اسىلدارىم (جالعاسى)

بۇگىن كەلىسىم بەرەدى دە ەرتەسىنە اينىپ شىعا كەلەدى: ء«ابدىل­دانىڭ العىسوز جازۋىنا قارسىمىن», دەپ تەلەفون سوعادى. بىلگەندەردىڭ ايتۋىنشا, حيزمەت ابدۋللين اراعا ءجۇرىپ, تەرىس پىكىر تاراتىپ, جەڭ­گە­مىزدى نىلدەي بۇزىپ, ازعىرىپ, ابدەن تيتى­عى­مىزعا جەتتى. زىليحا جەڭگەمىزدىڭ ۇيىنە ءۇش رەت باردىم. سوڭعى رەت بارعانىمدا: – الدىڭىزدان ءۇش رەت ءوتتىم. ماعجان حا­لىقتىڭ ادامى. ءوزىڭىز ءبىلىڭىز! كىتاپ ۇكىمەتتىڭ قارجىسىنا شىعىپ جاتىر. كەلىسسەڭىز دە, كە­لىس­پەسەڭىز دە, العىسوزدى كىمگە جازدىرۋدى ور­تا­لىق كوميتەت ءوزى شەشەدى, العىسوزدى ابدىلداعا جازدىرامىز, – دەدىم. زىليحا جەڭگەي امالسىز كوندى. ەرتەسىنە ءابدىلدا اعامىزدىڭ ۇيىنە بار­دىم. بولعان وقيعانى تۇگەل جايىپ سالدىم. ول كىسى تاياعىن الدىنا ۇستاپ, قوس قولىن تىرەي ءۇڭىلىپ, ۇزاق ويلانىپ وتىرىپ قالدى. ءبىرازداسىن: – ءبارىمىز دە ول كەزەڭدە ۋاقىتتىڭ ق ۇلى بول­دىق قوي. بيلىكتىڭ ايتقانىنان شىعا المادىق. باسشىلاردىڭ باسى قالاي قيسايسا – سولاي بۇ­رىلدىق. ماعجانعا قارسى سىن ولەڭىن جاز­عا­نىم راس. سول كۇنامنەن قاشان ارىلامىن دەپ ءتۇن ۇيقىمدى ءتورت بولەمىن. سول كۇن تۋسا كانى! اقىن الدىنداعى, ار الدىنداعى كۇنامنان ارى­لاتىن كۇندى اڭسايمىن, – دەپ تەبىرەنىپ, تولقىپ سويلەدى. ەكى-ءۇش كۇن مەرزىمدە اقىن ءوز ىشىنە ءوزى ءۇڭىلىپ, كۇڭىرەنگەندەي بولىپ وتىرىپ العىسوزدى جازىپ شىقتى. كوپ ۇزاماي ماعجاننىڭ تولىق جيناعى جارىق كوردى. قاراڭىز: «جازۋشى» باسپاسى 1989 جىل, العىسوز سوڭىندا: «1927 جىلى «ەڭبەكشى قا­زاق» گازەتىندە جاريالانعان ماعجان ولەڭى – «توق­ساننىڭ توبى» وسىعان كەپىل. ول: جۇزدەن توقسان ساداعا, مەن توقسانمەن بىرگەمىن, – دەدى. بۇل ونىڭ سوۆەتتىك قازاق حالقىنا اعىنان جا­رىلىپ شىنىن ايتقانى, ءوز كۇناسىن مويىن­داعانى ەدى. بىراق ءبىز وعان سەنبەدىك. سول كەزدەگى ون سەگىزدەگى بالا, مەن, «ەڭبەكشى قازاق» گازە­تى­نىڭ رەداكتورى عابباس توعجانوۆتىڭ تاپسىرۋى بويىنشا «توق­سانن­ىڭ جىرىن توقساننىڭ ءوز ۇلى جىرلايدى» دەگەن ولەڭمەن جاۋاپ جازدىم. «ەڭ­بەكشى قازاق» گازەتىندە ول دا باسىلىپ شىق­تى. بۇل مەنىڭ دە, مەنى تاربيەلەپ سويلەت­كەن اعالا­رىمنىڭ دا تاريح الدىنداعى كەشىرىلمەيتىن كۇناسى ەدى», دەپ اعىنان جارىلادى اقىن. مۇنى نەگە بايانداپ وتىرمىن؟ ءبىزدىڭ قازاق بارىنشا اقكوڭىل, كەڭقولتىق, اقىن مىنەزدى حالىق. ايتسە دە عاسىرلار بويعى بوداندىق ەزگىنىڭ سالدارىنان – زاماننىڭ اعى­مىنا, باسشىلاردىڭ قاباعىنا كوپ قاراعىش. زامانا جەلى قالاي سوقسا – كۇنباعىس سەكىلدى سولاي ىعىپ قويا بەرەدى. وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدار اياعىندا ەل باسىنا بوتەن ۇلتتىڭ وكىلى كەلىپ, ىزعارىن توگىپ, توسىن مىنەز تانىتا باستاعاندا دا قازاق سول باياعى جالپاقشەشەي مىنەزىنە باسىپ جەل­قايىقتاي تەڭسەلىپ قويا بەردى. نە باسىنا كۇن تۋاتىنىن قايدام, سۇيەككە سىڭگەن ادەت پە, كىم ءبىلسىن, وسى كۇندەرى دە قازاق جازۋشىلارىنىڭ ءبىرازى