بۇگىن ءبىز جەڭىل وقىلاتىن كىتاپتاردى كوپ وقيمىز, ساناعا سالماق تۇسىرمەيتىن فيلمدەر پروكاتتان تۇسپەيدى. ەكى-ءۇش نوتا ارالىعىندا قۇرىلعان, قاراپايىم اندەر تەز جاتتالادى. وسى ۇردىستەن اۆتورلاردىڭ ونەردى تۇسىنىكتى ەتۋگە ۇمتىلىسى بايقالادى. بىراق سونىڭ اسەرىنەن مازمۇنى باي, قاتپارى تەرەڭ تۋىندىلار نازاردان تىس قالىپ جاتىر. ەندى ولاردى كىم جاراتىپ, كىم تۇتىنادى؟ الداعى ۋاقىتتا ناعىز ونەردىڭ اياسى تارىلا ما, كەڭي مە؟ ساراپتاپ كوردىك.
كوركەم شىعارمانىڭ ءمانى كوز جۇگىرتۋمەن اشىلمايدى. ول وقىرماننان زەيىن مەن ىجداعات تالاپ ەتەدى, وي ەڭبەگىنە شاقىرادى. سوعان جۇمسالاتىن ينتەللەكتۋالدىق كۇش – شىعارمادان الاتىن ەستەتيكالىق ءلاززاتتىڭ نەگىزگى قاينارى. اسىلىندا, ونەردىڭ ادام ساناسىندا قابىلدانۋى مەن رۋحاني راحاتتىڭ اراسىندا ءجىپسىز بايلانىس بار. ەگەر تۋىندى ادەيى جەڭىلدەتىلسە, ونى ءتۇسىنۋ دە جەڭىلدەيدى. بىراق سونىمەن بىرگە ودان تۋاتىن اسەر دە السىرەي تۇسەدى.
بالالارعا ارنالعان تاقپاقتار ادەيى جەڭىل جازىلادى. سايكەسىنشە بالا دا ونى تەز تۇسىنەدى. بىراق تاقپاق وقىپ سەزىم ساۋلەسىنە شومىلىپ وتىرعان وقىرماندى كەزدەستىرمەدىك. ال بالانىڭ تاقپاقتى سۇيىسپەنشىلىكپەن جاتقا سوعۋى – ەستەتيكالىق ءلاززاتتان گورى, ويىن ءلاززاتىنا جاتادى. كىشكەنتاي وقىرمان تاقپاقتىڭ ۇيقاسى مەن ىرعاعىن ويىن رەتىندە قابىلدايدى, دىبىستىق ۇيلەسىم مەن قايتالاۋ ارقىلى كەلەتىن قۋانىش ءۇشىن جاتتايدى. بۇل جەردە قابىلداۋ وي ەڭبەگىنە ەمەس, قيمىل مەن ەلىكتەۋگە, ىرعاققا ىلەسۋگە نەگىزدەلەدى. سوندىقتان مۇنداي اسەر بالانىڭ ەستەتيكالىق تاجىريبەسىن باستاپقى دەڭگەيدە قالىپتاستىرعانىمەن, كوركەم ءلاززاتتىڭ تەرەڭ قاتپارىنا اپاراتىن ينتەللەكتۋالدىق ءارى رۋحاني تولعانىستى تۋعىزا المايدى.
ال ءماتىن كۇردەلەنە تۇسكەن سايىن ونى قابىلداۋ دا اۋىرلاي بەرەدى, بىلايشا ايتقاندا, قولجەتىمدىلىك ازايادى. الايدا وسىعان جۇمساعان وقىرماننىڭ اقىل-وي قاجىرى كوركەم ءلاززاتتىڭ ودان سايىن كۇشتى بولۋىنا جول اشادى.
وقي وتىرىڭىز: ونەرسىز ءومىر مۇمكىن بە؟
وسى قاراما-قارسى ەكى ءۇردىستىڭ شەتكى نۇكتەلەرىندە ەكى ءتۇرلى مادەني قۇبىلىس تۇر. ادەبيەتتانۋشى يۋري بورەۆ ونى بىلاي ايشىقتايدى:
ءبىر جاعىندا – قاراپايىم اسەر سىيلايتىن, تەز قورىتىلاتىن پوپ-مادەنيەت پەن كيچ. پوپ-مادەنيەت دەگەن جاپپاي تۇتىنۋعا ارنالعان مادەني ءونىم بولسا, كيچ – ىشكى مازمۇنمەن ەمەس, سىرتقى جىلتىراق ارقىلى كوزگە ۇرىپ اسەر سىيلاعىسى كەلەتىن پوپ-مادەنيەتتىڭ ءۇستىرت قاباتى. بۇلاردىڭ ەكىنشى جاعىندا ساناۋلى توپقا عانا ارنالعان, جابىڭقى, تۇيىقتاۋ, كەيدە تاكاپپارلاۋ ەليتارلىق ونەر تۇرادى.
