.
اباي قازاقتىڭ مال وسiرۋمەن قوسا ساۋدا جاساۋدى, بەلگiلi بiر كاسiپ تۇرiمەن شۇعىلدانۋدى ۇيرەنۋ قاجەتتiگiنە باسا نازار اۋداردى. وسى باعىتتا باسقا قازاقتارعا جاقسى ۇلگى كورسەتە ءبىلدى: 1903 جىلى سەمەي وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورى گالكيننىڭ مالىمدەۋىنشە, ابايدىڭ وزىندە 1000 جىلقى, 2000 قوي بولعان. بۇل مۇراعاتتىق دەرەكتىڭ ءوزى قازىرگى اۋىل جاعدايىندا كىشى بيزنەستى دامىتۋعا ۇلكەن ۇلگى ەمەس پە!؟
بۇل رەتتە اقىن ورتا ازيا تۇرعىندارىنىڭ كاسiپشىلىك تۇرلەرiنە ۇلكەن iلتيپاتپەن قىزىعا قارادى. قوعامدى پروگرەسشiل تۇردە دامىتۋ جولدارىن ۇنەمi iزدەستiرiپ وتىردى. اباي ەل باسقارۋعا حالىق ءۇشiن قىزمەت ەتەتiن, ادال ادامدار سايلانۋى تيiس دەپ ەسەپتەدi. ول ءوز توڭiرەگiندەگi ادامداردىڭ, جاقىندارى مەن شاكiرتتەرiنiڭ بويىنداعى ءوز حالقىنا رياسىز ادالدىقتى, كوپشىلىك مۇددەلەرiن قورعاۋ قاسيەتتەرiن قولداپ وتىردى.
ۇلى اقىن جاس ۇرپاقتى يماندىلىققا, ادامگەرشiلiككە, عىلىم-ءبiلiمدى ۇيرەنۋگە شاقىردى. اباي ءوز زامانىنداعى جاس ۇرپاققا, «كوكىرەگى سەزىمدى, كوڭىلى ويلى» ادامدارعا ءۇمىت ارتىپ, ولاردىڭ جۇرەگىن وياتىپ, ءوزىنىڭ وزات ماقسات-مۇراتتارىنا تارتۋعا ۇمتىلدى. جالپى, اقىننىڭ بارلىق شىعارماشىلىق جولىنىڭ نەگىزگى يدەيالىق-تاقىرىپتىق جەلىسىنىڭ ءبىرى – جاستاردىڭ ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ, عىلىم مەن بىلىمگە ۇمتىلۋى, العا قويعان ماقساتقا جەتۋدە تاباندىلىق كورسەتۋى سىندى اسىل قاسيەتتەردى ۋاعىزداۋ بولدى.
اباي قۇردىمعا كەتە باستاعان بولىستىق جۇيە مەن بيلەر سوتىنا دا سىن كوزىمەن قارادى. بۇرىنعى ءىستى ءادىل شەشكەن بيلەردى ەسكە ءتۇسىرىپ, رەسەي يمپەرياسى بەكىتكەن بولىس پەن بيلەرگە نارازىلىعىن جيىرما ەكىنشى قارا سوزىندە: «بولىس پەن ءبيدى قۇرمەتتەيىن دەسەڭ, قۇدايدىڭ ءوزى بەرگەن بولىستىق پەن بيلىك ەلدە جوق. ساتىپ العان, جالىنىپ, باس ۇرىپ العان بولىستىق پەن بيلىكتىڭ ەشبىر قاسيەتى جوق» دەپ اشىق بىلدىرگەن.
قازاق قاشان مىقتىلارىنىڭ اياعىن شالۋدى قويار ەكەن؟! مىسالى ەلدىڭ كوبى بىلە بەرمەيدى: 1872-1873 جىلدارى اباي ءبىراز ايلار سەمەيدە تەرگەۋدە بولادى. وعان قارسى 12 قىلمىستىق ارىز جازىلىپ, سونشاما ءىس قوزعالادى. 1890 جىلعى ماۋسىم ايىندا مۇقىر مەن شىڭعىس بولىستارىنىڭ جەر داۋىن توقتاتۋعا بارعان ابايعا جەرگىلىكتى قازاقتاردان شابۋىل جاسالىپ, ول كىسى جاراقاتتانادى. 1897 جىلى جيدەبايعا ورىستىڭ جاندارمى كەلىپ ابايدى تىنتەدى. وسىنىڭ بارلىعى مۇراعات ماتەريالدارىندا جاقسى ساقتالىپ قالعان.
اقىن اركiمدi ءوزiنiڭ وتكەن ءار كۇنiنە مiندەتتi تۇردە ەسەپ بەرiپ وتىرۋعا, كەلەر ۇرپاقتى پاراساتتىلىققا شاقىردى. ونىڭ پiكiرiنشە, ادام بولۋ ءۇشiن ونىڭ بويىنان ءۇش ءتۇرلi فاكتور تابىلۋى تيiس. بiرiنشiدەن, بالانىڭ شىققان تەگi جاقسى بولۋى كەرەك, ەكiنشiدەن ونىڭ الەۋمەتتiك جاعدايى نەمەسە قورشاعان ورتاسى جاعىمدى بولۋى شارت, ۇشiنشiدەن بالاعا ادامگەرشiلiك تۇرعىسىندا تاربيە بەرiلۋi قاجەت.
ابايدىڭ ەل الدىندا اتقارعان ۇلكەن ءبىر ابىرويلى قىزمەتى – ونىڭ بىلگىر بي رەتىندە تانىلۋى. 1885 جىلى مامىردا بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ شار وزەنى بويىنداعى قارامولا دەگەن جەردە سول كەزدەگى سەمەيدىڭ اسكەري گۋبەرناتورى تسەكلينسكيدىڭ باسقارۋىمەن وتكىزىلگەن سەمەي وبلىسىنداعى بەس ۋەزدىڭ جۇزدەن استام بي-بولىستارى مەن باسقادا يگى-جاقسىلارى باس قوسقان توتەنشە سەزدە توبە بي بولىپ سايلانعان ابايعا «سەمەي قازاقتارى ءۇشىن قىلمىستى ىستەرگە قارسى زاڭ ەرەجەسىن» ازىرلەۋ سەنىپ تاپسىرىلادى. اباي باستاعان كوميسسيا بارلىعى 93 باپتان تۇراتىن ەرەجەنى اينالاسى ءۇش-ءتورت كۇندە ازىرلەيدى. جاڭا زاڭدى بارشاسى – بولىس, بيلەر مەن ۇلىقتار ماقۇلداپ, ەرەجە استىنا قولدارىن قويادى. بۇل قازاقتىڭ ەجەلگى كەرتارتپا ادەت-عۇرىپ زاڭدارىنا دا, پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتقا نەگىزدەلگەن زاڭىنا دا ۇقسامايتىن وزگەشە قۇجات بولدى. ونىڭ اسىرەسە ۇرلىق, قىلمىس پەن ايەل ماسەلەلەرىنە ارنالعان باپتارى ەرەكشە قۇندى. وسىلايشا اباي ادەت-عۇرىپ ماسەلەسىن زامانعا لايىقتاپ, حالىق پايداسىنا شەشتى, كەم-كەتىكتىڭ, اسىرەسە, ايەل قۇقىعىن جاقتادى. اقىننىڭ اتاق-داڭقىن وسىنشا كوككە كوتەرگەن سول قىزمەتى ءۇشىن دە اباي كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق ء«ادىل بي» اتانعان. «ەرەجەنىڭ» جازىلۋى قارامولا سەزىنىڭ باستى تاريحي وقيعاسى بولدى دا, توبە بي سايلانعان ءارى ەرەجەنى باسقارىپ جازۋشى اباي ءوزىن ەرەكشە سەزىنىپ, اۋىلىنا زور اسەرگە بولەنىپ قايتادى.
قارامولادا بىرنەشە دۋان ەلدىڭ باس قوسقان توتەنشە سەزىنە توبە بي بولعانى سياقتى اباي جەتىسۋ مەن سەمەي وبلىستارىنىڭ باس قوسقان توتەنشە كوكتۇما سەزىندە دە وسى ەكى وبلىس بيلەرىنىڭ ۇستىنەن قارايتىن توبە بي بولىپ سايلانعان. مۇنداي تاعدىرلى دا كەلەلى كەڭەس كەزىندە ۇلى اقىننىڭ ءبىلىمى مەن وي جۇيرىكتىگىنە, ءادىل, كەمەل بيلىگىنە تالاي رەت كوزى جەتكەن ەل ىشتەي جاۋ بولىپ, دوس بولىپ جۇرسە دە ابايدىڭ توبە بي بولۋىنا ەش ۋاقىتتا قارسىلىق كورسەتپەگەن.
