ەشكىمگە جالپاقتاپ, ءمۇلايىمسىپ جاتپايتىن. كەرىسىنشە, عىلىمداعى, جازۋ مايدانىنداعى ارىپتەستەرى عۇلاماعا سالەم بەرىپ, حال-احۋال سۇراسىپ جاتقانىن كورەتىنبىز. زەيناعاڭ سول باياعى كىرپياز قالپى, بەكزات قالىبىنان اينىماي, جىلىۇشىراپ, جىميىپ قانا سالەمدەسەتىن.
ءوزىنىڭ قاي جەردە, قاي ورتاعا بولسىن مەتر ەكەنىن سەزدىرە بىلەتىن. جاقىن تارتىپ, كوڭىلى تۇسكەندە: «نە حالدەر؟» دەۋشى ەدى. از سوزبەن ساز سويلەيتىن. پىكىر وزىقتىعىنان الدىنا جان سالمايتىن. الدىنا سالسا – باياعى ۇستازدارىن – مۇحاڭدى, عابەڭدى اسقار الاتاۋعا ساناپ, بەل تۇتىپ, سولاردان مىسال ايتىپ, تىڭداۋشىنى تەرەڭ ويعا جۇگىندىرىپ بارىپ, باياعىنىڭ ابىز شەشەندەرىنشە كوسىلە, توگىلدىرە جونەلۋشى ەدى. ءالى ەسىمدە, تاۋەلسىزدىكتىڭ الدىندا, قايتا قۇرۋ, اشىلىپ-سايراۋ ساياساتى دەندەپ تۇردى. سول كەزەڭدە عوي: «ورتا جولدا قايتا قۇرىلىپ نە قىلامىن. وزگەلەر قايتا قۇرىلسا – قۇرىلسىن, ەندىگى ءومىر – وزىمە بەيىمدەلسىن», – دەپ پىكىر ساباقتاعانى قۇلاعىمدا قالىپتى. جارىقتىق-اي دەسەڭشى! ەڭ العاشقى, 1991 جىلعى قاراشادا جالپىحالىقتىق پرەزيدەنت سايلاۋى – رەفەرەندۋم تۇسىندا: «نازارباەۆقا بالاما جوق!» – دەپ كورەگەندىك ءۇن كوتەرگەنى دە ەسىمىزدە. الپىس جىل بويى اباتتانىپ ۇلگەرگەن الماتىدان ەل ورداسىن قيىر تۇكپىردەگى اقمولاعا كوشىرەمىز دەپ جاتقاندا – كوپ جۇرت وسى قالاي بولادى دەپ ءدۇدامال, كۇپتى بولىپ جۇرگەندە – اعامىز تاعى دا كورەگەندىك تانىتىپ: «استانانى كوشىرگەن ءجون, ەل – سەرپىلەدى, ەر – تاۋەكەلگە بارادى, قازاق ەجەلدەن تاۋەكەلشىل حالىق», – دەپ, رامىزدەردى كوشىرۋگە قام قىلعان پرەزيدەنتىمىزگە, مارتەبەلى بيلىك يەلەرىنە الاقانىن جايىپ, باتاسىن بەرىپ, اقجول تىلەگەنى دە كوز الدىمدا! اقىل-پاراساتى اسقان اعا, وسىلاي ەلىنىڭ باتاگويىنە اينالعان ەدى. زەيناعاڭ ءوز باعاسىن جاقسى بىلەتىن. بىلگەنى سول – ماڭايىنا ىلعي دارىندى, بولام دەگەن, قالامى قۋاتتى, ويى بار, ءسوزى بار جاستاردى ۇيىستىرا جۇرەتىن. وسىنىسى وزىنە جاراساتىن. ءوز باسىنىڭ قينالعانىن, جۇيكەسى جۇقارعانىن سەزدىرە بەرمەيتىن. دوستارىنا جاعاسى جايلاۋدا جۇرگەندەي جارق ەتىپ, بەينە, ءسۇرتىپ جىبەرسەڭ كۇن ساۋلەسى شاعىلىپ شىعا كەلەتىن جاقۇت تاسىنداي ءار قىرىنان قۇلپىرىپ كورىنەتىن. اسىرەسە, ءسوز ونەرى تۋرالى سينتەزدەن – اناليزگە, كەرىسىنشە, اناليزدەن – سينتەزگە كوشكەن قالىپتاعى ءسوز سيقىرىنا بارلاۋ جاساي سويلەگەنى قايتالانباس شەشەندىك تراكتات ەدى. ادەبي قاھارمان حاقىنداعى تەڭدەسى جوق تۇجىرىمىن قايدا قويارسىڭ! ءومىردىڭ وزگە دە وزەكتى تولعامى مەن تۇيتكىلى تۋرالى سويلەپ كەتسە – تاس بۇلاقشا بۇرقىرايتىن, جارىقتىق. ادەبيەتتانۋداعى كۇردەلى ماسەلە – ادەبي تۋىندىنىڭ سىرى مەن سيپاتى. بۇل تۇستاعى اشىلماعان ارنا – ادەبيەتتەگى مازمۇن مەن ءپىشىن. ال كوركەم ادەبيەتتىڭ ءتىلىنىڭ جايى – «ىلعي بۋىرقانىپ, تەڭسەلە تەربەلىپ جاتقان تەڭىز». ول تەڭىزگە تۇسكەن كىسى تولقىننىڭ بەتىندە قالقىماي, جاۋھار تەرگەندەي تەرەڭگە سۇڭگي جۇزۋگە مىندەتتى. ول ءۇشىن تىلدەگى اجارلاۋ, قۇبىلتۋ, ايشىقتاۋ اتاۋلىنىڭ ءبارىن كادىمگى ادەبيەت تەورياسى مەن تاجىريبەسىن بايلانىستىرا تالداعانى قۇلاعىمىزدا. زەيناعانى ەسىمە العان سايىن كوڭىلىمدى ايتىپ-بولماس ۇلى ساعىنىش كەرنەيدى. جاپ-جاسىل جاستىق ولكەسىنە دەگەن ساعىنىش. عۇلامالىق تەرەڭ پايىم مەن پاراساتقا ساعىنىش. اقىل-كەڭەس سۇراسىپ, ءومىردىڭ ارعى-بەرگىسىنە, قيىرداعىسىنا كوز جىبەرەر كورەگەندىككە, كورىپكەلدىككە ساعىنىش. دۇنيەدە ورنى تولمايتىن كىسىلەر بولادى. سول ورنى تولمايتىننىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى قابدولوۆ اعامىز ەدى. ۋنيۆەرسيتەتتى كيەلى ورىنعا سانايتىنبىز. كىرىپ كەلە جاتقاندا اياعىمىز لاس ەمەس پە دەپ قايتا-قايتا جالتاقتاپ اياق كيىمىمىزگە قارايتىنبىز! ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن سوڭ مەنى قاسيەتتى قاراشاڭىراققا وقىتۋشى ەتىپ قالدىردى. ىزدەنۋشىمىن. سول كەزەڭدە زەينوللا اعامىز «قازاق اڭگىمەلەرى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس قازاقتىڭ مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا بولاتىن. ءماجىلىس زالىنا جانكۇيەر جۇرت سىيماي كەتتى. قورعاۋدىڭ قىزىقتىعىنان ۋاقىتتىڭ قالاي وتكەنىن بىلمەي قالدىق. سوندا مۇحامەتجان قاراتاەۆتىڭ: «بىرەۋلەر اۋەلى قورعاپ الىپ, سودان كەيىن عالىم بولادى, ال, قابدولوۆ ءوزىنىڭ عالىم ەكەنىن قورعاماي-اق الدەقاشان مويىنداتقان كىسى», – دەگەنى ەسىمدە. كەيىنشە ءوزىم وقىپ بىتىرگەن قاراشاڭىراقتىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى بولدىم. ەرتەلى-كەش قاعازعا كومىلىپ وتىرامىن. باس بۇرۋعا مۇرشا جوق. ەس كەتىپ, جان شىققانداي كەزدە ەسىك جاي عانا اشىلىپ, ارعى جاعىنان اعامىز كورىنەدى. كۇن شىعىپ كەلە جاتقانداي سەزىلەدى. «مىرزاش, شارشادىڭ عوي... كۇن جانىپ تۇر, ازداپ سۋسىندايىق», – دەپ ىلەستىرىپ الادى. الماتى قوناق كۇيىنىڭ جەتىنشى قاباتىنا كوتەرىلەمىز. تورسىقتاي تومپايعان اپپاق كوزتانىس كەلىنشەك اعامىز كەلەدى دەپ مۇزداي شامپاندى ساقتاپ قوياتىن. شامپاننىڭ كوگەنىن, اڭگىمە تيەگىن اعىتىپ, اعىل-تەگىل كوڭىل شالقىتىپ وتىرعان كەزدى ۇمىتۋ قيىن. قايران دۇنيە, ءبىر كۇنگىدەي بولماي وتە شىقتى! ول كىسىنىڭ الدىندا قاسكۇنەم, قيامپۇرىس, كەسىر مىنەز تانىتۋدىڭ ءوزى ابەس. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جالعىز اۋىز قولتاڭباسىنداعى قابدولوۆقا قاراتىپ جازىلعان سۇلۋ مىنەز دەگەننىڭ ءمانىسى وسى بولار, ءسىرا! سۇلۋ مىنەز, سۇلۋ ءبىلىم, ۇلكەن ونەر يەسى دوسىم – اعا كوڭىل بەلگىسى بولسىن دەگەن كىشكەنتاي قولتاڭبادا قانشالىق بىلگىرلىك, كورەگەندىك, قانشاما وي, قانشاما فيلوسوفيا جاتىر دەسەڭشى! 1993 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى قورعاۋ ءۇشىن بىشكەككە بارعانىمدا, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, سەرىك قيراباەۆ, زەينوللا قابدولوۆ, ءابدۋالي قايدار, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ اعالارىم باستاعان عالىم ۇستازدار قولداۋشى, تىلەكشى بولىپ بىرگە ءجۇردى. ادەبيەت پەن ادەبيەتتانۋ سالاسىندا مۇنداي قۋاتتى, جارىعى ساۋلاعان, جالىنى لاۋلاعان ورتانى, داستۇرگە