ءوندىرىس ورىندارىندا وقىس وقيعا بولعان جاعدايدا جۇمىسكەرلەردىڭ جاراقاتتانۋ دەرەكتەرى از ەمەس. كەيدە مۇنداي جاعدايلاردىڭ سالدارى اۋىر بولىپ, ادام ومىرىنە دە قاۋىپ توندىرەدى. سوندىقتان ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىمەن قاتار, جۇمىسكەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەسى دە ەرەكشە ماڭىزعا يە. جازىم اياق استىنان بولعانىمەن, ونىڭ زاردابىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىكتەر بار. سونىڭ ءبىرى – ەڭبەك قىزمەتىنە ارالاسقان جۇمىسكەرلەردى جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ (جومس). ماقالادا اتالعان ساقتاندىرۋ ءتۇرىنىڭ ماڭىزى, ونىڭ جۇمىسكەر مەن جۇمىس بەرۋشى ءۇشىن بەرەتىن كەپىلدىكتەرى, سونداي-اق جۇيەنىڭ قازىرگى احۋالى تۋرالى ءسوز قوزعادىق.
ەڭبەك قىزمەتىنە ارالاسقان جۇمىسكەرلەردى جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ – الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى. مۇنداعى باستى ماقسات – وندىرىستىك جاراقات العان, كاسىپتىك ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىن جوعالتقان نەمەسە ەڭبەك قىزمەتىنە بايلانىستى دەنساۋلىعىنا ايتارلىقتاي زيان كەلگەن جۇمىسكەرگە قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋ. بۇگىندە بۇل باستاما ءومىردى ساقتاندىرۋ جۇيەسىندە ەرەكشە ورىن الادى. بىرىنشىدەن, ول ماڭىزدى الەۋمەتتىك فۋنكتسيانى اتقارسا, ەكىنشىدەن, ساقتاندىرۋدىڭ بۇل ءتۇرى ناقتى باعالاۋدى, جەتكىلىكتى رەزەرۆتەردى جانە تۇراقتى قارجىلاندىرۋ تەتىگىن تالاپ ەتەتىن ۇزاقمەرزىمدى مىندەتتەمەلەردى قامتيدى. سوندىقتان جومس جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ بارىسىندا جۇمىسكەردىڭ, جۇمىس بەرۋشىنىڭ, مەملەكەتتىڭ جانە ساقتاندىرۋ نارىعىنىڭ مۇددەلەرى ەسكەرىلۋگە ءتيىس. جاڭا اتا زاڭنىڭ 28-بابىندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتىنا جاسىنا كەلگەن, ناۋقاستانعان, مۇگەدەك بولعان, اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا جانە وزگە دە زاڭدى نەگىزدەردە ەڭ تومەنگى جالاقى مەن زەينەتاقى مولشەرىندە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرىلۋىنا كەپىلدىك بەرىلەدى», دەپ اتاپ كورسەتىلگەن.
جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ كوبىنە جۇمىس بەرۋشى زاڭناما تالاپتارىنا سايكەس جاساساتىن جىل سايىنعى ستاندارتتى شارت رەتىندە قابىلدانادى. ەگەر جۇمىسكەرگە كاسىپتىك ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىن جوعالتۋ دارەجەسى بەلگىلەنسە, تولەمدەر اننۋيتەتتىك سيپاتقا يە بولادى. سوعان سايكەس ساقتاندىرۋ كومپانياسى زارداپ شەككەن ادامنىڭ جاسىن, ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىن جوعالتۋ دارەجەسىن, تولەم مەرزىمىن جانە اكتۋارلىق ەسەپتەۋلەردى قوسا العاندا وزگە دە پارامەترلەردى ەسكەرىپ, بولاشاق تولەمدەرگە الدىن الا رەزەرۆتەر قالىپتاستىرادى. سول سەبەپتى جومس بويىنشا تولەنەتىن ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىسىن ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ ەركىن كىرىسى رەتىندە قاراستىرۋعا بولمايدى. قاراجاتتىڭ ەداۋىر بولىگى ساقتاندىرۋ رەزەرۆتەرىن قالىپتاستىرۋعا جانە زارداپ شەككەن جۇمىسكەرلەر الدىنداعى بولاشاق مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا باعىتتالادى.
«مەملەكەتتىك اننۋيتەتتىك كومپانيا» ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانياسى» اق باسقارما توراعاسى قۋانىش مۇقاجانوۆ جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋدىڭ ماڭىزى جوعارى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ قىزمەتىن باعالاۋدا جينالعان ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىلارىنىڭ كولەمىنە عانا ەمەس, تولەمدەرگە, رەزەرۆتەرگە, مىندەتتەمەلەر قۇرىلىمىنا جانە ولاردىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىعىنا دا نازار اۋدارۋ قاجەت.
