مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنا قاتىستى مىنا ءبىر پىكىردى ءجيى ەستيمىز. ەپوپەيانى ءارتۇرلى جاستا وقىعان ادام ونى ارقالاي تۇسىنەدى. ءماتىن وزگەرگەن جوق, وقىرمان دا باياعى. بىراق مۇندا تانىم وزگەردى, قابىلداۋ كۇردەلەندى. ەندى وقىرمان الدەقاشان كوزىنىڭ نۇرى, قولىنىڭ تابى قالعان قالعان سارعىش پاراقتاردان تۇيسىگىنە تۇنەمەگەن جاڭا ءبىر الەمدى كورەدى. نەمەسە كەرىسىنشە. بىرەۋگە وتە كەرەمەت اسەر ەتكەن شىعارما بىرەۋگە تۇك تە اسەر ەتپەيدى. نەگە بۇلاي؟ اسىلىندا بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى كوركەم قابىلداۋدىڭ وتە كۇردەلى تابيعاتىندا جاتىر.
عىلىمدا ونەر مەن ادام اراسىنداعى بايلانىستى «رەتسەپتسيا» دەپ اتايدى. وسى بايلانىسقا قاتىساتىن وقىرماندى, كورەرمەندى جانە تىڭدارماندى ءبىر اۋىز سوزبەن «رەتسەپيەنت» دەيدى. رەتسەپتسيا ءبىر ساتتىك اسەرمەن شەكتەلمەيدى. ونىڭ بىرنەشە قاباتى بار. الدىمەن ول ادامدى كوڭىل-كۇي «اتكەنشەگىنە» وتىرعىزادى, ونىڭ ءحالىن وزگەرتەدى. ودان كەيىن رەتسەپيەنت اۆتور ويىنىڭ قالاي وربىگىنەن تۇسىنە باستايدى. وسى ارادا ونىڭ ومىرلىك تاجىريبەسى, مادەني جادى, كورگەن-بىلگەن اقپاراتى ىسكە قوسىلادى. ونەردى ءتۇسىنۋ مەن باعالاۋ ءدال وسى اسسوتسياتسيالار ارقىلى قالىپتاسادى.
كوركەم قابىلداۋدىڭ ەڭ قىزىق تۇسى دا وسىندا. وقىرماندى شىعارماداعى كەيىپكەردى ءوز ومىرىمەن سالىستىرادى, كەيدە ءتىپتى ءوزىن سول كەيىپكەردىڭ ورنىنا قويادى. بىراق بۇل تولىق رەتسەپتسيا ەمەس. تانىمدىق تۇرعىدا كەمەلىنە جەتپەگەن ۇدەرىس. وقىرمان بۇل كەزدە كەيىپكەر رۋحىنا جاقىنداپ تۇرعانىمەن, ءبىر مەزەتتە ول ودان اجەپتاۋىر الىس. كەيىپكەردى وزىنە ۇقساتقانىمەن, ونىڭ بوتەن ادام ەكەنىن جادىندا ۇستاپ تۇرادى. وسى ەكى ارەكەت قاتار ءجۇرىپ وتىرادى.
وقي وتىرىڭىز: ونەرسىز ءومىر مۇمكىن بە؟
ءدال وسى اراقاتىناستىڭ ارقاسىندا كوركەم شىعارما ادامعا ەرەكشە مۇمكىندىك بەرەدى. وقىرمان ءوز ومىرىندە اتقارىپ كورمەگەن, تاعدىر جازباعان ءرولدى قيال كەڭىستىگىندە «ويناپ شىعادى». ءسويتىپ ول باستان كەشپەگەن جاعدايدى سەزىم ارقىلى وتكەرەدى, رۋحاني تاجىريبە جينايدى. مۇنداي تاجىريبە ناقتى ومىردە بولماعانىمەن, ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسىندە شىنايى اسەر قالدىرادى. ادەبيەتتىڭ ادامعا بەرەتىن ەڭ ۇلكەن پايداسى دا – وسى. سەميوتيكا سالاسىنىڭ بىلگىرى يۋري لوتماننىڭ ايتۋىنشا, ونەر ادامعا تاڭداۋ ەركىن سىيلايدى. سايكەسىنشە جاۋاپكەرشىلىك تە جۇكتەلەدى. ول ەندى باسقا تاقىرىپ. قازىر باستاپقى تاقىرىبىمىزدى شيىرلاي بەرەيىك.