بەرىك مەكتەپتى باسقا جەردەن كورگەن ەمەسپىن. مەنىڭ ەجەلگى ادەبيەت ەسكەرتكىشتەرىن ورحون جاعاسىنان ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنە الىپ كەلگەنىم, “ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تولىق اتلاسىن” جازعانىم – وسى مەكتەپتەن كورگەنىم مەن كوڭىلگە توقىعانىمنىڭ ناتيجەسى, وسى مەكتەپتىڭ دانىنەن ونگەن داراقتىڭ جەمىسى. ۋنيۆەرسيتەتتەن العان ۇلگى مەن ونەگە, ءبىلىم مەن بىلىك كۇنى بۇگىن دە ەل يگىلىگىنە جاراۋدا. ەجەلگى بابالارىمىز ەلدىڭ بىرلىگى, مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعى تۋرالى ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتاتىن وسيەت سوزدەرىن ماڭگى وشپەستەي ەتىپ جۇرەگىنىڭ قانىمەن, كوزىنىڭ جاسىمەن تاسقا قاشاپ جازىپ, ۇرپاعىنا ميراس ەتىپ قالدىرىپ كەتكەن. بىلگە قاعان دۇنيە سالعاندا, ىنتىماق-بىرلىكتىڭ بەلگىسى بولسىن دەپ, التى الاش انتتاسىپ, اڭىر تاسقا وزدەرىنىڭ تاڭباسىن باسقان. سول امانات, سول بىرلىك, سول ىنتىماق حالقىمىزعا بۇگىن دە, ەرتەڭ دە كەرەك. ويدى وي قوزعايدى. تۇتاس ەلدى بىرىكتىرەتىن ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن, ۇلت تاريحىنداعى ۇلى مادەني مۇرالارىمىزدىڭ رۋحىن ۇرپاق ساناسىندا ءتىرىلتۋىمىز كەرەك. مەن وسى ويدى ايتۋدان جالىققان ەمەسپىن, ءالىم كەلگەنشە ءىس جۇزىنە اسىرۋدان شارشاعان ەمەسپىن. بۇل جەكە ادامداردىڭ عانا ءىسى سياقتى بولىپ قالماي, ەلدەگى بارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءبىلىم, تاربيە بەرۋ قىزمەتىنىڭ التىن ارقاۋىنداي بولۋى قاجەت. اسىرەسە, ەجەلگى ادەبيەت تۋرالى عىلىمي ويلار مەن قاعيدالاردىڭ وتانى فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن كۇتەرىمىز كوپ. ماڭگى تاقتا وتىرعان پاتشانى تاريح بىلمەيدى. ماڭگى قىزمەت ىستەگەن ادام دا جوق ومىردە. ءبارى دە وتكىنشى. بارعا قاناعات. اللانىڭ بەرگەنىنە شۇكىر. 1992 جىلدىڭ باسىندا مەن پرەمەردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنەن بوساندىم. «الاتاۋ» ساناتوريىندە دەمالىپ جاتىر ەدىم, ءابىش كەلىپ كەتتى. كوڭىلىمدى كوتەرەيىن دەپ كەپتى. كوپ سويلەستىك. ۋايىمدايتىن نەسى بار. ەڭ قيىن كەزدە ءۇي كورمەي, تىنىم تاپپاي, اتتان تۇسپەي, قولىمىزدان كەلگەنشە ەلگە قىزمەت ەتتىك. زامان وزگەردى, قوعام وزگەردى, ادام وزگەردى. سوعان وراي تالاپ تا كۇشەيدى. تالاپقا ساي ادام كەرەك. مەن پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى بولىپ تاعايىندالدىم. ەرتەڭىنە كەشكىسىن ساۋ ەتىپ ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, زەينوللا قابدولوۆ اعالارىم كەلدى. ابەڭ: – سول قىزمەتتەن كەتكەنىڭ دە ءبىر ەسەپتەن دۇرىس بولدى. كەيىنگى كەزدەرى ءتىپتى جولىعا دا الماي قالىپ ەدىك. ەندى كۇندە ادامشا كەزدەسىپ تۇراتىن بولدىق, – دەدى. زەيناعا: – دوكتورلىقتى باياعىدا قورعايتىن ادامسىڭ. ءبارىن قوي دا, ديسسەرتاتسياڭا وتىر. عىلىمي كەڭەسشى ءوزىم بولامىن. بىشكەكتە قورعايسىڭ, – دەدى. اقىرى 1993 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا «جامبىلدىڭ اقىندىق