تانىم

# تانىم

تانىم • كەشە

تۇپقاراعان اۋدانى اۋماعىنا ورنالاسقان ب.ز. I–VI عاسىرلارىنا جاتاتىن كونە ساۋدا جانە قولونەر ورتالىعى بولعان قاراقاباق قالاشىعىنا قازبا جۇمىستارى باستالدى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر قاراقاباق ارقىلى وسىدان 2000 جىل بۇرىن حالىقارالىق ساۋدا قاتىناستارى جۇرگەنىن دالەلدەيدى.

تانىم • كەشە

بەرليندە باس قوسقاندار

بۇل سۋرەتتە جەتى ادامنىڭ ورتاسىندا الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى, ورتاازيالىق تۇركى تۋعانداردىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ءۇشىن تەر توككەن تۇلعا مۇستافا شوقاي وتىر. فوتو 1923 جىلى بەرلين قالاسىندا تۇسىرىلگەن.

تانىم • 13 مامىر, 2026

ياساۋي ىلىمىندەگى رۋحاني ەركىندىك

عالىمدار مەن حاكىمدەر نەگە حالىقتى ۇنەمى جاقسىلىققا ۇندەپ, جاماندىقتان الىس بولۋعا شاقىرادى. دەمەك, ادام شەشىمى مەن قالاۋى جاعىنان ەركىن بولمىس. ال ەگەر ادام اۋەلدەن ەركىن جاراتىلىس بولسا, وندا رۋحاني ەركىندىكتى مۇرات تۇتاتىن ياساۋي ءىلىمىنىڭ سىرى نەدە؟

تانىم • 04 مامىر, 2026

قاي ايدا تۋعاندار ۇزاق ءومىر سۇرەدى؟ عالىمدار سەنساتسيالىق قورىتىندى جاسادى

امەريكالىق عالىمدار كوپجىلدىق زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە ادامنىڭ تۋعان ايى ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى مەن دەنساۋلىعىنا ىقپال ەتۋى مۇمكىن دەگەن قورىتىندىعا كەلدى, دەپ جازادى Egemen.kz.

تانىم • 16 ءساۋىر, 2026

پاتەردى قالاي جالعا بەرۋگە بولادى؟

بالجان باقىتقاليقىزى, سالىق مامانى:

تانىم • 15 ءساۋىر, 2026

تانىمدىق ادىلەت

اكادەميك عاريفوللا ەسىم « ۇلى» دەگەن ءسوزدى ۇقىپتى جۇمساۋ كەرەكتىگىن ايتادى. نە دەگەنمەن, وسى ءبىر ايقىنداۋىشتى اقىنعا دا, باتىرعا دا تەلىپ, « ۇلى» ءسوزىنىڭ قاسيەتىن ءتۇسىرىپ العانىمىز راس. اسىلىندا, ۇلىلىق – جاراتۋشىنىڭ مەتافوراسى ەدى. ال جاراتۋشى – ابسوليۋت ۇعىم. بۇل تاقىرىپتىڭ سونشالىق تەرەڭدىگىن يبن ءارابيدىڭ «فۋسۋس ءال-حيكام» (دانالىق سيپاتتارى) دەگەن كىتابىنان انىق اڭعاردىق.

تانىم • 10 ءساۋىر, 2026

قارا شالدىڭ جان ارياسى

كىسى تاعدىرى تولاسسىز ارپالىستان تۇرسا كەرەك. جارىق كۇندى جىلاپ قارسى العان ءسابي دە جىلدار جىلىستاعاندا, قارتايعان شاقتا, انىعى ساعاتى سوعاتىن ءسات تاياعاندا كوز جاسىن سىعۋعا شاماسى جەتپەيدى. ءار كىسىنىڭ ءوز تاعدىرىنا ءتان دراماسى بار. ال جاس كۇنى كوز ۇشىنان جىراقتاعان قاريانىڭ جان ارياسى كىمدى دە بولسا بەيجاي قالدىرمايدى. ويتكەنى ءفاني جالعاننىڭ كۇرەسى تاۋسىلماق ەمەس.

تانىم • 09 ءساۋىر, 2026

شاعاتاي ادەبيەتى

ابدۋراۋف فيترات (ابدۋراحيمۋعلي) – وزبەك حالقىنىڭ ءبىرتۋار تۇلعاسى. 1886 جىلى بۇحارا قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول اۋەلى مولدادان ساۋات اشىپ, كەيىن اتاقتى ء«مىر اراب» مەدرەسەسىندە ءبىلىمىن جەتىلدىردى. بۇل تۇستا يسمايىل گاسپىرالى رەفورماسى بۇحاراعا دا جەتكەن. ولكە وقىعاندارى جاديتشىلدىكتى مەڭگەرۋ ماقساتىندا باقشاساراي مەن ىستانبۇلعا ادامدارىن ارنايى جىبەرىپ, ءبىلىم جۇيەسىندەگى تاجىريبەسىن ۇيرەندى. ابدۋراۋف 1909–1913 جىلدارى وسمانلى ەلى استاناسىندا وقىدى. ءوز جۇرتىندا «تاربياي اتفول» اتتى جاستار ۇيىمىن قۇردى. جاس دارىن جاديتشىلدىكپەن ەسەيىپ, جەتىلدى. فيتراتتىڭ تۇركىستان رۋحانياتى تاريحىنداعى ماڭىزدى ەڭبەگى – 1918 جىلى «چيعاتوي گۋرۋنگي» (شاعاتاي ءباسى) ۇيىمىن قۇرۋى ەدى. ول 1919–1923 جىلدارى بۇحارا حالىق رەسپۋبليكاسىندا ءتۇرلى باسشىلىق قىزمەت اتقاردى.1924 جىلى ماسكەۋدەگى شىعىس تىلدەرى ينستيتۋتىندا ساباق بەردى. ادەبيەتتىڭ بارلىق جانرىندا جازدى. سونىمەن بىرگە تۇركى ادەبيەتى تاريحى تۋرالى ەلەۋلى زەرتتەۋلەر جاريالادى. اعايىن وزبەك ەلى ءۇشىن ابدۋراۋف فيترات ءبىزدىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنداي اسا قادىرلى. وسىنداي ءىرى تۇلعا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭىندە نكۆد تاراپىنان 1937 جىلى ۇستالىپ, 1938 جىلى 5 قازاندا ناقاق اتىلعان. تومەندە «Egemen Qazaqstan» گازەتى وقىرماندارىنا 1929 جىلى «قىزىل قالام» جيناعىندا جاريالانعان فيتراتتىڭ تۇركى رۋحانياتى تاريحىندا ماڭىزدى «شاعاتاي ادەبيەتى» اتتى ماقالاسىن ۇسىنىپ وتىرمىز.