پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بىلتىر اتىراۋدا وتكەن ءۇشىنشى وتىرىسىندا ۇلتتىڭ جاڭا كەلبەتىن ايقىندايتىن نەگىزگى قۇندىلىقتارعا توقتالا كەلىپ: «حالقىمىزدىڭ قانىنا سىڭگەن جاناشىرلىق, قامقورلىق, باۋىرمالدىق سياقتى اسىل قاسيەتتەر ءبىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىز بولىپ قالا بەرەدى», دەگەن ەدى. وسى ماسەلەگە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە قاراستى ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جىل سايىن ازىرلەيتىن «وڭىرلىك ءال-اۋقات يندەكسى» زەرتتەۋىندە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ كەلەدى.
اتالعان زەرتتەۋ اياسىندا جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك ساۋالنامادا «جاقىنداردان كومەك الۋ ىقتيمالدىلىعى» جانە «جاقىندارمەن قارىم-قاتىناس جيىلىگى» دەگەن سۇراقتار بولدى. ولارعا وڭ جاۋاپ بەرگەن رەسپوندەنتتەر, نەگىزىنەن, ەكونوميكاسى دامىپ, تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق جاعدايى جاقسارعان وڭىرلەردە الدىڭعى جىلعىمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر كوبەيگەن. مىسالى, ءال-اۋقات دەڭگەيى 10 بالدىق كورسەتكىش بويىنشا 5,42 بالدان 6,97 بالعا دەيىن جوعارىلاعان قىزىلوردا وبلىسىندا ادامداردىڭ ءوز جاقىندارىنان كومەك الۋ ىقتيمالدىلىعى 87 پايىزدان 95,6 پايىزعا دەيىن ارتقان. سىر وڭىرىندە تۋىستارىمەن ءجيى جانە ءاردايىم قارىم-قاتىناس جاسايتىن رەسپوندەنتتەر قاتارى دا 78,2 پايىزدان 81,5 پايىزعا دەيىن قالىڭداعان.
ءال-اۋقات دەڭگەيى 5,74 بالدان 6,38 بالعا دەيىن كوتەرىلگەن استانا قالاسى تۇرعىندارىنىڭ جاقىندارىنان جاردەم الۋ مۇمكىندىگى 91,1 پايىزدان 94,2 پايىزعا دەيىن ۇلعايعان. ەلوردادا تۋىستارىمەن ءجيى جانە ۇزبەي قارىم-قاتىناس جاسايتىندار سانى دا 57 پايىزدان 63,4 پايىزعا دەيىن كوبەيگەن.
ءال-اۋقات كورسەتكىشى 5,44 بالدان 5,55 بالعا دەيىن, ياعني ءسال جاقسارعان پاۆلودار وبلىسىندا جاقىنداردان كومەك الۋ ىقتيمالدىلىعى 89,3 پايىزدان 93,6 پايىزعا دەيىن ارتقان. تۋىستارىمەن ءجيى ءارى ۇدايى بايلانىستا بولاتىن پاۆلودارلىقتار ۇلەسى 59 پايىزدان 84,8 پايىزعا دەيىن كوبەيگەن.
ءال-اۋقات دەڭگەيى 5,8 بالدان 5,98 بالعا دەيىن كوتەرىلگەن الماتى قالاسىندا ءوز جاقىندارىنان كومەك الۋعا بولادى دەپ سانايتىن رەسپوندەنتتەر سانى 90,3 پايىزدان 92,9 پايىزعا دەيىن ارتقان. «وڭتۇستىك استانادا» تۋىستارىمەن ءجيى جانە ۇزبەي ارالاساتىن ادامدار 62,1 پايىزدان 78 پايىزعا دەيىن كوبەيگەن.
ءال-اۋقات دەڭگەيى 5,27 بالدان 6,91 بالعا دەيىن جوعارىلاعان جامبىل وبلىسىندا جاقىنداردان كومەك الۋ ىقتيمالدىلىعى 86,1 پايىزدان 91,8 پايىزعا دەيىن ارتقان. تۋىستارىمەن ءجيى جانە ۇدايى قارىم-قاتىناس جاسايتىن جامبىلدىقتار ۇلەسى 68,9 پايىزدان 85,8 پايىزعا دەيىن ارتقان.
بۇل رەتتە ءبىر نازار اۋدارارلىق جايت – تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق جاعدايى جاقسارعانىمەن, جاقىندارىنان كومەك الۋ ىقتيمالدىلىعى تومەندەگەن وڭىرلەر دە بار. ماسەلەن, بىلتىر ماڭعىستاۋ وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 5,9 بالدان 6,6 بالعا دەيىن ارتقان. الايدا اۋليەلى وڭىردە قارجىلىق قيىندىقتارعا تاپ بولعان ادامدار قاتارى ءالى دە قالىڭ. سوندىقتان دا جاقىندارىنان كومەك الۋ مۇمكىندىگى بار رەسپوندەنتتەر سانى 88,5 پايىزدان 45,9 پايىزعا دەيىن قۇلدىراعان. تۋىستارىمەن ءجيى جانە ۇزبەي قارىم-قاتىناس جاسايتىن ماڭعىستاۋلىقتار قاتارى دا 70,9 پايىزدان 37,2 پايىزعا دەيىن كەمىگەن.
