اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى مۇراعات ماتەريالدارىن مۇقيات زەرتتەۋگە باعىتتالعان «قازاقستاننىڭ قاھارمان مايدانگەرلەرى» جوباسىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ەدەن ەدى. زەرتتەۋشىلەر بۇل جۇمىسپەن وتىز جىل بويى تاباندى تۇردە اينالىسىپ كەلەدى. وسى ورايدا جوبا زەرتتەۋشىسى جۇماباي دوسپانوۆتان وسى كەزەڭگە دەيىن ءمالىم بولعان قازاق توپىراعىنان شىققان جاۋىنگەرلەردىڭ تاعدىر-تالايى تۋرالى سۇراپ-بىلدىك.
– جۇماباي ورىنعالي ۇلى, قولعا العان جوبا تۋرالى كەڭىرەك ايتىپ وتسەڭىز.
– قوعامدىق نەگىزدە جۇمىس ىستەيتىن جوبا 1994 جىلدىڭ كوكتەمىندە باستالدى. جەتەكشىمىز – باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ سول كەزدە «قازاقتۇرىكمۇناي» بىرىككەن كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ەدى. ەكىنشىسى – جازۋشىلار وداعىنىڭ اتىراۋ وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى قويشىعۇل جىلقىشيەۆ, ال مەن – اسكەري تاريحشىمىن ءارى وبلىستىق سالالىق كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ توراعاسىمىن. ۇشەۋىمىزدىڭ دە ويىمىز ءبىر جەردەن شىعىپ, ءالى ەشكىم زەرتتەمەگەن, مەملەكەتىمىزگە, حالقىمىزعا وتە قاجەتتى ءىستى قولعا الدىق. ارادا 5-6 جىل وتكەننەن كەيىن بارىپ دىتتەگەن ماقساتىمىزعا قول جەتكىزە باستادىق. وسى كەزەڭگە دەيىن تاريحي دەرەكتەردەن 56 توم ەڭبەك جارىق كوردى. ولاردىڭ 6 تومى مايدان شەبىندە بولعان قىز-كەلىنشەكتەرگە ارنالعان.
– ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان قازاق وفيتسەرلەرى تۋرالى قانداي بەيمالىم دەرەك تاپتىڭىزدار؟
– جوبا اياسىندا جارىق كورگەن ەڭبەكتەرىمىز 56 تومنان تۇراتىن 7 كىتاپ. العاشقىسى – 2015 جىلدىڭ ساۋىرىندە جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا جارىق كورگەن «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى قازاق وفيتسەرلەرى» دەپ اتالاتىن 10 تومدىق جيناق. سول ۋاقىتقا دەيىن مۇنداي تاقىرىپتا بىردە-ءبىر كىتاپ باسىلماعان ەكەن. 2005 جىلى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلىنىڭ ءوزى قازاق وفيتسەرلەرى تۋرالى ساۋالعا «500-دەن 1000-نىڭ ارالىعى» دەپ جاۋاپ بەرىپ, ولار تۋرالى تولىق مالىمەت جوقتىعىن مويىنداعان. ال تۇڭعىش جيناعىمىزعا ەلىمىزدەن اتتانعان 8 400-دەن اسا قازاق وفيتسەرلەرى ەندى. ولاردى تاريحي دەرەكتەرمەن, قۇجاتتارىمەن دالەلدەپ بەردىك. ءبىر اي بۇرىن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تىلەۋ كولباەۆ قازاقتان شىققان 15 باتالون كومانديرىن تاپقانىن جاريالاسا, ءبىزدىڭ كىتاپتا ولاردىڭ سانى 120-عا جەتكەنىن قۇجاتتارمەن كورسەتتىك. بۇدان باسقا ارتيللەريا ديۆيزيونىن 20, اۆياتسيا ەسكادريلياسىن 2, پارتيزان وتريادىن 7 قازاق باسقارعان. پودپولكوۆنيك شەنىندەگى كومانديرلەر سانى – 149. ەندى وسى اسكەري قۇرىلىمدارداعى اعا وفيتسەر-مايورعا لايىق قىزمەتتەردەگى 55 كوميسساردىڭ, 162 كومانديردىڭ ساياسي, 145 ساپتىق ورىنباسارىن, 79 شتاب باستىعىن, بارلىعى – 441, الدىڭعى 149-دى قوسساق 590 مايدانگەردىڭ اتى بەلگىلى بولىپ وتىر.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىنا وراي ەكىنشى 25 تومدىعىمىز جارىق كوردى. مۇندا باسپادان 12 056 وفيتسەر مايدانگەر تۋرالى مالىمەتتەردى شىعاردىق. سونىڭ ىشىندە 654-ءى وزگە ەلدە تۋعان. الدىڭعى كىتاپتاعى 590 اعا بۋىن لاۋازىمداعى ساردارىمىزدىڭ سانى كەيىن 961-گە جەتتى. ولاردىڭ ىشىندە باتالون كومانديرى – 185, ديۆيزيون كومانديرى 39 بولدى.