«بىلتىر ءومىردى ساقتاندىرۋ سەكتورىنىڭ ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىلارىنىڭ جالپى كولەمى 1,08 ترلن تەڭگەگە جەتتى. ونىڭ ىشىندە جومس ۇلەسىنە 154,9 ملرد تەڭگە نەمەسە ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانيالارى نارىعىنىڭ 14,3 پايىزى تيەسىلى بولدى. بۇل رەتتە جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ بويىنشا تولەمدەر كولەمى 45,4 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, ءومىردى ساقتاندىرۋ سەكتورىنداعى بارلىق تولەمدەردىڭ 29,1 پايىزىن قۇرادى. بۇل اتالعان باعىتتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى ءارى تولەمدىك جۇكتەمەسى ەلەۋلى ەكەنىن كورسەتەدى.
بيىلعى ءبىرىنشى توقساندا سەكتورعا تۇسەتىن جۇكتەمە دە جوعارى دەڭگەيدە ساقتالدى. ءۇش ايدىڭ قورىتىندىسىندا ءومىردى ساقتاندىرۋ نارىعى 17,2 پايىزعا ءوسىپ, ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىلارىنىڭ كولەمى 258,8 ملرد تەڭگەگە جەتتى. تولەمدەر كولەمى دە 48,7 پايىزعا ارتىپ, 47,7 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بيىلعى قاڭتار-ناۋرىز ايلارىندا جومس سەگمەنتىندە 56 ملرد تەڭگە كولەمىندە ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىسى جينالدى. 2026 جىلعى
1 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا ءومىردى ساقتاندىرۋ سەكتورىنىڭ جيىن-
تىق ساقتاندىرۋ رەزەرۆتەرى 1,918 ترلن تەڭگەگە, ال اكتيۆتەرى 2,376 ترلن تەڭگەگە جەتتى», دەدى ق.مۇقاجانوۆ.
وندىرىستە جاراقات العان ادام ۋاقىتشا تابىسىنان ايىرىلىپ قانا قويماي, دەنساۋلىعىنا, ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنە جانە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا ۇزاقمەرزىمدى اسەر ەتەتىن سالدارلارعا تاپ بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان جومس جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەسىن تالقىلاعاندا قارجىلىق كورسەتكىشتەرمەن قاتار, ونىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزىن دا ەسكەرۋ قاجەت. وندىرىستىك جاراقات ادامنىڭ وزىنە عانا ەمەس, ونىڭ وتباسىنىڭ ومىرىنە دە اسەر ەتەدى. اسىرەسە كاسىپتىك ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىنەن تولىق ايىرىلۋ – ۇلكەن سوققى. سوندىقتان زارداپ شەككەن جۇمىسكەرلەردى زەينەت جاسىنا جەتكەننەن كەيىن دە ۇزاقمەرزىمدى قولداۋ ماسەلەسى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل ماسەلە كەشەندى تۇردە قاراستىرىلۋعا ءتيىس.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ جۇمىس بەرۋشى ءۇشىن دە ماڭىزدى. ول وندىرىستەگى جازاتايىم وقيعالاردان كەيىن تۋىندايتىن ورىندالماعان مىندەتتەمەلەر تاۋەكەلىن تومەندەتۋگە ءارى جۇمىسكەرگە كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋدىڭ نەعۇرلىم بولجامدى تەتىگىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بولاشاقتا جومس جۇيەسىن دامىتۋ تاۋەكەلگە باعدارلانعان نەعۇرلىم ناقتى تاسىلدەر ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى مۇمكىن. مۇنداي ءتاسىل ەكونوميكالىق قىزمەت ءتۇرىن عانا ەمەس, كاسىپورىننىڭ ناقتى كورسەتكىشتەرىن دە ەسكەرۋدى كوزدەيدى. اتاپ ايتقاندا, جاراقاتتانۋ دەڭگەيى, جازاتايىم وقيعالاردىڭ اۋىرلىعى, ەڭبەكتى قورعاۋ ساپاسى, جۇمىسكەرلەر سانى, ءوندىرىس جاعدايى جانە پروفيلاكتيكالىق شارالاردىڭ دەڭگەيى نازارعا الىنادى. بۇل وندىرىستىك تاۋەكەلى جوعارى كاسىپورىندارعا ءتيىستى جۇكتەمەنى ەسەپكە الىپ, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىنە ينۆەستيتسيا سالاتىن جۇمىس بەرۋشىلەردى تاۋەكەلدەردى تومەندەتۋگە ىنتالاندىراتىن تەڭگەرىمدى مودەل قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك
بەرەدى.
جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ تەتىگىن ءالى دە جەتىلدىرۋ قاجەت. ويتكەنى بۇل – جۇمىس بەرۋشىنىڭ, مەملەكەتتىڭ جانە ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ مۇددەلەرى توعىساتىن كەشەندى جۇيە. جۇمىسكەر ءوزىن سەنىمدى قورعايتىن ورتادا ەڭبەك ەتكەندە عانا الاڭسىز جۇمىس ىستەي الادى. ال جۇمىس بەرۋشى ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن ادال اتقارىپ, وندىرىستىك تاۋەكەلدەردى ازايتۋعا كۇش سالۋعا مىندەتتى. مەملەكەت ءۇشىن جۇيەنىڭ الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. سوندىقتان ساقتاندىرۋ سەكتورىنا ۇزاقمەرزىمدى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ جۇكتەلەدى.