«اسقار تاۋدىڭ كولەڭكەسi الىسقا تۇسەر» دەگەن ءسوز تەگىن ايتىلماسا كەرەك. قايراتكەر ابايدىڭ كەلەسى ءبىر نازار اۋدارارلىق قىرى – سەمەي قالاسىندا ورنالاسقان سول كەزدەگى بەلگىلى قوعامدىق ۇيىمدارعا مۇشە بولىپ, تۋعان حالقىن رەسەي جۇرتىنا كەڭىنەن تانىستىرۋ ماقساتىنان تۋعان ناعىز ۇلتجاندىلىق ءىس-ارەكەتتەرى. كەدەي بالالارىنا كيىم, وقۋ قۇرالدارىن ساتىپ اپەرىپ, قامقورلىق جاساعان, سونىمەن بىرگە قاراجاتىنىڭ ءبىراز بولىگىن سەمەيدەگى اباي تۇراقتى وقىرمانى بولعان قوعامدىق كىتاپحانا مەن وبلىستىق مۋزەيدى جابدىقتاۋعا جۇمساعان. سەمەي باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ قوعامىنا ۇلى اقىن بالالارى اقىلباي مەن ماعاۋيا ۇشەۋى 1893-1894 جىلدارى مۇشە بولىپ, جارنا تولەپ كومەكتەسىپ وتىرعان. ال 1883 جىلى ساياسي جەر اۋدارىلعان زيالىلاردىڭ باستاماسىمەن اشىلعان سەمەي وبلىستىق كىتاپحاناسىنىڭ العاشقى وقىرماندارىنىڭ ءبىرى اباي بولعان دا, ول وسى كيەلى ورىندا ورىس جانە شەتەل ادەبيەتى تۋىندىلارىن وقىپ قانا قويماي, جەر اۋدارىلعاندارمەن تانىسىپ, ورىس دەموكراتتارىمەن جاقىن پىكىرلەسكەن.
اباي ءوزىنىڭ جاقىن دوسى, رەسەي يمپەرياسىنىڭ دەموكراتى ە.پ.ميحاەليستىڭ باستاماسىمەن 1883 جىلى اشىلعان سەمەي وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسىپ, قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرىنە, ەتنوگرافياسىنا بايلانىستى تىڭ ماعلۇماتتار ايتىپ, پايدالى اقىل-كەڭەستەر بەرگەن, ءوز تاراپىنان مۋزەي قورىنا ەلۋدەن استام ۇلتتىق بۇيىمداردى تاپسىرعان. سەمەي وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسىن, تاريحى مەن حالىق شارۋاشىلىعىن, تابيعاتىن زەرتتەۋمەن اينالىسقان عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى – سەمەي وبلىستىق ستاتيستيكالىق كوميتەتىنىڭ جۇمىسىنا دا ۇلى اقىن ەرەكشە ىنتامەن قاتىسقان. 1886 جىلى ءوزىن جاقسى بىلەتىن دوسى ە.پ.ميحاەليستىڭ ۇسىنىسىمەن اباي وسى بەدەلدى كوميتەتتىڭ تولىق مۇشەسى بولىپ سايلانادى, ماجىلىستەرىنە ۇنەمى قاتىسىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىسادى, سول جىلدارى عىلىم اكادەمياسىنىڭ مىندەتتەرىن اتقارعان يمپەراتورلىق ورىس گەوگرافيالىق قوعامى باتىس ءسىبىر ءبولىمىنىڭ سەمەي بولىمشەسىنە, وسى ولكەنى زەرتتەگەن ورىس عالىمدارىنا تۋعان حالقىنىڭ تاريحى, ەتنوگرافياسى, ادەت-عۇرپى مەن سالت-ءداستۇرى تۋرالى قۇندى كەڭەستەر مەن دەرەكتەر بەرەدى.