مەكتەبى» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيامدى جازىپ ءبىتىردىم. بىشكەكتە قورعايتىن بولدىم. ءالى ەسىمدە: زەينوللا قابدولوۆ اعامىز باس بولىپ, تىلەگى ءبىر, كوڭىلى جاقىن كىسىلەر الماتىدان, ەلدەن كەلىپ, بىشكەكتەگى قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇلكەن زالى تولىپ كەتتى. سويلەۋشىلەر دە كوپ بولدى. قىرعىز اعايىندار: مىنا قازاقتار بىشكەكتى شابايىن دەپ كەلگەن بە دەپ ازىلدەپ جاتتى. ديسسەرتاتسيانى ويداعىداي قورعاپ, ەلگە كوڭىلدى قايتتىق. ۇستاز, پروفەسسور زەينوللا قابدولوۆ ادەبيەتتانۋ بىلىمىنە وزىنشە سۇرلەۋ سالىپ, كوپتەگەن قاداۋ-قاداۋ پايىم جاساپ, قازاقستاندىق ادەبيەتتانۋ مەكتەبىن قالىپتاستىردى. بۇرىندارى ءتيىپ-قاشتى ايتىلىپ جۇرگەن كوركەمدىك ءادىس دەگەننىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتتى. جۇزدەگەن شاكىرت تاربيەلەدى. شىندىعىندا كوركەمدىك ءادىس دەگەن ۇعىم ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا كۇنى كەشە عانا شىقتى. ونىڭ الدىندا ءادىس دەگەننىڭ كەرەگى نە, باياعى اعىممەن جۇرە بەرسەك قايتەدى دەگەن دە پىكىر بار ەدى. كوركەمدىك ءادىس – ونەر تۋىندىسىندا ادام وبرازىن جاساۋعا, سول ارقىلى شىندىقتىڭ سىرىن بەينەلى تۇردە اشۋعا قاجەتتى ءومىر دەرەكتەرىن بەلگىلى ءبىر ەستەتيكالىق تالعام بيىگىنەن تاڭداۋدىڭ, قورىتۋدىڭ جانە جيناقتاۋدىڭ ەرەكشە جولى. سايىپ كەلگەندە ءومىر شىندىعىن ونەر شىندىعىنا اينالدىرا سارالاپ, بەلگىلى ءبىر قوعامدىق يدەال تۇرعىسىنان قايتا تۇلەتۋدىڭ قام-قارەكەتى. رومانتيزم مەن رەاليزمنىڭ كوركەمدىك نەمەسە شىعارماشىلىق ءادىس رەتىندەگى ەڭ ەلەۋلى سيپاتتارى, مىنە, وسى انىقتامادا جاتىر. وسى انىقتامانىڭ بايىبىنا بارا تۇسسەك – ءادىس پەن ءستيلدىڭ ءبىر-بىرىنەن ەرەكشەلىكتەرىن اڭعارا تۇسەمىز: شىنىندا دا, ءبىزدىڭ ءادىس جايلى اڭگىمەمىز ونەردىڭ دامۋ پروتسەسىندەگى ستراتەگيا جايلى اڭگىمە سياقتى دا, ستيل جايلى اڭگىمەمىز تاكتيكا جايلى اڭگىمە بولىپ شىعادى. ادەبيەتتىڭ دامۋ ساتىسىندا كوركەم ادەبيەتكە اۆانگارديزم ءتاسىلىن ەنگىزگەن, وي اعىنى مەكتەبىنىڭ اتاسى دجەيمس ءدجويستىڭ 700 بەتتىك «ۋليسس» رومانىنىڭ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمىنا, فابۋلاسىنا وقىرمانعا قاراتىپ تالداۋ رەتىندە تاعى سونداي كولەمدە عىلىمي تۇسىنىكتەمە جازىلعان. ول تۇسىنىكتەمەسىز روماننىڭ مازمۇنىنا تەرەڭدەپ سۇڭگي المايسىز. وسى ايتقانداي, قازاق ادەبيەتىنىڭ ماڭدايالدى شىعارماسى «اباي جولى» ەپوپەياسىنا عۇلاما قابدولوۆ ءارى مازمۇندى, ءارى ماعىنالى تەرەڭ تالداۋ جاسادى. ءالى كۇنگە وسى تالداۋى كوپ زەرتتەۋشىگە ماڭدايىنا ۇستاعان تەمىرقازىق ىسپەتتى. اداسپايسىز, اداستىرمايدى. زەيناعانىڭ قالامىنان تۋعان كىتاپتاردى وقىعان كىسى تولقىن-تولقىن بولىپ كەلەتىن, جاعاسى قيىرعا كەتەتىن, ءارى تەرەڭ, ءارى بايىپپەن اعاتىن داريا ارناسىن ەلەستەتەدى. كلاسسيكتەرىمىزدىڭ قاداۋ-قاداۋ پايىمىنا باتىل بارلاۋ, قاس قالامگەرلەردىڭ قىرتىستى قالىڭ كىتاپتارىن كوكىرەك كوزىمەن ىندەتە سويلەتۋ – جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس بۋىننىڭ بالاڭ سوزىنە ءسۇيسىنىپ – باتاسىن بەرۋ... ءبارى-ءبارى... ۇلكەن ارنادا تولقىپ جاتادى. زەينوللا قابدولوۆ كەشەگى پارتيالىق يدەولوگيانىڭ قۇرساۋىندا ءجۇرىپ-اق الدىنا ازاماتتىق پايىمىن شامشىراق ەتىپ ۇستاپ, ءوز ەلى – قازاقستان تۋرالى تولىمدى ءسوز ايتتى. كەرەك كەزىندە ەڭبەكشى بۇقاراعا قاراتىپ قالام تولعادى. تاۋەلسىزدىك كۇنىنىڭ كەلەتىنىن ەلدەن بۇرىن بولجادى. ءبىز كۇڭىرەنبەيىك, كۇرسىنە بەرمەيىك دەدى. ۇلتىمىزدىڭ ابزال ۇلدارىنىڭ اڭساپ وتكەنى, ارمانداپ كەتكەنى – ەل تاۋەلسىزدىگى ەدى. سوناۋ ءبىر مۇنار دا مۇنار... مۇنار كۇندە ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالىپ, ەگەۋلى نايزا قولعا الىپ, جولبارىستاي جورتقان ەر ماحامبەت ءوز ەلىنىڭ وسى باقىتىن كوكسەگەن. از عۇمىرىن وي مەن ارمانعا تولتىرىپ, ماعىنالى ماقساتپەن وتكىزگەن, سول جولدا بۋلىعۋمەن, بۇلقىنۋمەن, تىنىمسىز ىزدەنۋمەن وتكەن ورىس وفيتسەرى, قازاق عالىمى شوقان ءوز ەلىنىڭ وسى كۇنىن اڭسادى. بايتاق ولكەنىڭ تەرىستىگىندە تەمىرقازىقتاي جارقىراپ, شىراقتاي مازداپ جانعان ىبىراي ۇستازدىڭ شاكىرتىنە شىراق جاققانى وسى ەدى. قاراڭعى قازاقتىڭ تۇتاسقان بۇلتتى اسپانىنا – اعارتا اي بوپ تۋعان, جايناتا كۇن بوپ كۇلگەن – اباي اقىن حالقىنا وسى ءومىردى كوكسەگەن ەدى. قارا ورمان قازاققا قاراتىپ قۋاتتى ءسوز ايتۋ نەكەن-ساياقتىڭ قولىنان كەلەتىن. سول نەكەن-ساياقتىڭ ءبىرى – عۇلاما اعامىز ەدى. زەيناعا قاشاندا ءوز ۋاقىتىسىنىڭ سارابدال, سايىپقىران ساردارى بولا ءبىلدى. ەلىمىزدىڭ ءاربىر جاڭالىعىنا قۋاندى, جاقسى ۇلدارىن جاقسى تىلەۋىمەن جەلەپ-جەبەدى; تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جارشىسى, جىرشىسى بولا ءبىلدى. اق جارىلىپ قۋاندى. پرەزيدەنتىمىزگە, ەلىمىزگە اق جول تىلەۋمەن ءوتتى. اڭگىمەنىڭ باسىندا ەستەلىگىمدى عۇلاما – زەينوللا قابدولوۆپەن باستاعان ەدىم. ەندى سول كىسىنىڭ ءبىر مىنەزىمەن اياقتاعالى وتىرمىن. دەگدار كىسى كەمەلىنە كەلگەن كەزىندە اقىلشى ۇستازى مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى «مەنىڭ اۋەزوۆىم» دەگەن رومان-ەسسە جازعانى جۇرتقا ءمالىم. سول رومانىنا مەملەكەتتىك سىيلىق الدى. روماننىڭ ءبىرىنشى كىتابى دەر كەزىندە وقىرماننىڭ قولىنا ءتيدى. ەكىنشى كىتابى اياقتالماي قالدى. سول اياقتالماي قالعان ەسسە-كىتابىندا: «مۇحاڭ ماعان ءبىر قيىن سۇراق قويدى», – دەپ باستايدى ءسوزىن جازۋشى. « – ءوزىڭ بىلەسىڭ, مەن قۇنانبايدىڭ اۋزىنا «ادامنىڭ قۇنى نە بولسا – ءمىنى دە سول بولادى» دەگەن ءسوز سالدىم. سوڭعى بىرەر جىلدا, اسىرەسە ماعان لەنيندىك سىيلىق بەرىلگەلى ءوز ەلىمىزدە دە, شەتەلدەردە دە, تەك قانا مەنىڭ شىعارمالارىمنىڭ قۇنى تۋرالى ايتىلادى, جازىلادى. ال ەندى مەنىڭ شىعارمالارىمنىڭ ءمىنى, دەمەك سۋرەتكەر رەتىندە مەنىڭ ءوزىمنىڭ ءمىنىم تۋرالى سەن نە ايتار ەدىڭ؟ بۇل مەنىڭ كوپتەن بەرى ويلانىپ, وي بولعاندا ون ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ جۇرگەن ءىش پىكىرىم ەدى. الايدا ايتۋعا قاتتى قينالىپ, مۇلدە رەتىن تاپپاي, ء«سىرا, ايتۋ مۇمكىن بولماس» دەپ ءجۇر ەدىم. ەندى, مىنە, رەتى كەلىپ-اق تۇر. بىراق ءالى دە جۇرەكسىنىپ, اشىق ايتا الماي, ۇزاق وتىردىم. – ءجا, ۇندەمەي قالدىڭ عوي, ايت, تۋرا جانە اشىپ ايت. بايقايمىن ايتارىڭ بار سياقتى. – ايتسام...