ونەردى قابىلداۋ, ياكي رەتسەپتسيا كەزىندە كادىمگى ويىنعا ۇقساس ءبىر نارسە بار. بۇل كەزدەيسوق ەمەس. ونەردىڭ ءوزى ءاۋ باستا ەلىكتەۋدەن تۋعان. ادام قۇسقا ۇقساپ ءان سالا باستادى, حايۋانداردىڭ ارەكەتىن بەينەلەپ بيلەي باستادى. اريستوتەل مۇنى «ميمەسيس» دەپ اتادى. كوركەم تۋىندىنى قابىلداۋ كەزىندە دە وسى باستاپقى قاسيەتتەر قايتا تىرىلەدى. وقىرمان نە تىڭداۋشى ونەرمەن بەتپە-بەت كەلگەندە, ونى سىرتتاي باقىلاپ قانا قويماي, بەلگىلى ءبىر رولگە كىرگەندەي كۇي كەشەدى.
وسى «ويىن» بارىسىندا ادام اۆتور ۇسىنعان بەينەلەر ارقىلى وزىنە جاڭا تاجىريبە جينايدى. بۇل – شىنايى ومىردە بولماعان, بىراق سانا مەن سەزىمدە وتكەرىلگەن تاجىريبە. كوركەم اسەردىڭ وسىنداي قاسيەتى قابىلداۋشىنىڭ دۇنيەنى تانۋىنا, ويلاۋىنا ىقپال ەتەدى. دەگەنمەن كوركەم قابىلداۋدىڭ بار سىرىن تەك وسى ويىن سيپاتىمەن ءتۇسىندىرۋ جەتكىلىكسىز. ونىڭ ۇستىنە كوركەم قابىلداۋ تەك قيالمەن شەكتەلمەيدى: بۇل كەزدە ادامنىڭ كورۋى, ەستۋى, ەلەستەتۋى سياقتى ءتۇرلى سەزىم مۇشەلەرى ءبىر مەزەتتە قاتار جۇمىس ىستەيدى.
مۇنداي قۇبىلىستاردى مۋزىكادان انىق اڭعارۋعا بولادى. مۋزىكا – قابىلداۋى وتە كۇردەلى ونەردىڭ ءبىرى. تىڭدالعان اۋەن ادام قيالىندا ءتۇرلى كورىنىستەردى تۋدىرادى. دىبىستىڭ ءتۇسى, بوياۋى بار دەپ پوەزيادا ءجيى ايتىلاتىنى دا وسىدان. بۇل ءتاسىل سيمۆوليستەر شىعارماشىلىعىندا ايقىن كورىندى. كەيبىر كومپوزيتورلار مەن سۋرەتشىلەردىڭ مۋزىكانى رەڭك ارقىلى «كورۋى» دە وسى ەرەكشەلىككە بايلانىستى.
وقي وتىرىڭىز: ادەبيەت وقىرمانسىز ءومىر سۇرە الا ما؟
مۋزىكا مەن ءتۇستى بايلانىستىرۋعا دەگەن ۇمتىلىس ونەر تاريحىندا ۇنەمى بولىپ تۇردى. ماسەلەن, ورىس كومپوزيتورى الەكساندر سكريابين مۋزىكانى تەك تىڭدالاتىن قۇبىلىس دەپ قابىلداماي, ونى كوزبەن كورىنەتىن قۇبىلىسقا اينالدىرماق بولدى. ول ءار دىبىسقا, ءار تونعا بەلگىلى ءبىر ءتۇس سايكەس كەلەدى دەپ ەسەپتەپ, شىعارمالارىن ورىنداۋ كەزىندە دىبىسقا قوسا جارىق تا قاتار وزگەرىپ وتىرۋى ءتيىس دەگەن ويدى ورتاعا سالدى. ونىڭ «پرومەتەي» اتتى تۋىندىسىندا مۋزىكامەن بىرگە جارىق «وينالىپ», تىڭداۋشى اۋەندى ەستىپ قانا قويماي, تۇستەر ارقىلى سەزىنەدى.
ال كەسكىندەمە سالاسىندا ميكالويۋس چيۋرليونيس كەرىسىنشە جولمەن ءجۇردى. ول سۋرەتتى مۋزىكا زاڭدىلىعىمەن جاسادى. ءچيۋرليونيستىڭ كارتينالارى «سوناتا», «فۋگا», «سيمفونيا» دەپ اتالادى, ويتكەنى ول بوياۋلاردى اۋەندەي ءوربىتىپ, كومپوزيتسيانى مۋزىكالىق ىرعاق پەن دامۋ لوگيكاسىنا باعىندىردى. ونىڭ كارتينالارى ءبىر ساتتىك كورىنىس ەمەس, ۋاقىت ىشىندە «تىڭدالىپ», بىرتىندەپ اشىلاتىن قۇرىلىم رەتىندە قابىلداندى. وسىلايشا چيۋرليونيس مۋزىكانى بەينەگە اينالدىردى.
