كەيىنگى جىلدارى ەلوردالىقتار قىستى ۇمىتتى. قىستىڭ «قىزمەتىن» كوكتەم اتقارىپ جاتقانداي اسەر ەتەدى. قار ەرىپ, كوشەلەر كولكىپ جاتىر. جەلتوقساندا سەل بولىپ, قاڭتار مەن اقپاندا كوكتەم لەبى سەزىلۋى قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى.
كەزىندە استانانىڭ قىسى قانداي ەدى؟ ناعىز «دەمالىسى – ۇسكىرىك اياز بەن قار» بولىپ, الەك سالاتىن. «مىنەزى» قاھارلى, بوراندى, ايازدى-تۇعىن. ال قازىرگى قىس – «قىز مىنەزدى». تىم ۇياڭ, تىم جۇمساق. ارقاعا جاراسپايتىن مىنەز. ارينە, قىستىڭ توڭدىرماعانى جاقسى-اق. بىراق قىستىڭ – كوكتەمگە, كوكتەمنىڭ كولكىگەن سۋعا اينالۋى انوماليالىق قۇبىلىس ەكەنى انىق.
بۇگىندە جاھاندىق جىلىنۋ تۋرالى ەستىمەگەن ادام جوق شىعار؟ بۇل جەر بەتىندەگى ورتاشا تەمپەراتۋرانىڭ قالىپتى دەڭگەيدەن جوعارى كوتەرىلۋى دەگەن ءسوز. ۆيكيپەدياداعى مالىمەتكە سۇيەنسەك, كەيىنگى ءجۇز جىلدا جەر تەمپەراتۋراسى شامامەن 1ºس-قا ارتقان. عالىمدار 1980 جىلداردان باستاپ, عالامشارداعى ورتاشا تەمپەراتۋرا ءاربىر ونجىلدىقتا كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىن بايقاعان. مۇنىڭ باستى سەبەبى – ادامزاتتىڭ ءىس-ارەكەتى. ياعني اۋانىڭ لاستانۋى, ونەركاسىپتەر مەن وندىرىستەردىڭ كوبەيۋى, ەكوجۇيەدەگى تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋى, جاسىل جەلەكتى كەسۋ, ورمانداردى ازايتۋ جاھاندىق جىلىنۋدىڭ باستى فاكتورىنا اينالدى. ەكولوگتەر بۇل ۇدەرىستى ادامزاتقا تونگەن قاۋىپ رەتىندە قاراستىرادى. ويتكەنى جەر بەتى تاعى 2 گرادۋسقا جىلىناتىن بولسا, اپتاپ ىستىق بولىپ, ءورت ۇدەپ, دۇنيەجۇزىندە قۇرعاقشىلىق بولادى. جەرگە وتىرعىزىلعان ونىمدەر شىقپاي, ەگىستىك قۋراپ, الەمدە ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى پايدا بولۋى مۇمكىن.
زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمىنشا, كليماتتىڭ وزگەرۋى – الدىمىزدا تۇرعان ەڭ قاۋىپتى سىن-قاتەرلەردىڭ ءبىرى. ەگەر ونىڭ الدىن الماسا, كەلەشەكتە جەر تەمپەراتۋراسى بۇدان دا كوتەرىلىپ, 3–4 گرادۋسقا جەتۋى ىقتيمال. وندا الىپ مۇزدىقتار ەرىپ, تەڭىز دەڭگەيى كوتەرىلىپ, كوپتەگەن ەلدى مەكەندى سۋ باسۋ قاۋپى تۋىندايدى. قازىردىڭ وزىندە اركتيكا مۇزى 40%-عا ازايعان. گرەنلانديا مەن انتاركتيدا مۇز قاباتتارى جىل سايىن ميللياردتاعان توننا مۇز جوعالتادى. ال تەڭىز دەڭگەيى وتكەن عاسىردا 15 سم كوتەرىلسە, قازىر جىلىنا شامامەن 3–4 مم ءوسىپ وتىر. سوندىقتان دۇنيەجۇزىنىڭ ەكولوگ-عالىمدارى 1988 جىلى بۇۇ دەڭگەيىندە كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق جۇمىس توبىن قۇردى. ال 2015 جىلى حالىقارالىق پاريج كەلىسىمىن قابىلدادى. بۇل قۇجاتتاردىڭ ماقساتى – جاھاندىق جىلىنۋدى مۇمكىندىگىنشە 1,5°C دەڭگەيىندە ۇستاپ تۇرۋ. الايدا كوپتەگەن مەملەكەت ءالى كۇنگە بۇل ماسەلەگە جەتە ءمان بەرمەي كەلەدى. ونىڭ ءتۇبى الاپات اپاتتارعا, ادامزاتتىڭ تىرشىلىگىنە قاۋىپتى جاعدايلارعا اكەلۋى مۇمكىن, دەيدى ەكولوگ-ماماندار.
بۇكىلالەمدىك كليمات وزگەرىسى ەلىمىزگە دە اسەر ەتكەن. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ەلدەگى ورتاشا تەمپەراتۋرا كەيىنگى ون جىلدا ايتارلىقتاي ءوسىپ, جاھاندىق ورتاشا كورسەتكىشتەن ءسال جوعارىلاعان. اسىرەسە حالىق كوپ شوعىرلانعان, تىنىسى مەن تىرشىلىگى قايناپ جاتاتىن قالالاردا جىلىنۋ ۇدەرىسى انىق بايقالادى.
مۇنداي تابيعات قۇبىلىستارىنان ەلوردا دا سىرت قالعان جوق. «استانا بۇرىن اشىق الاڭقايى كوپ كەڭ جازىق قالا بولدى. ەسىلدىڭ وڭ جاعالاۋىندا بولماسا, سول جاعالاۋىندا ەل قونباعان ەن دالا ەدى. باس شاھار بولعالى از ۋاقىت ىشىندە قارقىندى دامىدى. قۇرىلىس, ءوندىرىس وشاقتارى, كولىكتىڭ كوپتىگى, ۋربانيزاتسيا – استانانىڭ قىسىن جۇمسارتىپ, جازىن ىستىق ەتتى. ءارى قالانىڭ اينالاسىنا وتىرعىزىلعان ورمان القابى دا اۋا رايىن وزگەرتتى», دەيدى «قازگيدرومەت» ماماندارى.
زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, باس قالاداعى كليماتتىڭ جۇمسارۋىنا نەگىزىنەن ەكى فاكتور اسەر ەتكەن. ونىڭ ءبىرىنشىسى تابيعي وزگەرىستەر بولسا, ەكىنشىسى – انتروپوگەندى قۇبىلىستاردىڭ ىقپالى.
ەلوردانىڭ كليماتى قازىر انتروپوگەندىك جاعدايلارعا كوبىرەك جۇتىلىپ جاتىر. كولىك پەن كومىردىڭ كوك ءتۇتىنى, ەلەكتر مەن جىلۋ ەنەرگياسىن وندىرۋدەن شىعاتىن زياندى شىعارىندىلار اۋانى لاستاپ, انوماليانىڭ تۋىنداۋىنا اكەلگەن. كليماتولوگتەر كەلەشەكتە ەلوردانىڭ قىسى تىپتەن جىلىپ, ايازدى كۇندەر ازايا بەرەتىنىن بولجاپ وتىر. اۋا تەمپەراتۋراسى ورتاشا ەسەپپەن 6,8°س –15°C-قا كوتەرىلىپ, ىلعالدىق 2,3%-عا تومەندەيدى. قىستا اۋا تەمپەراتۋراسى 7,5°س بولسا, ىلعال 28,1%-عا ارتادى. كوكتەمدە قار تەز ەريدى. بۇل ەلدى مەكەندەردى سۋ باسۋ قاۋپىن تۋىنداتادى. ال جازداعى اپتاپ ىستىق قۇرعاقشىلىققا اكەلەدى. نوسەر جاڭبىر كوپ بولىپ, جەلدىڭ ەكپىنى كۇشەيەدى. مۇنداي انوماليالىق قۇبىلىستار قالا تىرشىلىگىنە دە, تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا دا كەرى اسەر ەتەرى انىق.
ال ماماندار قالانى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەۋ ءۇشىن ءوندىرىس سالالارىنا ەنەرگيانى ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى بەلسەندى ەنگىزۋ كەرەكتىگىن العا تارتادى. ءارى پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن ازايتۋ ءۇشىن ەكولوگيالىق شەشىمدەرگە كوبىرەك كوڭىل اۋدارعان ءجون.