جاعا جىرتىسپاسا جۇرە المايتىن, ءبىرىن-ءبىرى تۇرتپەسە تىنىش وتى­را المايتىن دەرتكە شالدىقتى. دوپتاي دوڭگەلەنىپ, تاعدىردىڭ تالكەگىنە تۇس­كەن, ساياساتتىڭ قۇبانى بولعان, وپىق جەپ, پۇشايمان بولعان اسىل اعالارىمنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى ءابدىلدا تاجىباەۆ ەدى. تابيعاتىندا اقىن قازاق حالقىنىڭ قۇت قوي­نىنان كۇمىس قوڭىراۋ نەبىر بۇلبۇل ان­شى­لەر, اپتالاپ, ايلاپ ايتسا – جاعى تالماعان جەز­تاڭ­داي جىرشى, جىراۋلار تۋعانى ءمالىم. وسى ءبىر اقىنگەرلىك ونەر زامان اسقان سايىن جارا­سىم­دى جالعاسىن تاۋىپ, جاڭاشا قۇل­پى­رىپ, قى­ران­داي تۇلەپ, وزگە ءمان-ماعىنا, ماز­مۇنعا يە بو­لىپ, الەمدىك جىرعا ءوز ورنەگىن سالدى. سول ماۋەلى جىر باعىنىڭ بەل ورتاسىنان نازىك سىرشىل, ءارى ويشىل ليريك, ءارى تاكاپپار ەپيك, بۇتاعىن كەڭ جايعان بايتەرەك سەكىلدى قازاق اقىنى ءابدىلدا تاجىباەۆتى تانيمىز. ءوز باسىم ابەكەڭنىڭ اقىندىعىن بالا جا­سىم­نان, وڭگە وزىق ونەرلەرىن بەرىرەكتە, ادە­بيەت­شى بولعان شاعىمنان بىلەمىن. بەرتىندە ارالاسا كەلە قامقورشى اكەمىزدەي بولعان ءازيز اعانى شار بولاتتاي سىنبايتىن, تاپ اسىلدىڭ وزىندەي توت باسپايتىن ونەر قۇدى­رەتىنىڭ وكىلى رەتىندە تانىدىم. ول تولاسسىز اعىپ جاتقان جىر-داريا سەكىلدى زاماننىڭ تالاي ونەر بايگەسىنىڭ الدىن بەرمەگەن جىر ءدۇلد ۇلى. اقىن جاستىقتىڭ سۇلۋ سازدارىن ابدەن ەسەيىپ, مارقايعان شاعىندا دا قىسقا ايتىپ, كوپ اڭعارتاتىن تەرەڭ, ويشىل, شىعىس داستۇرىندەگى دانالىق فيلوسوفيالىق ليريكاعا اسەم ۇش­تاستىرىپ جىرلادى. قايتالانبايتىن سازبەن وزىنە ءتان ۇناسىمىن, جاراسىمىن تاپتى.

اقىن شىعارماشىلىعىن تالاي كۇن, تالاي اي, تالاي جىل شام تۇبىندە كوزدىڭ مايىن تاۋىسىپ, تەسىلە, قادالا وتىرىپ زەرتتەسە بولار ەدى. ويتكەنى, ول ءمولدىر سۋدى شىڭىراۋدان تارت­قان قۇدىقشىداي, مارجاندى مۇحيت تۇبىنەن الاتىن ىزدەۋشىدەي, اسىل جىردى تەرەڭنەن عانا تارتاتىن جىر قۇدىرەتىمىزدىڭ ءبىرى. كەزىندە ابەكەڭنىڭ اقىندىعى, دراماتۋرگياسى تۋرالى ءبىراز ماقالا جازسام-داعى, تۇيىندەپ تۇجىرىم جاساي الماي ۋاقىت وزدىرىپپىن. وسىناۋ ەستەلىك ەسسەدە ول كىسىمەن بىرگە بول­عان قىمبات ساتتەردىڭ ءبازبىرىن ەسكە تۇسىرگەندى ءجون كوردىم. تاريحقا, سىرعا, جىرعا تولى سىردىڭ بوي­ىندا دۇنيەگە كەلگەن ءابدىلدا ەس بىلە ايمان­كۇلدەي اقىن انانىڭ تاربيەسىندە, ولەڭ-جىر­دىڭ قۇنداعىندا ءوستى. جاستايىنان جوقشىلىق­تىڭ, ازاپ-مەحناتتىڭ ءبارىن كەشتى. جاڭا تالاپ, جاس اقىن شۋ دەگەننەن بالعىن جىرلارىن بايگەگە قوستى. كوپتى كوردىم, كوپ جاسادىم, كوردىم ساكەن, بەيىمبەتتى. قاتار تۇرىپ جىر قاشادىم, مەنى ولار دا قۇرمەت ەتتى, –  دەپ اقىننىڭ ءوزى ايتقانداي, «جاڭا ىرعاقتان» باستاپ «كونە قوڭىراۋدىڭ» ارالىعىندا كول-كوسىر جىر جازدى. ساكەن سەيفۋللين, مۇحتار اۋەزوۆ, بەيىمبەت مايلين, ءىلياس جانسۇگىروۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, تايىر جاروكوۆ ءتارىزدى ءسوز الىپتارىمەن قاتار ءجۇرىپ, جاڭا