جالپى, اباي ءوز ولەڭدەرi مەن قاراسوزبەن جازىلعان عيبراتتارىندا قازاق قوعامى ءومiرiنiڭ بارلىق جاقتارىن ادەمى اشىپ كورسەتتi. ودان اقىل-كەڭەس سۇراعان دالا تۇرعىندارى اعىلىپ كەلiپ جاتتى. اتاپ ايتقاندا, وعان باياناۋىل ولكەسiندەگi بەلگiلi شەجiرەشi, ەنتسيكلوپەديست ءارi اقىن ءماشھۇر ءجۇسiپ كوپەي ۇلى كەلiپ تۇردى. ابايمەن سەمەيگە ساياسي جەر اۋدارىلىپ كەلگەندەر دە ساناساتىن.
ەلباسىمىز ءوزىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا دارحان قازاق ەلى تۋعىزعان ءال-فارابي مەن ياسساۋي, كۇلتەگىن مەن بەيبارىس, ءاز-تاۋكە مەن ابىلاي, كەنەسارى مەن اباي جانە باسقا دا كوپتەگەن زاڭعار پەرزەنتتەر شوعىرى تۋرالى ايتا كەلىپ, وسىناۋ ۇلى تۇلعالاردىڭ ادەبيەتتەگى, مۋزىكا مەن تەاتر سالاسىنداعى جانە بەينەلەۋ ونەرىندەگى گالەرەياسىن جاساۋدى قولعا الۋ قاجەتتىگىنە توقتالعانى ءمالىم. وسى ورايدا قازىر ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ۇلى اقىننىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان اۋقىمدى مادەني-كوپشىلىك جانە عىلىمي شارالار وتكىزىلۋدە. وسى رەتتە اباي تۋىپ-وسكەن, ءومىر سۇرگەن شىڭعىستاۋ وڭىرىنەن باستاپ ۇلى اقىن ارالاعان شىعىس قازاقستان مەن باتىس ءسىبىردى قامتىعان « ۇلى اقىن ىزىمەن» اتتى تاريحي-تانىمدىق عىلىمي ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, سونىڭ بارىسىندا دەرەكتى فيلم مەن ارنايى تەلەۆيزيالىق حابار ۇيىمداستىرسا, رەسپۋبليكالىق گازەتتەردە وسى ەكسپەديتسيانىڭ جۇمىس بارىسى تۋرالى توپتاما ماقالالار جاريالانسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. بۇل يگى شارانىڭ ءوزى دانىشپان اقىننىڭ بۇكىل شىعارماشىلىق كەلبەتىن عانا ەمەس, قايراتكەرلىك بولمىسىن دا تولىققاندى اشىپ بەرىپ, تورقالى تويعا سۇبەلى تارتۋ بولار ەدى. مۇراعاتتاردا اباي تۋرالى ءالى زەرتتەلمەگەن ماتەريالدار از ەمەس. وسىعان سۇيەنىپ تاريحي مونوگرافيا جازۋ كەرەك. ونى كوپتەگەن شەتەل تىلىنە اۋدارىپ, اباي ارقىلى قازاقتى الەمگە تانىتۋ قاجەت. مەكتەپتەرگە جەڭىل تىلمەن جازىلعان ء«بىزدىڭ اباي» دەگەن كىتاپ جازىلىپ, ونى ميلليونداعان دانامەن تاراتسا دا ارتىق ەمەس.
قورىتا ايتقاندا, ۇلى دالانىڭ ورەن تۇلعاسى بولعان اباي قۇنانباي ۇلى – دارا قۇبىلىس, اقىن-ويدىڭ, پاراساتتىڭ اسقار بيىگى. ەڭبەگى ءبىز ءۇشىن تاۋسىلماس اسىل, رۋحاني قازىنا. ابايدىڭ ءداستۇرى, مەكتەبى – ۇلى دالا رۋحانياتىنىڭ جاڭارىپ-جاڭعىرۋىنا, جاس ۇرپاقتىڭ وي-ساناسىنىڭ جەتىلۋىنە وراسان زور ۇلەس قوسارى ءسوزسىز.
زيابەك قابىلدينوۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى