بيىل – تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى. انە-مىنە, بۇنىڭ دا ەكىنشى ايى قۇم ساعاتتاي سىرعىپ بارادى. وسى اتاۋلى جىلدا الداعى كەمى ءبىر-ەكى ونجىلدىققا ازىق بولاتىن جۇيەلى وزگەرتۋلەرمەن ەستە قالاتىن قانداي ءىس اتقارعان دۇرىس؟ سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ ناۋقانشىلدىقتان ادا بولۋدى شەگەلەپ تاپسىرعانى تاعى بار. وسىعان وراي, ءبىز سالا ساراپشىلارىن تارتىپ, اتاۋلى كەزەڭدە كەزەك كۇتتىرمەي شەشۋدى قاجەت ەتەتىن تۇيتكىلدەر مەن ءتۇيىنىن تارقاتۋ جولىن بايىپتاپ كوردىك.
نە كۇتەمىز؟
نەگىزىنەن ۇكىمەتتە تسيفرلاندىرۋ ءىسى, جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ جۇمىستارى ءبىرازدان بەرى قولعا الىندى. ناقتى مىندەتتەر مەجەلەنگەن قۇجاتى دا بار. بۇعان 2024–2029 جىلدارعا ارنالعان «جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ» تۇجىرىمداماسى تۇزدىق بولا الادى. وسىعان قوسا «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭ مەن تسيفرلىق كودەكس قابىلداندى. ياعني زاڭنامالىق بازا جاسالعان. ەندى ارنايى قاۋلىمەن بەكىتىلگەن اتاۋلى جىلدىڭ جۇگى قانداي, مىندەتى نەندەي؟
جىل باسىندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ وسى اتاۋلى كەزەڭدەگى باستى ماقسات ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىنا سەرپىندى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ەكەنىن ايتتى. «جاڭا تسيفرلىق ونىمدەردىڭ وڭ ناتيجەسىن ءار ازامات سەزىنۋگە ءتيىس. پرەزيدەنت قازاقستاندى تسيفرلىق مەملەكەتكە اينالدىرۋ مىندەتىن قويدى. وزىق تەحنولوگيالار سالاسىندا ءبىز تسيفرلىق شەشىمدەر مەن قىزمەتتەردى ءساتتى جاساپ, ساتا بىلەتىن جەتەكشى ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرۋگە ۇمتىلۋىمىز كەرەك», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
زەينەتكەر ايناگۇل ەركىنبەكقىزى ينتەرنەتى ناشار شالعاي ەلدى مەكەندە تۇرادى. ونىڭ ايتۋىنشا, تۋىسىن ۇيىنە ۋاقىتشا تىركەۋ ءۇشىن نە اۋىل شەتىندەگى توبەگە, نە اۋدانعا بارۋ كەرەك. اۋىلداستارىنا ورتاق ماسەلە شەشىلەر دەپ اتاۋلى جىلدان ءۇمىت ەتىپ وتىر. «وتكەن جازدا ءۇيىمدى جوندەۋگە ەكى بالام مەن نەمەرەلەرىم 1,5 ايعا كەلدى. ۋچاسكەلىك پوليتسيا 1 ايدان اسا ۋاقىت تۇراتىن بولسا, ۋاقىتشا بولسىن تىركەۋگە تۇرۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. زاڭعا باعىنىپ, قوسىمشامەن ۇيدەن شىقپاي تىركەتە قويايىق دەسەك, بەتتى سكانەرلەۋدەن وتكىزۋگە كەلگەندە اينالىپ تۇرىپ الدى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءار ازامات تسيفرلىق ونىمدەردىڭ يگىلىگىن كورۋى كەرەك دەگەنىن تەلەديداردان تىڭدادىق تا. ەندى سوعان وسى جىلى ەلىمىزدەگى بارلىق اۋىلعا جاقسى, ساپالى ينتەرنەت جەتكىزىپ, ەgov-تى ەركىن قولداناتىنداي جاعداي جاساسا ءجون ەدى», دەيدى زەينەتكەر.
بۇل نەگىزى كەيىپكەرىمىزدىڭ اۋىلداستارىنا عانا ورتاق ماسەلە بولماي تۇر. ۇكىمەتتىڭ وتكەن اپتادا تاراتقان اقپاراتىندا ايتىلعانداي, ەلىمىزدە 2606 اۋىلدىق ەلدى مەكەن جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتكە قوسىلعان. بيىل تاعى 1900-ءىن قوسۋ جوسپارلانعان. ەلىمىزدە 6 مىڭنان اسا اۋىل بار, دەمەك ءالى 1500 اۋىل كەزەگىن كۇتپەك, بۇل جىلدىڭ اتقاراتىن سالماقتى جۇگىنىڭ ءبىرى وسى سەكىلدى. سەبەبى جىلدام ينتەرنەت بولماسا, تسيفرلاندىرۋدىڭ يگىلىگىن كورۋ مۇمكىن ەمەس.
سان ەمەس, ساپا ماڭىزدى
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جاساندى ينتەللەكت كافەدراسىنىڭ زەرتتەۋشىسى, PhD نۇرزادا امانگەلدى بۇل باستامانى باعالاۋ كەزىندە سۋبەكتيۆتى اسەرگە ەمەس, 2024–2029 جىلدارعا ارنالعان «جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ» تۇجىرىمداماسىندا بەكىتىلگەن ناقتى نىسانالى ينديكاتورلارعا سۇيەنۋىمىز قاجەت ەكەنىن ايتادى. ونىڭ ويىنشا, اتالعان تۇجىرىمداماعا ساي 2026 جىلى جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا كەمى 100 عىلىمي جاريالانىم مەن 5 پاتەنتكە قول جەتكىزۋ جوسپارلانعان. بىراق مۇندا سان عانا ەمەس, ساپا ماڭىزدى. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلدى جۋرنالدارداعى جاريالانىمدار مەن كوممەرتسيالاندىرۋعا باعىتتالعان زەرتتەۋلەر باسىم بولۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار كەمىندە 10 جاساندى ينتەللەكت (AI) ستارتاپتىڭ پايدا بولۋى عىلىمي ناتيجەلەردىڭ نارىققا شىعۋىنىڭ كورسەتكىشى بولادى. ەگەر زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ناقتى سەكتوردا ەنگىزىلىپ, ەكونوميكالىق اسەر بەرە باستاسا, وندا بۇل باعىتتى ءساتتى دەپ باعالاۋعا بولادى.
«مەنىڭ عىلىمي كوزقاراسىم بويىنشا ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكتىنى كەڭىنەن ەنگىزۋگە قاجەتتى بازالىق ينفراقۇرىلىم دا, كادرلىق الەۋەت تە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قالىپتاسىپ كەلەدى. بىرىنشىدەن, ەسەپتەۋ ينفراقۇرىلىمى باعىتىندا ناقتى قادامدار جاسالدى: سۋپەركومپيۋتەر ىسكە قوسىلدى, دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارى قۇرىلىپ, ۇلتتىق پلاتفورما قالىپتاسىپ جاتىر. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ۆەدومستۆولىق باعدارلامالار قابىلدانىپ, ستراتەگيالىق قۇجاتتار بەكىتىلدى. بۇل – تەحنولوگيالىق نەگىزدىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى. ەكىنشىدەن, كادرلىق الەۋەت جاعى: جوو-دا AI پاندەرى ەنگىزىلدى, حالىقارالىق سەرتيفيكاتتاۋ باعدارلامالارى ىسكە اسىرىلدى, جاس زەرتتەۋشىلەر مەن ستارتاپەرلەر بەلسەندى. وتاندىق كوماندالاردىڭ حالىقارالىق وليمپيادالار مەن «Kaggle» پلاتفورماسىنداعى جەتىستىكتەرى ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىن كورسەتەدى. مۇنداعى ءالسىز تۇس – تەحنيكا, تەحنولوگيادا ەمەس, ينستيتۋتسيونالدى ءھام مادەني دەڭگەيدە, جاۋاپكەرشىلىكتە. كەي جاعدايدا مەملەكەتتىك باستامالارعا سەنىمسىزدىك, ورتاق ماقساتقا بىرلەسە جۇمىس ىستەۋ جەتىسپەيدى. ياعني ماسەلە – ينفراقۇرىلىمنىڭ جوقتىعىندا ەمەس, ونى ءبىر باعىتتا جۇمىلدىرۋدا. ەگەر ءار زەرتتەۋشى, وقىتۋشى, كاسىپكەر, ازامات وسى ستراتەگيالىق قۇجاتتاردى فورمالدى ەمەس, ۇلتتىق دامۋ قۇرالى رەتىندە قابىلداپ, ءوز ۇلەسىن قوسسا, ءار ۇيىم قاراجاتتى ماقساتتى, ءتيىمدى جۇمساسا, مىندەتتى تۇردە ناتيجە بولادى. مەملەكەت قارجىسىن ىسىراپ ەتپەۋ – ءبارىمىزدىڭ ازاماتتىق مىندەتىمىز», دەيدى عالىم ن.امانگەلدى.
ونىڭ پىكىرىنشە, اتاۋلى كەزەڭ عىلىمعا ءبىر جىلدىق قانا اكتسيا بولماۋعا ءتيىس. وسىنشا AI اگەنت ىسكە قوسىلدى, بۇدان وسىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتتى اۆتوماتتاندىردى, جۇمىسقا جۇمسالاتىن ۋاقىت وسىنشا قىسقاردى, ونىمدىلىك مىنانشا ارتتى, پالەن ستارتاپ قۇرىلدى, بۇلار ارقىلى وسىنشا قاراجات تاپتىق, وسىنشا عىلىمي جوبا نارىققا شىعىپ, ونىمگە اينالدى دەگەندەي ناتيجە كوزگە كورىنگەنى كەرەك. ءار ۆەدومستۆو جوسپار ەمەس, ءدال كورسەتكىش كورسەتۋگە ءتيىس. ەڭ باستىسى, جىل سوڭىندا كوپ ءىس-شارا وتكەنىن تىزگەن ەسەپ ەمەس, دەرەك–ينفراقۇرىلىم – كادر – ءونىم تىزبەگى جۇمىس ىستەپ تۇرعانى ءجون. ياعني زەرتتەۋدەن باستاپ ناقتى ەنگىزۋگە دەيىنگى جۇيە تۇراقتى جۇمىس ىستەۋى قاجەت. سوندا عانا بۇل باستاما ءبىر رەتتىك ناۋقان ەمەس, ۇزاقمەرزىمدى ساياساتتىڭ ناقتى باستاماسى بولادى.
ستارتاپ جايباسارلىقتى «جاراتپايدى»
ستارتاپ دەگەن ۇعىم بار. بۇل – نارىقتا, كەز كەلگەن سالادا بۇرىن بولماعان شەشىمدى تۋدىراتىن, قىسقا ۋاقىتتا اۋقىمدى دامۋدى كوزدەيتىن جوبا. وسىنداي ستارتاپتاردىڭ ناتيجەسىندە كوپ سالادا قارقىندى دامۋدىڭ بارىنا كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. «New York University»-دە ماگيستراتۋرا تامامداعان ءىت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى ستارتاپەر اينۇر ءنۇرادىل تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلىندا ءاى نەگىزىندە جوبالاردى باستاۋ قيىن ەمەسىن, مۇندا باستىسى تاراتۋ ەكەنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ەلىمىزدە, اسىرەسە استانادا, AI نەگىزىندەگى ستارتاپتى باستاۋ سالىستىرمالى تۇردە وڭاي. بۇعان «Astana Hub», «Nazarbayev University» سياقتى ەكوجۇيە ەلەمەنتتەرى ۇلەس قوسىپ وتىر. ينفراقۇرىلىم, اكسەلەراتسيا باعدارلامالارى, باستاپقى مەنتورلىق قولداۋ بار. ياعني يدەيادان «MVP» كەزەڭىنە دەيىن جەتۋ مۇمكىندىگى جەتكىلىكتى. الايدا ەڭ ۇلكەن كەدەرگى – ماسشتابتاۋ كەزەڭى.
«ستارتاپ باستاپقى فازادان وتكەن سوڭ, وسىمگە, نارىقتى كەڭەيتۋگە, ۇلكەن دەرەكتەرگە, ينستيتۋتسيونالدىق سەرىكتەستىككە مۇقتاج بولادى. ءدال وسى كەزەڭدە جۇيەلى, ۇزاقمەرزىمدى قولداۋ باعدارلامالارى جەتكىلىكسىز. ماسشتابتاۋ – كاپيتال, سەرىكتەستىك پەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ينتەگراتسيانى تالاپ ەتەتىن ەڭ كۇردەلى فازا. مىسالى, ءبىزدىڭ «AR Sana» دەپ اتالاتىن ستارتاپىمىز – بالالاردىڭ سويلەۋىن دامىتۋعا ارنالعان AI-جوبا. مودەلدى ۇيرەتۋ ءۇشىن بالالاردىڭ داۋىس دەرەكتەرىن جيناۋ كەرەك. بۇل – وتە نازىك ءارى ەتيكالىق جاعىنان قيىنداۋ ءىس. قازىر دەرەكتەردى قولمەن, جەكە جۇمىس ارقىلى جيناپ وتىرمىز. بۇل ۋاقىتتى دا, رەسۋرستى دا كوپ تالاپ ەتەدى, ماسشتابتاۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارمەن بايلانىس ورناتۋعا, قاناتقاقتى جوبا رەتىندە مەكتەپتەر ارقىلى دەرەكتەر جيناۋعا تىرىستىق. بىراق مەملەكەتتىك ۇيىممەن بايلانىس تا ۇزاق ۋاقىت الادى. ال ستارتاپ ەكوجۇيەسىندە ۋاقىت شەشۋشى فاكتور سانالادى. ستارتاپتار باياۋ ارەكەتتى «كەشىرمەيدى». ەگەر شەشىم قابىلداۋ ۇزاققا سوزىلسا, بۇل جوبانىڭ دامۋ قارقىنىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سوندىقتان نەگىزگى ماسەلە – باستاۋ ەمەس, تاراتۋ, دەرەكتەرگە قولجەتىمدىلىك پەن ينستيتۋتسيونالدى سەرىكتەستىك», دەيدى ا.ءنۇرادىل.