ادەبيەتتىڭ ىرگەسىن قالاستى. ءمولدىر ليريكادان باستاعان اقىندىق جولى كۇندەي كۇر­كىرەپ, تەڭىزدەي تولقىعان «كۇي اتاسى», «ابىل» ءتارىزدى ەپيكالىق داستاندارعا ۇلاستى. ءابدىلدا تاجىباەۆ دراماتۋرگياعا دا اقىن­دىق قۋاتپەن كەلدى. مۇنىڭ كۋاسى رەتىندە «اق­ىن», «قىز بەن سولدات», «مايرا» ءتارىزدى پوە­ما­لىق درامالاردى; «كوتەرىلگەن كۇمبەز», «جو­مارت­تىڭ كىلەمى», «دۋباي شۋباەۆيچ», «جالعىز اعاش ورمان ەمەس», «توي بولاردا» سەكىلدى پەسا, دراما, كومەديالاردى اتاۋعا بولادى. ولار­عا «اققايىڭ» (م.اۋەزوۆپەن بىرىگىپ جازىلعان), «جومارتتىڭ كىلەمى» (گ.روشالمەن بىرىگىپ جا­زىلعان), «جامبىل» (ن.پوگودينمەن بىرىگىپ جازىلعان) سياقتى كينوستسەناريلەرىن قوسساق, جازۋشىنىڭ دراماتۋرگياداعى ۇلەسى قوماقتانا, كۇردەلەنە تۇسەدى. ءبىر اڭگىمەسىندە ابەكەڭ: ء«بىر كەزدە ا.پ.چە­حوۆتى دراماتۋرگ رەتىندە قاداعالاي وقىعانىم بار ەدى, بۇل كۇندە پروزاسىنا دەن قويدىم», – دەگەنى ەسىمدە. «ەسىمدەگىلەر», «مايرا», «ويلار, جىلدار­دان» باستاپ, جازۋشىنىڭ ساليقالى, سالماقتى پروزاعا دا باتىل بەت بۇرعانىنىڭ ايقىن ايعا­عى ەدى. اقىن جازعان پروزا جىلىكتىڭ مايىنداي ءارى ءنارلى, ءارى جۇرەككە جەتىپ جاتادى. جۇرتشىلىق ءابدىلدا تاجىباەۆتى نەگىزىنەن قازاق ادەبيەتىنىڭ ابىز اقىنى رەتىندە تانىدى. قاشاندا ەر, قايسار, ءادىل, جىرعا جومارت, دوسقا – كول, جاعىمپازعا – ءشول مىنەز ابەكەڭدى وزگە ءسوز قايراتكەرلەرىنەن كوپ وقشاۋلايدى. اقىن ومى­رىندە دە, ونەرىندە دە تەك شىندىقتى عانا دارىپ­تەدى. ونىڭ جىرلارىنان ەپيكالىق شى­عار­ما­لارىمىزداعى قايسارلىقتى, وجەتتىكتى, با­تىر­لىقتى كوردىك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ابەكەڭ شىعارماشىلىعى ۇلكەن ءبىر تاجىريبە مەكتەبىنە ۇقسايدى: يىلمە, جاس, ءيىمپازدار يگەنگە, كۇنشىلدەرگە سەن دە كۇش ايت, يمەنبە. بۇگىن ۇيرەن جالاڭاياق شوق باسىپ, ەرتەڭ ورتكە لاقتىرسا دا كۇيمەۋگە. ءومىردىڭ سان ازابىن جاسىنان كورىپ وسكەن اقىن وزىنەن كەيىنگى جاس ۇرپاقتى باتىل, قاي­سار, وجەت بولۋعا باۋليدى. ءابدىلدا تاجىباەۆ­تىڭ اتالى جىرلارى بەرتىندە «كونە قوڭىراۋ», «قۇرداستار» سەكىلدى ويعا, ناقىلعا تولى اسا قىمبات جىر جيناقتارىمەن مولىقتى. «كونە قوڭىراۋدا» حالقىمىزدىڭ عىلىم-ءبىلىمىن, مادەنيەتىن ىلگەرى دامىتقان, زامانى­مىز­دىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى قانىش يمانتاي ۇلى سات­باەۆ, مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆتىڭ كەسەك تۇلعاسىمەن, جارقىن كەلبەتىمەن جۇزدەسەمىز. «اعالار» دەپ اتالاتىن داستاندا قوعامىمىز­دىڭ اسا ءىرى قايراتكەرلەرىنىڭ تولىمدى وبرازى ساقاعا قۇيعان قورعاسىنداي سومدالعان. سانا­ڭىزعا سالماقتى وي دارىتادى. ءابدىلدا تاجىباەۆ ءوزى اقىن بولعان سوڭ اق­ىندار تۋرالى شەشىلە, كوسىلە, تەبىرەنە جازا­دى. «اقىندار» دەپ اتالاتىن شابىتتى, تاماشا پوەمادا ۇزاق ومىرلەرى جىر بولىپ وتكەن, قازاق پوەزياسىن بايتاق مۇراعا كەنەلتكەن وت اۋىزدى, اسقاق ءۇندى جىر ساڭلاقتارىن اسا ءبىر ىلتيپاتپەن سۋرەتتەيدى. اسىرەسە, كۇنى كەشە عانا ءوزى قولتىعىنان دەمەپ, عاجايىپ تالانتىنا باس يگەن الىپ جامبىل تۋرالى جازىلعان جولدار وقۋشىنى ەرەكشە اسەرگە بولەيدى. بيىك ويعا جەتەلەيدى. جامبىلدىڭ اقىندىق ورتاسى, جىر ارناسى, ونەر مەكتەبى تۋرالى ابەكەڭ جىرلاۋشى عانا ەمەس, اقىن اتاسىنىڭ حالىق پوەزياسىن دامى­تۋداعى تەڭدەسى جوق ءرولىن عىلىمي نەگىزدە دا­لەل­دەپ شىققان ۇلكەن عالىمدىق ويدىڭ بۇلا­عى. بۋىرقانعان تۇجىرىمدى توعىسى. ابەكەڭنىڭ عالىمدىق بولمىسى دا ايتار­لىق­تاي. قازاق پوەزياسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋ­رالى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان ول قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ تاريحىن, قالىپتاسۋ جولىن, زاڭدىلىقتارىن زەرتتەپ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاعىن الدى. زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋدىڭ جەمىسى رەتىندە قازاق ادەبيەت­تانۋ عىلىمىنىڭ بۇگىنگى جەتىستىگىن, كوكجيەگىن كەڭەيتىپ ء«ومىر جانە پوەزيا», «قازاق ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ كەزەڭدەرى» دەگەن قۇندى ەڭبەكتەردى بەردى. عالىمنىڭ حالىق پوەزياسى جانە ونىڭ جا­ساۋشىلارى تۋرالى ويلارى حالىق پوەزياسىن زەرتتەۋدىڭ ۇلكەن تابىسى ەدى. جامبىل جاباەۆ, نۇرپەيىس بايعانين, كەنەن ازىرباەۆ, نارتاي بەكەجانوۆ, تاعى باسقا حالىق اقىندارىنىڭ قا­زاق پوەزياسىنداعى ەپيكالىق ءداستۇردى بۇگىنگى ۇرپاققا اكەپ جالعاستىرعان ءرولىن ءدال اشتى. ابەكەڭمەن كەزدەسكەن, سۇحباتتاسقان سايىن ول كىسىنىڭ قازاق جىرىنىڭ تاريحىن اسا جەتىك بىلەتىنىنە, حالىق اقىندارىن شەكسىز سۇيەتىن­دى­گىنە ءتانتى بولۋشى ەدىم. 1972 جىلى جامبىل جاباەۆتىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولىپ, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تە­تىنىڭ ۇلكەن زالىندا اقىندار اتاسىنىڭ وسى سالتاناتىنا ارنالعان ۇلكەن ءماجىلىس ءوتتى. سول جيىندا ابەكەڭ حالىق پوەزياسىنىڭ ارعى-بەر­گى تاريحىن تۇگەل اقتارىپ, جامبىل تۋرالى شىن شەشىلىپ, تەرەڭ ءارى ۇزاق سويلەدى. سول جولى حالىق اقىندارىنىڭ شىعار­ماشى­لى­عىندا عانا كەزدەسەتىن جەلى, قۇلاق كۇيى ءتارىزدى اسا ءبىر قىزىقتى تىڭ ويلار ايتتى. – حالىق اقىندارى بەلگىلى ءبىر تاقىرىپتى توبەدەن تۇسكەندەي, تو­تەسىنەن ايتا سالمايدى. ولار ءوزى ايتقالى وتىرعان بولاشاق بايتاق جىرعا كەلۋ ءۇشىن ءوزىن-ءوزى ابدەن باپتاپ, ويدان-قىردان جىر تولعاپ, ءسويتىپ بارىپ نەگىزگى مازمۇنىنا كوشەدى. «قوبىلاندى», «كورۇع­لى», «الپامىس» سياقتى ەپوستار وسىلاي تۋادى. مۇنى جەلى دەيدى. كۇيشىلەر دە تاپ سونداي. جاڭا كۇي شىعارۋ ءۇشىن ولار دا ءوزىنىڭ ومىرلىك سەرىگىندەي اينىماس اۋەن­دەرىن ۇزاق قايتارىپ وتىرىپ, سودان كەيىن شەشىلە كۇي تولعايدى. مۇنى قۇلاق كۇيى دەپ اتايدى, – دەگەن ەدى. بۇل ايتىلعان ويلار قازاق فولكلورىنىڭ بەرتىندەگى زەرتتەۋلەرىندە تولىق راستالدى. ابەكەڭ دۇنيەدەن وتكەن حالىق اقىن­دا­رى­نىڭ ارۋاعىن ارداقتاپ, ەس­ىمدەرىن اسقاقتاتىپ, كوزى تىرىلەرىنە ۇنەمى قامقورشى بولىپ ءجۇردى. 1974 جىلى رەسپۋبليكا جۇرت­شى­لىعى كو­نەنىڭ كوزى, ەسكىنىڭ جۇر­ناعى, داڭقتى ءانشى ءارى كومپوزيتور كەنەن ازىرباەۆتىڭ 90 جىل­دىعىنا قىزۋ دايىندىققا كىرىستى. ءوز باسىم كەنەكەڭنىڭ «الاتاۋ شى­ڭى» دەگەن اتپەن تاڭدامالى جيناعىن دايىندادىم. ول «جازۋشى» باسپا­سى­نان كىتاپ بولىپ شىقتى. ءابدىلدا تاجىباەۆ, رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى شەريازدان ەلەۋكەنوۆ, «جازۋ­شى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى ءابىلماجىن جۇما­باەۆ تورتەۋىمىز ءالى بوياۋى كەپپەگەن جىر كىتا­بىن تابىس ەتۋگە, ءارى تويىنا قۇتتى بولسىن ايتۋعا كەنەكەڭنىڭ اۋىلىنا كەلدىك. الدىن الا حابارلاپ قويعانبىز. اقىن اتا­مىز كۇتىپ وتىر ەكەن. ەسىكتەن كىرە ابەكەڭدى قۇشاقتاپ, اقىن ىنىسىنە ارناپ ولەڭمەن ءبىراز جىلى سوزدەر ايتتى. كونە دومبىراسىن كيىز ءۇيدىڭ ىرگەسىنە سۇيەپ قويىپ: – الماتىدا شاقىرتپاي باراتىن ءۇش ءۇيىم بار: ءبىرى – ءسابيتتىڭ ءۇيى, ءبىرى – ەرزاكوۆيچتىڭ ءۇيى, ءبىرى – وسى ءابدىلدا ءىنىمنىڭ ءۇيى. قات-قابات جۇمىسىڭ بولا تۇرسا دا ۋاقىت تاۋىپ, كوڭىل ءبولىپ كەلگەنىڭە ريزامىن, – دەپ قارت اقىن ءىنىسىن تاعى دا ىستىق قۇشاعىنا العان ەدى. كارىلىگى, الدەبىر وتكەن سۇرەڭسىز ءومىرى ەسىنە ءتۇستى مە, كەنەكەڭ كوز جاسىن ءسۇرتىپ, الگىندە عانا بىزدەر الا كەلگەن كىتابىن پاراقتاپ ءبىراز ءۇنسىز قالعان ەدى. – كەنەكە, دەنساۋلىعىڭىز, حال-كۇيىڭىز قا­لاي؟ تويعا دايىن وتىرسىز با؟ – دەگەن ابە­كەڭ­نىڭ سۇراعىنا: – شىراقتارىم, تويحاناعا مەنىڭ جاڭا كىتا­بىمدى الىپ كەلگەندەرىڭە العىس ايتامىن. كارىلىك كەلىپ, قارعا ادىم جەر ءجۇرۋ مۇڭ بولىپ وتىرىسىم مىناۋ. وزىمنەن قايرات جوق. حا­لىقتىڭ, ەلدىڭ ارقاسىندا تويدىڭ دايىندىعى ويداعىداي ءتارىزدى. جۇرتتىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, توي باسىنا 250 ءۇي تىگىلىپ, ۇلان-بايتاق ەلىمنەن نەبىر زيالى ازاماتتار, ارداگەرلەر كەلەدى بىلەم. قازاقتا نەبىر ايتۋلى اس بەرىلگەن عوي. بىراق مۇنداي توي ءالى قازاقتا بولعان جوق. وسىنىڭ ءبارى حالىقتىڭ ارقاسى, ازاماتتاردىڭ ارقاسى. حالقىما مىڭ العىس ايتىپ, شۇكىر­شىلىك قىلىپ وتىرمىن, – دەپ تولقىدى. ايتسا ايتقانداي, بۇرىن-سوڭدى بولماعان توي وتكىزىلدى. كەنەكەڭە ءبىز ساۋلىق, ءالى دە ۇزاق ءومىر تىلەپ, الماتىعا اتتاندىق. ەكى جىلدان كەيىن كەنەكەڭ دۇنيە سالدى. بۇل جولى دا اقىن اعاسىنىڭ باسىندا ءابدىلدا تاجىباەۆ تەبىرەنە ءسوز سويلەدى. ءوزىنىڭ وقۋشىسىن تاپقان جازۋشى – با­قىتتى جازۋشى. ءابدىلدا تاجىباەۆ – ابىز اقىن, حالىق قۇر­مەتىنە بولەنگەن ۇلكەن عالىم, بەلگىلى قوعام قاي­راتكەرى. اۋزى دۋالى باتاگوي ەدى. ابەكەڭ ولە-ولگەنشە اقىندىق جورعاسىنان جاڭىلعان جوق, جاڭا شىعارمالارىن جازىپ ءجۇرىپ كوز جۇمدى. ادەبيەتىمىزدىڭ ارى, تازالىعى ءۇشىن كۇرەستى. ىلگەرىسىنە ۇمىتپەن قاراپ, كەلەشەگىنە