بىراق وسى تۇستا ماڭىزدى ءبىر جايت بار. كوركەم كلاسسيكا وسى ەكەۋىنىڭ قايسىنا جاتادى؟ ەكىنشىسىنە دەۋىڭىز مۇمكىن, بىراق ولاي ەمەس. شىنايى كلاسسيكا ەكى شەكتەن دە بويىن اۋلاق ۇستايدى. ول شىعارمانىڭ تۇسىنىكتىلىگى مەن ونىڭ ەستەتيكالىق قۋاتىنىڭ اراسىنان ءبىر نۇكتەنى تابادى. ياعني كلاسسيكا وقىرماندى شەتتەتپەيدى, بىراق دايىن اسەرمەن الدارقاتپايدى دا. ويلانۋعا, سەزىنۋگە, تەرەڭدەۋگە جەتەلەي وتىرىپ, جوعارى كوركەم لاززاتقا تالپىندىرادى.
قاپەرگە العان ءجون, ونەردىڭ حالىقتىعى دەگەن ۇعىم بار. بىراق بۇل بارىنە بىردەي قولجەتىمدى ونەر دەگەن ءسوز ەمەس. قولجەتىمدىلىك پەن حالىقتىق – ءارتۇرلى ۇعىم. ولاردى ءبىر دەڭگەيدە قاراۋ – ۇلكەن قاتەلىك. حالىقتىق – كوركەم شىعارماشىلىق پەن حالىقتىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن تانىتاتىن, ونەردىڭ تابيعاتى مەن ونىڭ تامىرلارىن بەينەلەيتىن ەستەتيكالىق كاتەگوريا. تاعى دا سول بورەۆ. ماسەلەن, ءابىلحان قاستەەۆتىڭ «كولحوز تويى» كارتيناسىن الىپ قارايىق. وندا بەينەلەنگەن مازمۇننىڭ ءوزى بۇل شىعارمانىڭ حالىقتىعىن تانىتادى.
سۋرەتكەر حالىق جاساعان وبرازدار ارسەنالىنان ءنار الادى, بىراق ونى دايىن كۇيىندە قايتالامايدى, قايتا جاڭا كوركەم جۇيەگە اينالدىرادى. مۇقاعاليشا ايتساق, «شەكپەن جاۋىپ وزىنە قايتارادى». حالىقتىق ونەردى بوس شەلەكتەي داڭعىرلاق نارسە دەپ ۇققاندار از بولماعان. قازىر دە كەزدەسىپ جاتادى. وسىنداي ءۇستىرت تۇسىنىكتىڭ تاساسىندا بۇقارالىق مادەنيەتتىڭ جاساندى, تەز تۇتىنىلاتىن ونىمدەرى جاسىرىنىپ, ءورىس الىپ كەتتى. اسىلىندا, ونەردىڭ شىنايى الەۋمەتتىك مىندەتى – كوپشىلىككە ەرۋ ەمەس, كەرىسىنشە, كورەرمەن مەن وقىرماندى العا جەتەلەۋ. سۋرەتكەر ءوز اۋديتورياسىنان ءبىر قادام ىلگەرى جۇرۋگە ءتيىس.
دەگەنمەن جاڭاشىل شىعارمالاردى كەي سىنشىلار «مۇنى كوپشىلىك تۇسىنبەيدى» دەگەن ۋاجبەن تۇساۋلاپ وتىرادى. مۇندا وتە ابايلاۋ كەرەك. ويتكەنى ونەردىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى ونىڭ قانشالىقتى كەڭ تارايتىنىمەن ولشەنبەيدى. ول ەڭ الدىمەن شىعارمانىڭ بويىندا قانداي يدەيالىق-كوركەم الەۋەت بار ەكەنىمەن ايقىندالادى. سول الەۋەتكە جەتۋ, سول رۋحاني بايلىقتاردى يگەرۋ – جەكە وقىرماننىڭ عانا ەمەس, تۇتاس قوعامنىڭ مادەني مىندەتى.
ونەردىڭ تۇسىنىكتىلىگى دە تۇراقتى ولشەم ەمەس, ول تاريحي تۇرعىدا ۇنەمى وزگەرىپ وتىرادى. ءبىر كەزەڭدە كۇردەلى كورىنگەن تۋىندى كەلەسى داۋىردە مادەني نورمانىڭ ءبىر بولىگىنە اينالۋى مۇمكىن. ماسەلەن, فرانتس كافكانىڭ نەگىزگى شىعارمالارى كوزى تىرىسىندە كەڭىنەن مويىندالمادى. ال ۆان گوگ سۋرەتشى رەتىندە تولىق تانىلماي كەتتى. وسى ۇدەرىستە كوركەم ءلاززات ەرەكشە مانگە يە. ول – كوركەم رەتسەپتسيانىڭ (قابىلداۋدىڭ) تەك ەموتسيالىق اسەرى عانا ەمەس, ونەردىڭ ادامدى «الەۋمەتتەنگەن جاراتىلىس» قانا ەمەس, وزىندىك قۇندىلىعى بار دارا تۇلعا رەتىندە مويىندايتىنىنىڭ ايعاعى.