ءسىزدىڭ قازىرگى ءمىنىڭىز بىرەۋ-اق. جازعانىڭىزدى قولمەن ەمەس, ماشينكاعا ايتىپ جازدىراسىز. مەنىڭ ويىمشا, كوركەم شىعارمانى, ورىسشا ايتقاندا, ديكتوۆكامەن جازۋعا بولمايدى. تەك قانا قولمەن جازۋ كەرەك. مۇحاڭ ويلانىپ قالدى. بايقايمىن, مۇنداي پىكىردى ءبىرىنشى ەستىپ وتىرماعان سەكىلدى. ونشا تىكسىنە قويعان جوق. بىراق, مۇنىڭ ەسەسىنە مەن وزىمنەن ءوزىم تىكسىندىم. اڭگىمە ءمىن تۋرالى بولعاسىن با, كىم ءبىلسىن, ايتەۋىر مۇحاڭنىڭ ءبىر ءمىنىن ايتام دەگەن ءبىر اۋىز سوزىمنەن مەن ءوزىمنىڭ ەكى ءتۇرلى ءمىنىمدى اڭعاردىم. بۇل دا الگىدە مۇحاڭ ايتقانداي, «كىسىنىڭ قۇنىنان تۋعان ءمىنى» ءتارىزدى. الدىمەن, تىم باتىل كەتىپپىن. ال, باتىلدىق ماعان اعانىڭ ءوزى دارىتقان مىنەز: وزىنە ىلعي جاقىن ۇستادى, سىرتقا تەپپەي, باۋىرىنا تارتتى. ويعا دا, سوزگە دە ەركىندىك بەردى. دەگەنمەن ءدال وسى اراداعى باتىلدىعىم مەن ەركىندىگىم ورىنسىز, ەرسىلەۋ شىققان-دى, وكىنە جازدادىم» (ز.قابدولوۆ, دانا ديدار, استانا, 2009, 84-85-بەت). بۇل جەردە ۇستاز دا, شاكىرت تە ءوز كەزەڭىنىڭ تالعام-تانىمىمەن ءسوز ساباقتايدى. جاھاندانۋ داۋىرىندە ءار جازۋشى ءوزىنىڭ جان سىرىن مىنەزىمەن جازادى. مىسالعا, تاكەن الىمقۇلوۆ سويلەمىن ءبىر بەتتى الاتىنداي تاياق ارىپتەرمەن سويداقتاتىپ تۇسىرەتىن. ال ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ تارشىلىقتان شىققانداي – ەكى بۇكتەلگەن داپتەر بەتىنە قۇمىرسقانىڭ ىزىندەي عىپ قارىنداشپەن جازادى. شەتەل كلاسسيكتەرىنىڭ كوبى ويىن بۇل كۇندە بىردەن كومپيۋتەرگە تۇسىرەدى. ال, وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارى مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىنىڭ التىن ۋاقىتىن ۇنەمدەپ, كوبىنە ماشينكاعا اۋىزشا ايتىپ, تاسقا باسىلعان قولجازبانى ەكىنشى مارتە قولمەن تۇزەتىپ, ءسۇزىپ, كوركەمدەيتىن امال تاپتى. لەۆ تولستويدىڭ ءوزى ماشينكادان شىققان بەتتى قايتا-قايتا تۇزەتىپ, زايىبى مەن شاكىرتىنە كوشىرتىپ, اۋرە-سارساڭعا سالۋدان جالىقپاعان. داڭعىل اۋەزوۆ ءارى ۋاقىتىن ۇنەمدى پايدالانىپ, ءارى وي اعىنىنا ەركىن سۇڭگىپ, الگىدەي اۋىزشا ايتۋ – ديكتوۆكاعا داعدىلاندى. قازاق قالامگەرلەرى ىشىنەن جازۋشىنىڭ جەدەل دامىعان وركەنيەت ساتىسىنا ەلدەن بۇرىن اياق سالىپ, وي اعىنىن اق قاعازعا ءتۇسىرۋ ۇلگىسىن جاساعانى دەپ بىلەيىك. جوعارىدا ۇستاز بەن شاكىرتتىڭ تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان جازۋشىلىق ءمىنى – توتەسىن ايتقاندا – اۋەزوۆتىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى جازۋ تاجىريبەسىنە دەن قويعانى, العاش رەت وي اعىنىنا تىزگىن تۇيگەنى دەپ بىلەمىز. عۇلامانىڭ اۋەزوۆ تۋرالى شىعارماسى وقىرماندى بۇركەمەسىز شىندىعىمەن باۋرايدى. مۇحاڭنىڭ جازۋ مانەرىندەگى ءمىنىن ايتام دەپ وتىرىپ سول ءداۋىردىڭ, سول كەزەڭنىڭ جازۋ ماشىعىنان, اعا-دوس پەن ءىنى-دوستىڭ ءشۇباسىز كوزقاراسىنان حابار بەرەدى. قالاي دەسەك تە قالامگەردىڭ شەبەرلىك كوكجيەگىن, ءسوز ساپتاۋ مانەرىن, ءسوز سۋرەتىن تانۋ ءۇشىن قابدولوۆ ەسسەسىن اتتاپ وتە المايمىز. ءبىرىنسىز ءبىرى كومەسكى. ءبىرىنسىز ءبىرىن ەلەستەتۋ قيىن. كەيىنگى جىلدارى جازعان كۇندەلىگىندە: «مۇحتار اۋەزوۆ – ۇلى جازۋشى, ءتىرى كلاسسيك. بۇل كىسىمەن بىرگە جاساۋ, مۇنىڭ ءتالىم-تاربيەسىن كورۋ – باقىت. ماقتانۋ, لەپىرۋ نەدەن تۋادى؟ بۇل ماردىمسىزدىقتان, تايازدىقتان, كەلەشەگى وسال ادامنان تۋاتىن مىنەز. بارمەن قاناعاتتانۋ – بولىمسىز ادامنىڭ ءىسى. ماسكۇنەمدىككە دە وسى اپارادى. شىن ءىرى كەلەشەكتىڭ ادامى وزىنە-ءوزى رازى بولمايدى. وعان داڭقتىڭ قۇنى ءبىر تيىن. وسى ارادا مازمۇن بار... مەن قازىر تاحاۋي مەن ءابدىجامىلدىڭ روماندارىن وقىپ ءجۇرمىن: «كۇتكەن كۇن» مەن «قاھارلى كۇندەر». ەكەۋى دە مۇحاڭنىڭ اسەرىن مول قابىلداعان ادامدار. اسىرەسە, ابدىجامىلدە كوپ. جانە وسى اسەر ءتىلدىڭ شۇرايلىلىعىنا, ءسوز ورامدارىنىڭ سالماقتىلىعىنا, سۋرەتتىلىككە, سايىپ كەلگەندە ناعىز وبرازدىلىققا الىپ بارادى» (ز.قابدولوۆ, دانا ديدار, استانا, 209, 236-237 بەت). – دەپ جازىپتى. زەينوللا اعانىڭ سىر ساندىعى تولى وسىنداي جاۋھار. سول سىر ساندىقتى ەبىن تاۋىپ اشا ءبىلۋىمىز كەرەك. «جازۋشى – ۇلتتىڭ ۇياتى, نامىسى, يمانى; كەشەگى الىپتار توبىنىڭ ءاربىرىن وسى تۇرعىدان تالداعاندا بارىپ – تەرەڭىرەك تۇسىنەمىز» دەگەن توپشىلاۋى – ابىز ابايشا ايتقاندا: سىلدىراپ وڭكەي كەلىسىم, تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي, ويىڭىزعا وي قوسىپ, قيالىڭىزعا قانات جالعايدى. اقىننىڭ ءبىر ساتتەگى جىلت ەتكەن نۇرلى ويى, جارق ەتكەن سەزىم سۋرەتى قاپەرىنەن تىس قالمايدى. سىرشىلدىق, سارابدالدىق, سەزىمتالدىقتان سارايىڭىز اشىلا تۇسەدى. ءبىر كەرەمەتى – قانشا قىتىمىر, ومىردەن تۇڭىلگەن, كەسىر كىسىنىڭ ءوزى – زەينوللا اعامىز سويلەگەن كەزدە شۋاققا شومىلعانداي جايىلىپ سالا بەرۋشى ەدى. مۇز بولىپ قالعان جۇرەگى ءجىبيتىن. كوڭىلى كونشيتىن. ءبىتىمشىل كىسى ەدى. قاي ىستە دە مەملەكەتشىلدىلىگى كوزگە ۇرىپ تۇراتىن. جۇرتتىڭ كوبىن دوسىم, باۋىرىم دەپ وزىنە جاقىنداتىپ سويلەيتىن. بۇل كەلە-كەلە ول كىسىنىڭ مىنەزىنە اينالدى. عۇلامانىڭ باقيلىق بولعان كەزەڭىنەن الىستاعان سايىن بولمىس بەينەسى الدەقايدا نۇسقالانىپ, بيىكتەپ, زاۋ تارتىپ بارادى. ونى ءبىز ساعىنامىز, تەرەڭنەن تارتىپ سويلەگەن سۇلۋ ءسوزىن ەسكە الامىز. كۇندەلىگىن, «ۇشقىنىن», «جالىنىن», «سونبەيتىن وتىن», «دانا ديدارىن» قايىرا قولعا الامىز. تىرشىلىك قاربالاسىنان ءبىر ءپاس بويىمىزدى بوساتىپ, تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي كورىكتى سوزىنە مەيىر قاندىرىپ, اتا جۇرتقا ءمىناجات قىلعانداي, دانا ۇستازعا قول بەرگەندەي – قايىرا قۋاتتانىپ شىعا كەلەمىز. ولشەۋسىز ءومىر كۇرەسىنە ميداي ارالاسامىز. قيالىمىز كەڭىپ, دارياداي شالقيمىز. ءسوزدىڭ سۋرەتىن كورىپ, ورەمىز, رۋحىمىز بيىكتەيدى. * * * ابىز اعالارىمدى ويلاسام-اق ەسىمە اسىل جەڭگەلەرىم بىرگە تۇسەدى. بارىمەن دە ارالاس-قۇرالاس, دامدەس-تۇزداس بولدىق. سولاردىڭ قاي-قايسىسى دا كوركەم