جۇمىس بەرۋشى قىزمەتكەردى جۇمىسقا قابىلداعان ساتتەن باستاپ ساقتاندىرۋشىمەن قىزمەتكەردى جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ شارتىن جاساسۋعا مىندەتتى. ساقتاندىرۋ شارتىن جاساماعان جۇمىس بەرۋشىلەرگە «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكستىڭ 230-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. جەكە تۇلعالارعا – 10 اەك
(43 250 تەڭگە), لاۋازىمدى ادامدارعا, جەكەشە نوتاريۋستارعا, جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا, شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە نەمەسە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدارعا – 160 اەك (692 000 تەڭگە), ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە – 400 اەك (1 730 000 تەڭگە), ال ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە 1000 اەك (4 325 000 تەڭگە) مولشەرىندە ايىپپۇل سالىنادى.
مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسى شىمكەنت قالالىق دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى جەڭىس ماقۇلباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جۇمىسكەر قىزمەتتىك مىندەتتەرىن ورىنداۋعا كىرىسپەس بۇرىن جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ شارتى دا جاسالۋعا ءتيىس.
«دەپارتامەنت تاراپىنان جازاتايىم وقيعالاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا بىرقاتار جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتورلارى ەڭبەك ۇجىمدارىندا ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى مەن ەڭبەكتى قورعاۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, تۇراقتى تۇردە سەمينار-كەڭەستەر وتكىزەدى. سونىمەن قاتار جازاتايىم وقيعالارعا ارنايى تەرگەپ-تەكسەرۋ جۇرگىزۋ, جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەر ۇيىمداستىرۋ جانە پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ شارالارى بارىسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلەدى. جەرگىلىكتى قۇرىلىس باسقارماسى مەن پروكۋراتۋرا ورگاندارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قالاداعى قۇرىلىس نىساندارىندا جانە جازاتايىم وقيعالار ورىن العان ەڭبەك ۇجىمدارىندا ەڭبەك زاڭناماسىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى دا جۇزەگە اسىرىلادى.
بيىلعى بەس ايدا 13 ەڭبەك ۇجىمىندا ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جانە كاسىپتىك تاۋەكەلدەردى باعالاۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. سونداي-اق
14 كاسىپورىندا پروفيلاكتيكالىق باقىلاۋ جۇزەگە اسىرىلدى. بۇدان بولەك, وندىرىستىك نىساندارداعى ەڭبەك جاعدايلارىن اتتەستاتتاۋ جانە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ءوز جۇمىسكەرلەرىن جازاتايىم وقيعالاردان ساقتاندىرۋ بويىنشا شارت جاساسۋىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى», دەيدى ج.ماقۇلباەۆ.
جۇمىسكەرلەر جازاتايىم وقيعا سالدارىنان زارداپ شەككەن جاعدايدا وتەماقى بىرنەشە تەتىك ارقىلى تولەنەدى. ناقتى ايتقاندا, ازاماتتىق كودەكستە جاراقاتقا بايلانىستى ەمدەلۋ شىعىندارىنىڭ وتەلەتىنى كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار ەڭبەك كودەكسىنە سايكەس, جۇمىسكەر جەڭىل نەمەسە اۋىر جاراقات العان جاعدايدا ءتيىستى تەرگەپ-تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, جۇمىس بەرۋشى تاراپىنان ەڭبەككە جارامسىزدىق كەزەڭىندە ورتاشا جالاقىسى تولەنەدى.
ەگەر جۇمىسكەرگە مۇگەدەكتىك بەلگىلەنسە, جۇمىس بەرۋشى ونىڭ ەڭبەككە جارامسىزدىق پاراعىنا سايكەس ورتاشا جالاقىسىن تولەيدى. سونىمەن قاتار ەمدەۋ شىعىندارى وتەلەدى جانە ەڭبەككە قابىلەتتىلىگىن جوعالتۋ دەڭگەيىنە قاراي اي سايىنعى تولەمدەر تاعايىندالادى. جازاتايىم وقيعا سالدارىنان جۇمىسكەر قايتىس بولعان جاعدايدا جەرلەۋ شىعىندارىن وتەۋگە 100 اەك مولشەرىندە قاراجات قاراستىرىلادى. اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان وتباسى مۇشەلەرىنە اي سايىنعى تولەم تولەنەدى. كامەلەتكە تولماعاندارعا ون سەگىز جاسقا تولعانعا دەيىن, ال كۇندىزگى وقۋ نىسانىندا ءبىلىم الاتىن ون سەگىز جاستان اسقان تۇلعالارعا وقۋىن اياقتاعانعا دەيىن وتەماقى تولەۋ قاراستىرىلعان.