الايدا مۋزىكانى قابىلداۋ تەك دىبىستى تۇسپەن «كورۋمەن» شەكتەلمەيدى. بۇل – كوركەم رەتسەپتسيانىڭ ءبىر عانا قىرى. مۋزىكا تىڭداۋ بارىسىندا ادام ساناسىندا ادەبي سيپاتتاعى وقيعالار, كوزگە ەلەستەيتىن بەينەلەر, ءتىپتى تۇتاس سيۋجەتتىك جەلىلەر دە ويانادى. مۇنداي اسسوتسياتسيالار كوبىنە وپەرا نەمەسە ءان سياقتى سوزگە سۇيەنەتىن جانرلاردا ايقىن كورىنگەنىمەن, ولار سيمفونيالىق, ياعني تازا اسپاپتىق مۋزىكانى تىڭداعاندا دا قاتار جۇرەدى. تىڭداۋشى اۋەندى جاي عانا ەستىپ قويماي, ونىڭ ىرعاعىنا, دامۋ لوگيكاسىنا ىلەسە وتىرىپ, ىشكى كەڭىستىگىندە كورىنىستەر جاساپ, كەيدە بەلگىسىز كەيىپكەرلەرى بار تۇتاس ءبىر وقيعانى ىشتەي «كورىپ» وتىرادى.
مۋزىكالىق رەتسەپتسيادا وسىنداي اسسوتسياتسيالار قاجەت پە دەگەن سۇراققا عالىمدار ءارتۇرلى جاۋاپ بەرەدى. ءبىرى مۋزىكا ادام قيالىندا مىندەتتى تۇردە بەينەلەر مەن كورىنىستەر تۋعىزۋى كەرەك دەيدى, ايتپەسە اسەر تولىق بولمايدى دەپ سانايدى. ەكىنشى بىرەۋلەر, كەرىسىنشە, مۋزىكانىڭ ءوز ءتىلى جەتكىلىكتى, ونى بەينەگە اينالدىرۋ دىبىستىڭ تابيعاتىنا قيانات دەپ ەسەپتەيدى. ال شىن مانىندە, مۋزىكانى قابىلداۋ – ءبىر عانا جولمەن جۇرمەيتىن, كوپ قاباتتى, ءار ادامدا ارقالاي ءوربيتىن كۇردەلى ۇدەرىس.
مۋزىكانى تىڭداۋ – جاي عانا دىبىستى ەستۋ ەمەس. ول الدەقايدا كۇردەلى, كوپ قاباتتى قۇبىلىس. اۋەن ادام ساناسىندا تەك ەستۋ سەزىمىن عانا ەمەس, كورۋ, ەلەستەتۋ, اسسوتسياتسيا جاساۋ سياقتى باسقا دا تۇيسىكتەردى قاتار قوزعالىسقا تۇسىرەدى. سوندىقتان مۋزىكا كەيدە ءتۇس بولىپ كورىنەدى, كەيدە وقيعاعا, كەيدە قيمىلعا اينالادى.
نەمىس اقىنى گەنريح گەينە مۇنى «مۋزىكالىق تۇيسىك» دەپ اتاعان. ول «فلورەنتسيا تۇندەرى» پوۆەسىندە ۇلى سكريپكاشى پاگانينيدىڭ كونتسەرتىنەن العان اسەرىن ەرەكشە بەينەلەيدى: «ىسقىشتىڭ ءاربىر سەرمەلگەنى سايىن ونىڭ كوز الدىنا ءتىرى كورىنىستەر, تۇتاس ساحنالار كەلگەندەي بولدى. مۋزىكا وعان جاي عانا اۋەن ەمەس, ءتىرى بەينەلەر سياقتى اسەر ەتتى».