پولكتەگى كورسەتكىشىمىز دە ايتۋعا تۇرارلىق. پولك كومانديرى – 16, پولك كوميسسارى – 10, پولك كومانديرىنىڭ ساياسي ورىنباسارى – 13, پولك كومانديرىنىڭ ساپ بويىنشا ورىنباسارى – 33, وزگە ورىنباسارلار – 3, شتاب باستىعى – 20, اۆياپولك شتۋرمانى – 2, پولك كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى – 5, پولك پارتيا بيۋروسىنىڭ حاتشىسى – 66, پولك قىزمەتىنىڭ باستىعى – 143, پولك كومانديرى مەن شتاب باستىعىنىڭ كومەكشىلەرى – 73. بارلىعى 384 قازاق پولكتە اعا وفيتسەر قىزمەتتەرىن اتقارعان. بريگادا باسشىلىعىنداعى اعا وفيتسەر-مايوردى اتاماعاننىڭ وزىندە, تەك پودپولكوۆنيك شەنىندە 32 قازاقتىڭ ەسىمى بەلگىلى بولدى. ماسەلەن, پارتيا كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى – 7, بريگادا قىزمەتىنىڭ باستىعى – 13, ساياسي ءبولىم باستىعىنىڭ ورىنباسارى – 6, شتاب بولىمشەسىنىڭ باستىعى – 6. ال ديۆيزيا باسشىلىعىندا مايوردى ەسەپكە الماي, تەك پودپولكوۆنيك لاۋازىمداعىلاردى ايتساق, پارتيا كوميسسياسىنىڭ حاتشىسى – 7, ديۆيزيا قىزمەتىنىڭ باستىعى – 14, ساياسي ءبولىم باستىعىنىڭ ورىنباسارى – 3, شتاب باستىعىنىڭ ورىنباسارى – 3, شتاب بولىمشەسىنىڭ باستىعى 9-عا جەتتى. كورپۋستاعى پودپولكوۆنيك شەنىنە لايىق لاۋازىم اتقارعاندار تۋرالى دەرەك تە كوپ. ساياسي ءبولىمنىڭ اعا نۇسقاۋشىسى – 5, اسكەري تريبۋنالدىڭ مۇشەسى – 1, ارتيللەريا شتابى باستىعىنىڭ كومەكشىسى – 1, ساياسي ءبولىمنىڭ ينسپەكتورى – 2, ساياسي ءبولىمنىڭ ۇگىتشىسى – 1, شتاب ءبولىمى باستىعىنىڭ اعا كومەكشىسى – 5, ءبولىم باستىعىنىڭ كومەكشىسى – 6. ايگىلى «سمەرش» قارسى بارلاۋدىڭ پولك, بريگادا, ديۆيزيا, كورپۋس شتابتارى جاندارىنداعى جەدەل وكىل رەتىندە 59 قازاقتىڭ ەڭبەگى تاعى بار.