شىعارماعا كەيىپكەر بولا الار ەدى. قازاق ايەلدەرىنىڭ جارىنا ادالدىعى, اقىلدىلىعى, توزىمدىلىگى, قايسارلىعى, اقىل-پاراساتى, كوركى ەپوستارىمىزدا, حالىق ەرتەگىلەرىندە ەرەكشە سۋرەتتەلگەن. ونداي قازاق انالارى ەرتەگىلەردە, ەپوستاردا عانا ەمەس, بۇگىنگى زامانىمىزدا دا بار. مىسالعا, مۇحامەتجان قاراتاەۆ اعامىزدىڭ سوڭىنان ىزدەپ ءىبىر-سىبىرگە بارعان مارحۋما جەڭگەمىز; ءومىر بويى ات ۇستىنەن تۇسپەگەن ومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ ادال جارى, ۇلكەن عالىم مايا باعىسباەۆا جەڭەشەم, مەملەكەت قايراتكەرى اسانباي اسقاروۆتىڭ زايىبى فاتيما جەڭگەي, وقۋ ءمينيسترى تۇرعانبەك قاتاەۆتىڭ زايىبى بازاركۇل جەڭگەي, دراماتۋرگ شاحمەت حۇسايىنوۆتىڭ زايىبى ءارى عاجايىپ اكتريسا بيكەن ريموۆا اپكەم, داڭعىل جۋرناليست بالعابەك قىدىربەك ۇلىنىڭ وتباسىنىڭ شىراقشىسى ساپۋرا جەڭەشەم تۋرالى ءبىر-ءبىر كىتاپ جازۋعا بولار ەدى. الگى جەڭگەلەرىمىز جارىق دۇنيەگە وزدەرى ءۇشىن ەمەس, ادال جارىن حالىققا تانىتۋ ءۇشىن كەلگەندەي ەلەستەيدى. بۇل كىسىلەر وزدەرى ءۇشىن ەمەس, جۇبايلارى ءۇشىن ءومىر ءسۇردى. زەينوللا قابدولوۆتىڭ جارى ساۋلە اپاي دا قۇدىرەتتى كىسىنىڭ جارى بولسا دا, جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا بولا ءجۇرىپ, اسقار تاۋداي ازاماتىن بەتكە ۇستاپ, ءوزى ەلەۋسىز ءجۇردى. جارقىراپ كوزگە تۇسكەن جوق. كەس-كەستەپ سويلەگەن جوق. جاقسىنىڭ اسىل جارى بولۋدىڭ ءبىر ۇلگىسى وسى ساۋلە اپاي دەپ ويلايمىن. بەينە سول ءۇيدىڭ قىزمەتشىسى سەكىلدى ىلعي اعامىزدىڭ جولىن توسىپ وتىراتىن. جارىماي جۇرگەن كەزىمىز. كەيدە سەبەپتەن سەبەپ تۋعىزىپ, اعامىزعا ىلەسىپ قاراشاڭىراققا كەلەمىز. قاي كەزدە كەلسەك تە اپامىزدىڭ قازانى اسۋلى, داستارقانى جايۋلى. قازى-قارتاسىنىڭ ءيىسى مۇرىن جاراتىن. قاباق شىتۋدى بىلمەيدى. جىلى جۇزبەن قارسى الادى. ساۋلە اپاي ءۇي باعىپ وتىرعان ەتەكباستى ايەل بولسا قانەكەي! ءومىر بويىنا قازاق ورتا مەكتەبىندە تاريحتان ساباق بەردى. تالىمگەر. اسىل انا. تۋمىسىنان تاربيەشى ادام – مەكتەبىن دە كوگەرتتى, وتباسىن دا شامشىراق ەتە ءبىلدى. ەكى جاقسى قوسىلمايدى دەگەن ءسوز بار. ەكى جاقسى قوسىلعانىنىڭ ءبىر دالەلى قابدولوۆتىڭ وتباسى ەدى. اعامىزدىڭ جاعاسىنا كىر تۇسىرمەيتىن, ۇستىنە قىلشىق جۇقتىرمايتىن. بايگە اتىنداي بولاتىن. عالىم اعامىز قاربالاسى قىمقۋىت مىنا ومىردەن جالىققانىن, شارشاعانىن سەزدىرمەي وتسە, ارتىنداعى قىتاي قورعانىنداي مىقتى تىلى ساۋلە اپامىزدىڭ ارقاسى ەدى. اعا دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن مولدىرەتىپ ەستەلىك جازدى. وسىنىڭ ءبارىن قايدان بىلە بەرەدى دەپ جالپاق قازاق تاڭ قالدى. سويتسەك, اپامىز جاقسىنىڭ جادى بولا ءبىلىپتى. ەشتەڭەسىن ۇمىتپاپتى. جاسىرىپ مارجانداي ءتىزىپ كۇندەلىك جۇرگىزىپتى. ماڭدايى جارقىراپ جۇرگەن حالقىنىڭ باتاگويىن ودان سايىن بيىكتەتىپ بىزگە بەيمالىم سىرىن جايىپ سالدى. تاڭ قالماسقا شاراڭ جوق! مەنىڭ اعالارىم دا, جەڭگەلەرىم دە وسىنداي اسىلدار! اسىلدارىمىزدى ارداقتايىقشى, اعايىن!
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.