بۇل جەردە مۋزىكانى قابىلداۋدىڭ قانداي دا ءبىر ەرەجەسى بۇزىلىپ تۇرعان جوق. كەرىسىنشە, بۇل – كوركەم قابىلداۋدىڭ تابيعي ءارى زاڭدى كورىنىسى. مۋزىكا تىڭداعاندا تۋىندايتىن اسسوتسياتسيالار ءار ادامدا ارقالاي جۇرەدى. ول ادامنىڭ قابىلەتىنە, ومىرلىك تاجىريبەسىنە, بۇرىن كورگەن-بىلگەنىنە, جادىندا ساقتالعان اسەرلەرىنە بايلانىستى. فرانتسۋز پسيحولوگى تەوديۋل ريبو مۋزىكا اسىرەسە سۋرەت سالۋمەن, كەسكىندەمەمەن اينالىساتىن ادامداردا بەينەلىك كورىنىستەردى ءجيى وياتاتىنىن ايتقان. ياعني, اۋەن ولاردىڭ قيالىندا سۋرەتكە اينالىپ كەتەدى.
جالپى, كوركەم قابىلداۋ اسسوتسياتسياعا باي كەلەدى. مۋزىكا ادامدى بەلگىلى ءبىر مادەني ەستەلىكتەرمەن, جەكە ومىرلىك ساتتەرمەن, ءتىپتى ونەردەن تىس اسەرلەرمەن دە بايلانىستىرا الادى. وسىنداي بايلانىستار تىڭداۋ اسەرىن تەرەڭدەتىپ, كەڭەيتەدى. تىڭداۋشى ءوز ومىرىندە جيناعان تاجىريبەسىن مۋزىكا ارقىلى قايتادان باستان وتكەرگەندەي بولادى. اۋەننىڭ ىرعاعى قيمىلعا, يشاراعا, بيگە ۇلاسىپ كەتۋى دە سوندىقتان. مۋزىكانى دەنەمەن, قوزعالىسپەن «وقي» نەمەسە «تاني» ءبىلۋ ونىڭ ءمانىن تەرەڭىرەك اشۋعا كومەكتەسەدى.
وقي وتىرىڭىز: زيالى ادام قالاي قالىپتاسادى؟
مۋزىكانى قابىلداۋ تەك سول ساتتە ەستىلىپ تۇرعان دىبىسپەن شەكتەلمەيدى. ول ۋاقىتپەن تىعىز بايلانىستا ءوربيدى. تىڭداۋشى ءبىر مەزەتتە بىرنەشە ىشكى ارەكەتتى قاتار اتقارادى: ءدال قازىر ەستىلىپ جاتقان اۋەندى قابىلدايدى, ونى بۇرىن تىڭداعان مۋزىكامەن ىشتەي سالىستىرادى جانە اۋەننىڭ ارى قاراي قالاي جالعاساتىنىن سەزىممەن بولجاۋعا تىرىسادى. ادەبيەتتە بۇل ۇدەرىس ۇيقاس ارقىلى, ال بەينەلەۋ ونەرىندە سۋرەتكە دەيىنگى نەمەسە ودان كەيىنگى وقيعانى ەلەستەتۋ ارقىلى ىسكە اسادى. مۋزىكادا دا ءدال وسى قاعيدا جۇمىس ىستەيدى: تىڭداۋشى اۋەننىڭ دامۋ لوگيكاسىنا سۇيەنىپ, ونىڭ باعىتىن الدىن الا اڭعارۋعا ۇمتىلادى.
ونەردى قابىلداۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى – ونىڭ ورىنداۋشىلىق سيپاتى. كىتاپ وقىعاندا, مۋزىكا تىڭداعاندا نەمەسە سۋرەتكە قاراعاندا ادام تەك سىرتتاي قابىلداۋشى بولىپ قالمايدى, ول ىشتەي ورىنداۋشى ءرولىن دە اتقارادى. ءار وقىرمان نەمەسە تىڭداۋشى شىعارمانى وزىنشە «ورىندايدى»: بىرەۋ باياۋ, بايىپپەن قابىلدايدى, بىرەۋ ەموتسياعا بەرىلىپ كەتەدى, ەندى ءبىرى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, ءمانىن سارالايدى. سوندىقتان ءبىر عانا شىعارما ءار ادامدا ءارتۇرلى اسەر قالدىرىپ, ارقيلى ماعىناعا يە بولادى. بىرەۋ ءۇشىن ونەر – رۋحاني ءلاززات, جاعىمدى اسەر بولسا,, ەكىنشىسى ءۇشىن ول جاي عانا ءماتىن, دىبىس نەمەسە بەينە بولىپ قالا بەرەدى. اسىلىندا, ايىرماشىلىق ونەردىڭ وزىندە ەمەس, ونى قابىلدايتىن ادامنىڭ ىشكى دايىندىعى مەن قابىلداۋ قابىلەتىندە جاتىر.