وقي وتىرىڭىز: ادەبيەت وقىرمانسىز ءومىر سۇرە الا ما؟
قازىرگى عىلىمدا كوركەم ءلاززات تەك سەزىمدىك قۇبىلىس رەتىندە عانا ەمەس, بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىقتارعا باعىناتىن كۇردەلى ۇدەرىس رەتىندە قاراستىرىلادى. وسى تۇرعىدا ەستەتيكالىق اسەردى ساندىق جانە ساپالىق ولشەمدەر ارقىلى تۇسىندىرۋگە تالپىنعان ەڭبەكتەر از ەمەس. سولاردىڭ ىشىندە امەريكالىق ماتەماتيك دجوردج بيركگوف ۇسىنعان فورمۋلا ءمالىم.
ونىڭ پايىمداۋىنشا, ەستەتيكالىق ولشەم (ە) كوركەم شىعارمانىڭ قۇرىلىمدىق ايقىندىعىنا (ق) تۋرا پروپورتسيونال, ال تەرەڭدىگىنە (ت) كەرى پروپورتسيونال.
ە = ق / ت
ياعني شىعارمانىڭ قۇرىلىمى قانشالىقتى ايقىن, جيناقى بولسا, ونى قابىلداۋ دا سونشالىقتى جەڭىلدەيدى, ال ءماتىننىڭ تەرەڭدىگى مىقتى بولعان سايىن ەستەتيكالىق اسەر السىرەي تۇسەدى دەگەن ءسوز. بۇل تۇجىرىمعا سايكەس, قاراپايىم قۇرىلعان, تۇسىنىكتى تۋىندىلار تەز قابىلدانادى جانە كوپشىلىككە وڭاي جەتەدى, ال كۇردەلى, كوپقاباتتى شىعارمالاردىڭ ەستەتيكالىق ءلاززاتى از بولادى.
بۇل تۇجىرىمدى تارقاتىپ قاراساق, ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى ايقىنىراق اشىلادى. ەگەر ەستەتيكالىق اسەر تەك قۇرىلىمدىق ايقىندىققا تاۋەلدى بولسا, وندا ەڭ قاراپايىم, ەش كەدەرگىسىز قابىلداناتىن شىعارمالار ەڭ كۇشتى ءلاززات سىيلاۋى ءتيىس ەدى. الايدا كوركەم تاجىريبە مۇنى راستامايدى. كەرىسىنشە, ادامعا تەرەڭ اسەر قالدىراتىن, وي مەن سەزىمدى ۇزاق ۋاقىت مازالايتىن تۋىندىلار كوبىنە كۇردەلى, كوپقاباتتى بولىپ كەلەدى. ولار ءبىر وقىعاندا نەمەسە ءبىر قاراعاندا تولىق اشىلمايدى, وزىنە قايتا-قايتا ورالتىپ, ويلانۋدى, سالىستىرۋدى, كۇش جۇمساۋدى تالاپ ەتەدى.
وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, گ. ايزەك ەستەتيكالىق ءلاززات قۇرىلىمدىق ايقىندىق پەن تەرەڭدىكتىڭ قاراما-قارسى قويىلۋىنان ەمەس, ولاردىڭ ۇيلەسىمىنەن تۋىندايدى دەپ پايىمدايدى.
ە = ق × ت
ياعني كوركەم شىعارمادا بەلگىلى ءبىر قۇرىلىمدىق جيناقىلىق, ىشكى ءتارتىپ بولۋى شارت, ايتپەسە تۋىندى تۇسىنىكسىز حاوسقا اينالادى. بىراق سول رەتتەلگەن قۇرىلىمنىڭ ىشىندە وي تەرەڭدىگى, ماعىنالىق كوپقاباتتىلىق, كۇردەلىلىك بولماسا, اسەر دە ءۇستىرت بولىپ قالادى.