كوز تاستاپ, شەكسىز قامقورلىق جاسادى. قان­شا­ما تالانتتار مەن تارلانداردىڭ باعىن اشىپ, تۇساۋىن كەسكەنىن جاقسى بىلەمىز. مۇقاعالي ماقاتاەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, قادىر مىرزا-ءالى, مۇحتار شاحانوۆ, فاريزا وڭعار­سىنوۆا, كۇلاش احمەتوۆا تۋرالى جازعاندارى ءوز الدىنا ۇلكەن اڭگىمە. مۇرشامنىڭ كەلگەنىنشە ابەكەڭمەن ءجيى كەز­دەسۋدى اڭساپ تۇراتىن, جاقسى كورەتىن ءىنى­سى­نىڭ ءبىرى ەدىم. جازىسقان حاتتارىمىز دا از ەمەس. 1977 جىلى جازدا ابەكەڭدى, مۇحامەتجان قاراتاەۆ اعامىز بەن جەڭگەمىز مارحۋمانى, ءازىلحان نۇرشايىقوۆتى تالدىقورعانعا قوناق­قا شاقىردىم. ول كەزدە ءىلياس جانسۇگىروۆ ات­ىنداعى پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى­مىن. جاعدايىمىز بار, شۇكىرشىلىك, ەل ىشىندە سىيسىز ەمەسپىز. ول كىسىلەردى ەل كورسىن, جەر كورسىن دەدىم. ارقالى اقىن ءابدىلدا, سىنشى مۇحامەت­جان, جازۋشى ءازىلحان اعالارىمىز – جەڭگە­لە­رىمىزدى ىلەستىرە كەلىپ, ءبىر اپتاداي جەتىسۋدى ەركىن ارالادى. حالىقپەن قاۋىشىپ, جاستارمەن كەزدەسكەن سوڭ, جەر ءجانناتىنىڭ سۇلۋ تابيعا­تى, كوپشىلىكتىڭ قوشەمەتى اسەر ەتتى مە – ابە­كەڭ از كۇندە عاجايىپ جىرلار جازىپ تاستادى. سول جولعى مارحۋما جەڭگەمىزدىڭ مۇحا­مەت­جان اعامىزدىڭ قالاي يتجەككەنگە ايدالعانىن, بالالارىن ەلگە قالدىرىپ جاس كەلىنشەكتىڭ قي­ىندىققا ءتوزىپ, اتا-باباسى كورمەگەن يت ايدا­عان الىسقا جۇبايىن ىزدەپ بارعانىن, باستان كەشكەن حيكمەتىن ەرتەگىدەي عىپ بايانداعانى ءالى ەسىمدە. جەڭگەمىزدىڭ كوزىنەن جاسى اعىپ وتىر­دى, ءبىز تىرپ ەتپەي وتىرىپ تىڭدادىق. جاسى­مىزدى ىشىمىزگە جۇتامىز. قازاقتىڭ باسىنا تۇسكەن زوبالاڭى كوپ. قايبىر قىزىق اڭگىمە دەيسىز. ايتەۋىر جەڭگەمىز جىرداي قىلىپ جەتكىزدى. اعالارىمىزدىڭ وسى اڭگىمەنى نەشە رەت ەستىپ وتىرعانىن كىم ءبىلسىن. ءبىز ءماريا ەكەۋمىز ءبىرىنشى رەت ۇيىپ تىڭدادىق. وسىنشاما اڭگى­مە­شىل ايەل زاتىن ءبىرىنشى رەت كەزدەستىرگەن ەدىم. ول كىسى اڭگىمە ايتقاندا – ەل باسىنا تۇس­كەن ناۋبەت, ەر باسىنا كەلگەن ازاپ, مەحنات, جالا, قاتالدىق, اياۋسىزدىق, قازاق ايەلدەرىنىڭ جار­عا ادال, قايسار مىنەزى كوز الدىمنان ەكران­داعىداي تىزبەكتەلىپ ءوتىپ جاتتى. تۇلا بويىمىز تۇرشىكتى. ءبارىمىز دە ءبىراز ۋاقىت ءۇن-ءتۇنسىز وشارىلىپ وتىرىپ قالدىق. سول كەزدە ابەكەڭنىڭ: – مەنىڭ جىرلاپ جۇرگەن مارحۋمام وسى, – دەگەن ءسوزى ءبارىمىزدى ۇيقىدان وياتىپ, ەسىمىزدى جيدىرعانداي بولىپ ەدى. 1987 جىلدىڭ كۇزىندە مەن وقۋ ءمينيسترى بولىپ الماتىعا قىزمەتكە اۋىستىم. كوپ كەشىكپەي ابەكەڭنەن حات الدىم. «مىرزاتاي, سەن «اسىل ارنالار» دەيتىن عاجاپ كىتاپ جازعان ەكەنسىڭ. مەن ونى بىرەۋدەن الىپ وقىدىم. تاماشا. بۇل ەڭبەگىڭ تۋرالى ماقالا جازباق ويدامىن» – دەپ جازىپتى. اپىرماي, ءبىر قالادا تۇرىپ حات جازعانى نەسى, تەلەفون سوعا سالسا نە قىلادى دەپ تاڭ­قالدىم. كەيىننەن ءبىلدىم, الماتى كەڭسەلەرىندە باس­شىلاردىڭ حاتشىلارى, كومەكشىلەرى: «اندا