قان مايداندا قازاق وفيتسەرلەرى كومسومول مەن جاستارعا باسشىلىق ەتىپ, تاربيەلەۋدە, ولاردى جىگەرلەندىرىپ, شابۋىلدارعا باستاۋدا ءوز مىندەتىن ابىرويمەن اتقاردى, ەرەن ەرلىگىمەن ايگىلەندى. ولاردىڭ سانى 270-كە جەتتى. سونىڭ ىشىندە باتالوننىڭ كومسومولدىق ۇيىمداستىرۋشىسى – 168, ديۆيزيوننىڭ كومسومولدىق ۇيىمداستىرۋشىسى – 8, پولك كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى – 70, بريگادا ساياسي ءبولىمى باستىعىنىڭ كومسومول بويىنشا كومەكشىسى – 7, ديۆيزيا ساياسي ءبولىمى باستىعىنىڭ كومسومول بويىنشا كومەكشىسى – 13, كورپۋس ساياسي ءبولىمى باستىعىنىڭ كومسومول بويىنشا كومەكشىسى – 1, ارميا ساياسي ءبولىمى باستىعى كومسومول بويىنشا كومەكشىسىنىڭ ورىنباسارى – 1, مايدان ساياسي باسقارماسى باستىعىنىڭ كومسومول بويىنشا كومەكشىسىنىڭ ورىنباسارى – 2.
– جوبا اياسىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلىپ, بىراق ونى الماعان دەرەكتەر دە كەزدەسەدى ەكەن. وسى جونىندە نە ايتاسىز؟
– 2018 جىلى ەكى تومدىق «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلمەگەن قازاقستاندىقتار» جيناعى وقىرمانعا جول تارتتى. وعان رەسمي تۇردە وسى جوعارى اتاققا ۇسىنىلعان, بىراق بەرىلمەي, وردەندەرمەن ۇلىقتالعان 318 مايدانگەردىڭ ەرلىگى تولىق باياندالعان, ومىردەرەك-قۇجاتتارىمەن ەنگەن. بۇعان دەيىن ولاردىڭ وننان ءبىرى عانا بەلگىلى بولاتىن.
ءتورت جىل بۇرىن جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىنا بۇكىل بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالارعا ۇلكەن تارتۋ جاسادىق. «نە ستاۆشيە گەرويامي سوۆەتسكوگو سويۋزا» دەگەن 3 تومدىققا بۇل اتاققا رەسمي ۇسىنىلعان, بىراق اتاق بەرىلمەگەن بۇرىنعى 15 وداقتاس رەسپۋبليكادان 8 097 مايدانگەردى ارحيۆتەرمەن جۇمىس ىستەۋ ارقىلى تاۋىپ, كىتابىمىزعا ەنگىزدىك. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ 417 مايدانگەرى بار. ولاردىڭ اراسىندا بىرنەشە رەت كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلىپ, الا الماعاندار بار. سول وداقتاس رەسپۋبليكالاردان قاتىسقان ءبىر ادامعا 4 دۇركىن, 9-نا 3 مارتە, 207-نە 2 رەت وسى اتاق بەرىلمەگەن. ولاردىڭ 22-ءسى ەلىمىزدەن شىقسا, سونىڭ التاۋى قازاق. ونىڭ ىشىندە زەيتەن بايجانوۆ, قۇدايبەرگەن جانسەرىكوۆ, قابىش كوكتاەۆ, ساعادات نۇرماعامبەتوۆ, مىنايقۇل ساعىندىقوۆ, سەيىتحان تەمىرباەۆتىڭ ەسىمى اتالادى. باتىر اتاعى بەرىلمەگەن ورال قالاسىنىڭ تۋماسى ليۋبوۆ تەلەجينسكايا 301-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 1052-اتقىشتار پولكىندە 2,5 جىل ساعادات نۇرماعامبەتوۆپەن بىرگە سوعىسقان. بۇعان دەيىن ەش جەردە جارىق كورمەگەن بۇل كىتاپقا ەنۋگە لايىقتىلاردىڭ جالپى سانى بۇگىندە 9 مىڭعا جەتتى.
– التى قاھارمانىمىز ەكى مارتە «التىن جۇلدىز» تاققاندا, تالعات بيگەلدينوۆ جالعىز بولمايتىن ەدى, اتتەڭ... بۇل كىتاپتار بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدەرگە تارادى ما؟
– وكىنىشكە قاراي, ورىس تىلىندە جارىققا شىققان جيناقتار شەتەلدەرگە جەتكىزىلگەن جوق. تەك بىلتىر جوبا جەتەكشىسى باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى ماسكەۋدە وتكەن تمد ارداگەرلەر كەڭەستەرىنىڭ باسقوسۋىندا سوڭعى 3 كىتابىمىزدى اپارىپ, تانىستىردى. سوندا رەسەي مەن بەلارۋس عالىمدارى مەن گەنەرالدارى ەڭبەكتەرگە جوعارى باعا بەردى.
بىلتىر شىققان ءۇش تومدىق «مولودىە پولكوۆودتسى رككا ۆو ۆتوروي ميروۆوي ۆوينە», ەكى تومدىق «مولودىە فرونتوۆيكي-ستارشيە وفيتسەرى» كىتابىمىزعا 4 مىڭ جاس قولباسشى ەنگەن. ونىڭ ىشىندە دە ەلىمىزدىڭ باتىرلارى كوپ. رەكوردتىق كورسەتكىش – بۇكىل قىزىل ارميادا 19 جاسىندا باتالون, ديۆيزيون باسقارعان 23 وفيتسەر بولسا, التاۋى قازاقستاندا ومىرگە كەلگەن. ماسەلەن, كاپيات تولەكەەۆ دەگەن باتىرىمىز 1940 جىلى 17 جاسىندا اسكەري ۋچيليششەگە الىنىپ, 6 ايدا لەيتەنانت شەنىمەن مەرزىمىنەن بۇرىن ۇزدىك باعاعا بىتىرەدى. 19 جاسىندا 192-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 753-پولكىندە شەنى پودپولكوۆنيككە تيەسىلى شتابى, 800-گە تارتا جاۋىنگەرى بار 3-اتقىشتار باتالونىنىڭ كومانديرىنە تاعايىندالادى. بەس ايدان كەيىن 21 جاسىندا مايور شەنىمەن وسى پولك كومانديرىنىڭ ورىنباسارىنا دەيىن جوعارىلايدى. سول سياقتى ا.نەۆسكي, ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى», «قىزىل جۇلدىز» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان زامانبەك باتىربەكوۆ 20 جاسىندا باتالون كومانديرى قىزمەتىن اتقارعان. ءدال وسىنداي وردەندەرمەن ماراپاتتالعان وراز قوڭىرباەۆ تا 20 جاسىندا اتقىشتار باتالونىنىڭ كومانديرى بولدى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ەكى رەت ۇسىنىلىپ, بەرىلمەگەن ساعادات نۇرماعامبەتوۆ تە 20 جاسىندا 1-اتقىشتار باتالونىنىڭ كومانديرى بولعان. جاسىنا قاراماستان جەڭىس تۋىن جەلبىرەتۋگە ۇلەس قوسقان مۇنداي باتىرلارىمىز وتە كوپ.
– الدا جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى كەلە جاتىر. ەل تاريحى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى جوبا قاشان اياقتالادى؟
– بىلتىر اقپاندا اتىراۋعا كەلگەن مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارينمەن وسى جوبا تۋرالى سويلەستىك. ول مۇمكىندىگىنشە توم سانىن 100-گە جەتكىزۋىمىزدى ايتقان ەدى. بۇگىنگە دەيىن 50 تومدىق «قازاقستاندىق مايدانگەر وفيتسەرلەر كورپۋسى» كىتابىن شىعارساق, 80 جىلدىققا دەيىن 80 توم دايىن بولادى دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز.
وقىرمان كوپتومدىق ەڭبەكتەرىمىزدەن باتىرلارىمىز تۋرالى تىڭ دەرەكتەرگە كۋا بولارىنا سەنىمدىمىز. قازاق باتىرلارى بۇل الاپات سوعىستا ەرلىكتىڭ, قاھارماندىقتىڭ, وتانشىل ءپاتريوتيزمنىڭ نەبىر ۇلگىلەرىن كورسەتتى. ۇكىمەت تاراپىنان سول كەزدە, ودان كەيىن ەرلىكتەرى باعالانعاندارى بار. سونداي-اق ەڭبەگى ەلەنبەي, ەسكەرىلمەي قالعاندار دا از ەمەس. «ەشتەن – كەش جاقسى» دەگەن, ۇكىمەت جىل سايىن ومىردە جوق بولسا دا, ەرەن ەرلىك كورسەتكەن باتىرلاردى ۇلىقتاپ كەلەدى. بۇل ىسكە ءبىزدىڭ جوبانىڭ سەپتىگى ءتيىپ جاتىر. جەرگىلىكتى جەرلەردە باتىرلاردىڭ ەسىمدەرى الاڭ, كوشەلەرگە بەرىلىپ ءجۇر. بۇل ونەگەلى ءىس, اسىرەسە, اتىراۋ وبلىسىندا جەمىستى جۇزەگە اسىپ جاتىر.