ايزەكتىڭ ايتۋىنشا, ەستەتيكالىق اسەردى قۇرىلىمدىق ايقىندىق پەن ماعىنالىق تەرەڭدىكتىڭ ءبىرىن ەكىنشىسىنە ءبولىپ ولشەۋ جەتكىلىكسىز. كەرىسىنشە, بۇل ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن كۇشەيتەتىن فاكتورلار رەتىندە قاتار جۇمىس ىستەگەندە عانا شىنايى كوركەم ءلاززات تۋادى. سوندىقتان ول ەستەتيكالىق ولشەمدى ولاردىڭ قاتىناسى ەمەس, كوبەيتىندىسى رەتىندە قاراستىرادى. قۇرىلىمى جيناقى, ونىڭ ۇستىنە ويى تەرەڭ شىعارما قابىلداۋشىدان ينتەللەكتۋالدىق جانە سەزىمدىك كۇش جۇمساۋدى تالاپ ەتەدى, الايدا ءدال وسى كۇش سالۋ ەستەتيكالىق قاناعاتپەن وتەلەدى. مۇنداي جاعدايدا تەرەڭدىك ءلاززاتتى ازايتپايدى, قايتا ونى كەمەلدەندىرىپ, ۇزاققا سوزىلاتىن رۋحاني اسەرگە اينالدىرادى.
راسىندا, ادام نەعۇرلىم ويلانىپ, سالىستىرىپ, ءماتىندى سەزىممەن قابىلداسا, سوعۇرلىم ودان الاتىن اسەرى دە كۇشەيە تۇسەدى. ەستەتيكالىق ءلاززات شىعارمانىڭ قالاي قۇرىلعانىنا, ونىڭ قانشالىقتى تەرەڭ ءارى كۇردەلى ەكەنىنە, سونداي-اق ىشىندە تانىس نارسە مەن جاڭالىقتىڭ قالاي ۇيلەسكەنىنە بايلانىستى تۋادى. تىم ءبىرسارىندى دۇنيە تەز جالىقتىرادى, ال رەتسىز, شامادان تىس كوپ قىرلى تۋىندىنى ءتۇسىنۋ قيىن. ال شىن اسەر وسى ەكەۋىنىڭ ورتاسىندا پايدا بولادى.
سونىمەن بىرگە شىعارمانى كۇردەلى قىلۋ – اۆتوردىڭ ماقساتى بولماۋى كەرەك. قازىرگى قازاق ادەبيەتىندە بۇل ءۇردىس اراگىدىك بايقالىپ قالادى. ءوزىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن بايقاتۋ ءۇشىن قالامگەر شىعارماسىن قولدان قيىنداتادى. كۇردەلىلىك قاي كەزدە تۋىندايدى؟ تۋىندىداعى ايتىلاتىن وي تەرەڭ بولسا. ويدىڭ ءوزى تەرەڭ بولماسا, شىعارمانى قولدان كۇردەلەندىرۋ ەشقانداي ماعىنا ۇستەمەيدى. شىنايى ونەر وقىرمانعا نەمەسە كورەرمەنگە جاعۋ ءۇشىن ونىڭ دەڭگەيىنە بەيىمدەلىپ تە قالمايدى. كەرىسىنشە, ادامدى ويلانۋعا, وسۋگە, تالعامىن جەتىلدىرۋگە جەتەلەيدى. سوندىقتان ونەردىڭ قۇندىلىعى ونىڭ قانشالىقتى جەڭىل قابىلداناتىنىمەن ەمەس, ادامنىڭ مادەني مۇمكىندىگىنەن ءبىر قادام الدا تۇرىپ, ونى العا سۇيرەي الۋىمەن ولشەنەدى. ءدال وسى قاسيەت ونەردى وسىرگىش, جەتەلەگىش كۇشكە اينالدىرادى.
وقي وتىرىڭىز: نەگە ونەر بارىنە بىردەي اسەر ەتپەيدى؟
سايىپ كەلگەندە الداعى ۋاقىتتا ونەر ويلىراق ءھام تەرەڭىرەك بولا تۇسەدى. اقپاراتتىق سانادان جالىققان ادامزات شىن ونەرگە ەندى سۋساي باستادى. سىرتقى الەمدى تولىق مەڭگەرگەن ءبىز ەندى ءوز ىشىمىزگە ۇڭىلۋگە كۇش جۇمسايمىز. سول كەزدە الەمدى ەستەتيكالىق قابىلداۋدىڭ ءداۋىرى باستالادى. مازمۇنى تەرەڭ, فورماسى ءارتۇرلى, كوپقاباتتى ونەر تۋىندىلارىنا سۇرانىس ارتادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن از عانا ەليتانىڭ ىشىندە باعالانعان ونەردىڭ اۋقىمى دا كەڭەيمەك. ول اۋقىمدى كەڭەيتەتىن – بۇقارا حالىق. اياعى ماركەتينگكە ۇلاساتىن ونەرگە ۇقساس, ونەرگە جەتەعابىل دۇنيەلەردەن شارشاعان جۇرت, «شىن ونەردىڭ ءلاززاتىن ءبىز دە سەزىنەيىك» دەيدى. قازىرگى ادەبي-ەستەتيكالىق زەرتتەۋلەردە وسىنداي تۇجىرىم ايتىلادى.