كەت­تى, مۇندا كەتتى, اندا ءماجىلىس, مۇندا ءماجى­لىس» دەپ تەلەفوندى قوسپايدى ەكەن عوي. حاتتى تەلەفونمەن تىلدەسە الماعان سوڭ جازعان ەكەن. حاتىندا «اسىل ارنالار» كىتابىم جايلى الگىندەي ىستىق ىقىلاسىن ءبىلدىرىپتى. كوپ كەشىكپەي ءابدىلدا اعا مەنىڭ «اسىل ارنالار» دەگەن كىتابىم تۋرالى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە كولەمدى ماقالا جازدى. اسقار الاتاۋداي باسىمەن مەنىڭ كىتابىما سونشاما جوعارى باعا بەرگەنىنە ىشتەي ريزا بولدىم. كوپ ۇزاماي ۇيىنە بارىپ, العىسىمدى اۋىزبا-اۋىز جەتكىزدىم. سوندا ابەكەڭ: – مىرزاتاي, اكىمدىگىڭدى قايدام, سەن ادە­بيەتكە كەرەك ادامسىڭ. قىزمەت – قولدىڭ كىرى, بۇگىن بار, ەرتەڭ جوق. ونىڭ ۇستىنە سەن جازا الاتىن كىسىسىڭ, جازعاندا قانداي, كەۋلەپ, تە­رەڭدەپ, وپىرىپ جازادى ەكەنسىڭ. كۇنىنە ءبىر پا­راقتان جازىپ وتىرساڭ-داعى ءبىر جىلدا دوك­تور­لىق ديسسەرتاتسياڭدى اياقتايسىڭ, – دەگەن ەدى. ۋادەنى بەرۋىن بەرگەنمەن, پەندە ەمەسپىز بە, سول ديسسەرتاتسيانى توقسان ءۇشتىڭ ناۋرىزىندا عانا قورعادىم. شەت ەلدە ەلشى بولىپ جۇرگەندە, ءجيى-ءجيى حابارلاسا بەرۋدىڭ رەتى كەلمەيدى. ۇنەمى قولىڭ تيە بەرە مە, قولىڭ تيسە دە – رەتى كەلە بەرمەيدى, اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ, ابەكەڭمەن توقسان التىنىڭ جازىندا كەزدەستىم. – سەنىڭ ءسوزىڭ دە ادەمى, ءوزىڭ دە ادەمىسىڭ, ساعىندىم, – دەپ كوزىنە جاس الدى. كەزىندە بۋراداي شايناپ, ارشىنداپ, اسقاقتاپ سويلەيتىن اسىل اعامنىڭ ينەنىڭ جاسۋىنداي كوزىنىڭ تەسىلىپ وتىرعانىن كورىپ وتىرىپ, قايران, ءومىر-اي دەپ مەن دە جىلادىم. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى. قيىن كەزەڭ. قيىن زاماندا جاستار جاعالاسىپ ءجۇرىپ كۇنىن كورەر-اۋ, ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن ارداگەر, زيا­لى اعالاردىڭ, ابىزداردىڭ احۋالى – سول كەزدە قابىرعاما قاتتى باتتى. قالاي بولار ەكەن دەپ قاتتى الاڭدادىم. كەزىندە جامبىلدى, كەنەندى قولتىقتاپ وس­كەن ءىنىسى ەدى. قايران ابەكەمە سولاردىڭ جاسىن بەرسىن, توقسانعا جەتىپ, دۇرىلدەتە توي جاسايىق دەپ ىشتەي تىلەدىم. اسىل اعا توقسانعا جاقىن­داپ دۇنيەدەن ءوتتى. وزىمەن بىرگە ءبىر عاسىردى, عاسىردى ەمەس-اۋ, تۇتاس ءبىر ءداۋىردى الىپ كەتكەندەي بولدى. ساعى سىنباعان سىن ساردارى مۇحامەتجان قاراتاەۆ بىزگە «ادەبيەت سى­نى­نان» ءدارىس وقىدى. كوپ بىلەتىن, ومىردەن توقى­عانى مول اعامىز كوبىنە كافەدرا ماجى­لى­سىندە تۇجىرىمداپ سويلەيتىن, دالەلمەن, داي­ەك­پەن, ساقاعا قورعاسىن قۇيعانداي عىپ, الا­قانعا سالعانداي عىپ ايتاتىن. بۇلتارتقىز­باي­تىن. بىلە بەرمەيدى ەكەنبىز. جاقىندا «تۇركىستان» گازەتىندە قازاق ادە­بيەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, كور­نەكتى ادەبيەت سىنشىسى مۇحامەتجان قاراتا­ەۆ­­تىڭ بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان, ءومى­رىنىڭ سوڭىندا كەيىنگى ۇرپاققا امانات قىپ جاز­عان ەستەلىگى جارىق كوردى. بۇل ەستەلىكتى