اتىراۋ وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 6,24 بالدان 6,92 بالعا دەيىن جاقسارىپ, كۇن كورۋى قيىن ادامدار سانى 1,7 ەسە ازايعانىنا قاراماستان, جاقىندارىنان كومەك الاتىن ادامدار ۇلەسى 91,8 پايىزدان 82,4 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. جاقىندارىمەن ءجيى جانە ۇدايى قارىم-قاتىناس جاسايتىن اتىراۋلىقتار سانى دا 76,1 پايىزدان 66,8 پايىزعا دەيىن ازايعان.
باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ دا ەكونوميكالىق جاعدايى جاقسارىپ, تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 5,9 بالدان 6,4 بالعا دەيىن ارتقانىمەن, جايىق وڭىرىندە قارجىلىق قيىندىقتارعا تاپ بولعان ادامدار 1,2 ەسە كوبەيگەن. سونىڭ سالدارىنان جاقىندارىنان كومەك الۋى مۇمكىن ادامدار ۇلەسى 91,8 پايىزدان 88,4 پايىزعا دەيىن كەمىگەن. ال تۋىستارىمەن ءجيى جانە ۇدايى قارىم-قاتىناس جاساپ جۇرگەن باتىسقازاقستاندىقتار ۇلەسى 69 پايىزدان 72,9 پايىزعا دەيىن كوبەيگەن.
اباي وبلىسىندا تۇرعىنداردىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 5,76 بالدان 6,85 بالعا دەيىن جاقسارعانىمەن, جاقىندارىنان كومەك الا الاتىندار سانى 87,2 پايىزدان 84,7 پايىزعا دەيىن ازايعان. ال جاقىندارىمەن ءجيى جانە تۇراقتى بايلانىس ورناتقاندار سانى 57,3 پايىزدان 69,4 پايىزعا دەيىن ۇلعايعان.
كەي وڭىردە تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقات كورسەتكىشى تومەندەگەنىمەن, جاقىندارىنان جاردەم الۋ مۇمكىندىگى ارتىپ, تۋىستىق بايلانىستارى نىعايا تۇسكەن. مىسالى, بىلتىر ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى ناشارلاپ, ءال-اۋقات دەڭگەيى 5,9 بالدان 5,73 بالعا دەيىن تومەندەگەن. سوعان قاراماستان, ۇلىتاۋلىقتاردىڭ تۋىستارىنان كومەك الۋ مۇمكىندىگى 86,7 پايىزدان 87,7 پايىزعا دەيىن ارتقان. جاقىندارىمەن ءجيى جانە تۇراقتى قارىم-قاتىناس جاسايتىندار سانى 63,3 پايىزدان 67,9 پايىزعا دەيىن كوبەيگەن.
تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتى تومەندەگەن وڭىرلەردىڭ ىشىندە, اسىرەسە اقتوبە وبلىسىندا قالىپتاسقان جاعداي كۇردەلى. وتكەن جىلى اقتوبەلىكتەردىڭ قارجىلىق جاعدايى 6,11 بالدان 4,6 بالعا دەيىن ناشارلاعان. اۋىلدا وسى كورسەتكىش 6,13 بالدان 1,58 بالعا دەيىن كۇرت تومەندەگەن. سوعان بايلانىستى جاقىندارىنان جاردەم الۋ مۇمكىندىگى بار ادامدار سانى 90,1 پايىزدان 48,2 پايىزعا دەيىن قۇلدىراعان. تۋىستارىمەن ءجيى جانە ۇزبەي بايلانىس جاسايتىندار دا 74,7 پايىزدان 45,2 پايىزعا دەيىن ازايعان.
اقمولا, جەتىسۋ, قوستاناي وبلىستارىندا تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقات دەڭگەيى ءبىرشاما تومەندەپ, جاقىندارىنان جاردەم الا الاتىن ادامدار سانى ءسال ازايعانىمەن, تۋىستارىمەن ءجيى جانە ۇزبەي بايلانىس جاسايتىندار قاتارى ەداۋىر قالىڭداعان.
مەگاپوليستەردىڭ ىشىندە تەك شىمكەنت قالاسى تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقات دەڭگەيى 6,47 بالدان 6,08 بالعا دەيىن تومەندەۋىنە بايلانىستى جاقىندارىنان جاردەم الۋ مۇمكىندىگى بار ادامدار سانى 91,9 پايىزدان 82,6 پايىزعا دەيىن ازايعان. تۋىستارىمەن ءجيى جانە ۇدايى بايلانىس جاسايتىن شىمكەنتتىكتەر قاتارى دا 68,9 پايىزدان 63,4 پايىزعا دەيىن سەلدىرەگەن.
ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ «وڭىرلەردىڭ ءال-اۋقات يندەكسى» زەرتتەۋىنىڭ ناتيجەلەرى تۇرعىندارىنىڭ جاقىندارىنان كومەك الۋ ىقتيمالدىلىعى تومەندەگەن جانە تۋىستارىمەن قارىم-قاتىناسى ناشارلاعان وڭىرلەردىڭ باسشىلارى مەن زيالى قاۋىمىن ويلاندىرسا, يگى. ويتكەنى ەجەلدەن جەتىمىن جىلاتپاعان, جەسىرىن قاڭعىرتپاعان, كەڭەس زامانىنداعى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە جەر اۋدارىلىپ كەلگەن تالاي ەتنوس وكىلدەرىن قۇشاق جايا قارسى الىپ, قولىندا بارىن ءبولىسىپ, اشتىقتان امان الىپ قالعان حالقىمىزدىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى بويىنا اتا-باباسىنان دارىعان قايىرىمدىلىق سىندى اسىل قاسيەتىن قاستەرلەي بىلگەنى ابزال.