– مايداندا قازاق قىزدارى دا ەرلىك كورسەتكەنى انىق. ول تۋرالى قانداي دەرەكتەر كەزدەستى؟
– ال 2019 جىلى ومىرگە كەلگەن بەسىنشى ەڭبەگىمىز «جەنششينى-فرونتوۆيكي كازاحستانا» دەگەن 6 تومدىعىمىز. وعان قازاق جەرىندە كىندىك قانى تامعان 7 477 مايدانگەر قىز-كەلىنشەكتى كىرگىزدىك. بۇعان دەيىن قولدارىنا قارۋ ۇستاپ جاۋعا قارسى بارعان قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ناقتى سانى انىقتالمادى. ونىڭ وزىندە وننان ءبىرىنىڭ عانا سوعىسقا قاتىسقانى تۋرالى قۇجاتى بولعان ەدى.
– كەش بولسا دا رەيحستاگقا تۋ تىككەن باتىرىمىزدىڭ ەرلىگىن ماراپاتتادىق. الايدا سول كەزدە 150-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ ەكى پولكىنە جول اشقان تانك كومانديرى, قازاق جىگىتى مەن ونىڭ ەكيپاجى جوعارى ماراپاتتان قۇر قالدى.
– ول باتىرىمىزدىڭ ەسىمى – ايتماحان ناقىپوۆ. ول 70-مەحانيكالاندىرىلعان بريگادانىڭ 229-تانك پولكىندەگى ت-34-تانك مۇناراسىنىڭ كومانديرى بولدى. سول جىلدارى 23 ءساۋىر مەن 2 مامىر ارالىعىندا بەرلين قالاسى ىشىندەگى قيان-كەسكى ۇرىستاردا تانكىسىمەن ءبىر ءوزى عانا وزدىگىنەن جۇرەتىن زەڭبىرەك قوندىرعىسىن, 4 پۋلەمەت پەن 65 ءفاشيستى جويعان ەرلىگى ءۇشىن «وجەتتىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. بۇدان بولەك, 1943 جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا ستالينگرادتى جاۋدان قۇتقارۋداعى اۋىر شايقاستا 180 مەترلىك بيىكتىك ماماەۆ قورعانىنىڭ ۇشار باسىندا جاۋدىڭ 6 روتاسىمەن 284-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 1045-اتقىشتار پولكى قۇرامىنداعى 2-اتقىشتار باتالونىنىڭ كومانديرى, لەيتەنانت ءشامشيت قابدوناسوۆ تا ءبىر تاۋلىك بويى تىنباستان ايقاسىپ, قارسىلاستىڭ ەكى روتاسىن جەر جاستاندىرادى. وسىلايشا, 17 تاۋلىك بويى فاشيستەردىڭ دۇركىن-دۇركىن قارسى شابۋىلدارىنا تويتارىس بەرىپ, ەرلىك جاسايدى. بىراق كوزسىز ەرلىككە بارعان ءارى قايسارلىقپەن قورعاندى قورعاعان باتىرىمىز بار بولعانى «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالادى. قوشقارباەۆپەن بىرگە وسى ەكى باتىرىمىزدى دا بىرگە ۇلىقتاپ, ەرلىگىن ۇرپاققا جەتكىزگەن ءجون. بۇگىندە ماماەۆ قورعانىنا قازاق باتىرىنىڭ ەسكەرتكىش تاقتاسىن قويعان ورىندى بولار ەدى. جەڭىسكە قول جەتكىزۋدە قاسىق قانى قالعانشا كۇرەسكەن مايدانگەردىڭ لايىقتى باعاسىن بەرۋ دە ۇلكەن جەڭىس.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جادىرا ءمۇسىلىم,
«Egemen Qazaqstan»