سىن­شىنىڭ وتباسىلىق مۇراعات قورىنان قالام­گەر­دىڭ كەلىنى ءجاميلا قاراتاەۆا تاۋىپ جاريا­لاپ­تى. «اتام ءوزىنىڭ اتا-اناسى, تۋعان جەرى, قىس قىس­تاۋى, جاز جايلاۋدان تۇراتىن كوشپەلى اۋىلى, بالالىق شاعى, التىن ۇيا مەكتەبى, ار­مان-ماقساتى, زيالى ورتاسى تۋرالى «كور­گە­نىم مەن كوڭىلدەگىم» دەگەن ەڭبەگىندە جانە باسقا دا ەڭبەكتەرىندە جازعانى كوپشىلىككە بەلگىلى. اتا-ەنەمنىڭ ونەگەلى ومىرىنەن ءابدىلدا تا­جىباەۆ اتانىڭ «مارحۋما» پوەماسى مەن «سوز­دەر» تسيكلىنان «مۇحامەتجان قاراتاەۆ» ات­تى اتاقتى ولەڭى, شەريازدان ەلەۋكەنوۆ اعا­نىڭ «مۇحامەتجان-مارحۋما حيكاياسى», بەيسەنوۆا ءشاربانۋدىڭ ء«بىر ماحاببات بايانى» حي­كايات­تارى, مازەن اجەمىز بەن ەنەمنىڭ دەرەكتەۋىمەن دۇنيەگە كەلگەن ەستەلىكتەردى اتاي كەتكىم كەلەدى. اتامىز سوزگە ساراڭ, ويلى كىسى ەدى. ەستەلىككە ارقاۋ بولىپ وتىرعان كەزەڭدەگى وتكەن ءومىرى تۋرالى ءسوز بولعان جاعدايدا – كوپ سوزباي, قىسقا عانا ء«ۇزىلىس بولدى عوي» دەي سالاتىن. ايتۋعا وڭاي 17 جىلدىق ءۇزىلىستىڭ قيامەت-قايىمىن اتام 12 پاراققا سىيعىزىپ, امانات قالدىرعانىنا بۇگىنگى كۇنى كۋاگەر بولىپ وتىر­مىز», – دەپتى كەلىنى ءجاميلا. سول ەستەلىكتەن شاعىن ءۇزىندى وقيىق. « ...1937 جىلدىڭ جازىندا قازاقستان كوم­پارتياسى پلەنۋمىنان كەيىن, جاز ورتاسىندا ءىلياس جانسۇگىروۆ پەن عابباس توعجانوۆ ۇستا­لىپتى. ول كەزدە بۇلاردىڭ نە كىناسى بار ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى, ۇستالسا بولعانى – «جاۋ» اتانادى. سولاي اتانىپ جاتتى. قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ماۋسىم اي­ىندا وتكەن سەزى جۇرتتى حالىق جاۋلارىمەن كۇرەسكە شاقىرىپ, سونىڭ ىشىندە جازۋشىلار ورتاسىن جاۋلارمەن كۇرەس جوق دەگەن جەلەۋمەن ءزابىر سىنعا الدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ پارتيا ۇيىمى ءبارىمىزدى جيىلىستا قىراعى­لىققا شاقىرىپ, جاۋلارمەن كۇرەسۋدە بەلسەندىلىك جاساۋعا مىندەتتەپ, تاپسىرما بەردى. سول تاپسىرما بويىنشا مەن جازۋشىلار وداعىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى رەتىندە «سوتسياليستىك قا­زاق­ستان» گازەتىنىڭ 1937 جىلعى 29/8 نومىرىنە ماقالا جازۋعا ءماجبۇر بولدىم. ماقالانىڭ اتى: «قازاق ادەبيەتىنىڭ اۆەر­باحشىلدىق قال­دىعىن تولىق جويۋ كەرەك». اۆەرباح دەگەن ءسوزدىڭ قازاق جاعدايىنا قاتىسى جوق. ول – ماسكەۋدە قاتتى سىنعا ۇشى­راعان راپپ ۇيىمىنىڭ جاۋ سانالعان باسشى­سى. وزىمشە ول كەزدە پارتياعا ءۇن قوستىم دەپ بىلگەن بۇل ماقالا, شىندىق تۇرعىسىنان جال­پى قاراعاندا, ءشىپ-شيكى قاتە ەكەن. بىراق ونىڭ سول كەزدە سوراقى قاتە ەكەنىن كىم بىلگەن؟! كىم بىلگەن كەشە عانا ءپىر تۇتىپ, سيىنىپ جۇرگەن جاناشىر ءىلياس اعا جانسۇگىروۆ پەن سىنشى توعجانوۆتىڭ ەندى اياق استىنان جاۋ اتانا­تىنىن؟! 1956 جىلعى كپسس حح سەزىنەن كەيىن عانا بىلدىك قوي ولاردىڭ مۇل­تىكسىز اق, ادال ەكەنىن, اشىق تا باتىل ايتا الاتى­نى­مىزدى.

مىرزاتاي جولداسبەكوۆ. (جالعاسى بار)