قىزىلقۇمنان شىققان قاھارمان

بۇرىن-سوڭدى ەرلىگى ەلەنبەي قالعان باتىر­لا­رىمىزعا حا­لىق قاھار­ما­نى اتاعىن بەرۋدى يگى داستۇرگە اينالدىردىق. ەڭ جوعارى اسكەري اتاق 2022 جىلى مارقۇمدار تولەۋعالي ابدىبەكوۆ, الەكساندر نەس­ميانوۆ جانە ىبىرايىم سۇلەيمەنوۆكە بەرىلدى. ال 2023 جىلى ءجۇز جاساعان اقساقال­دارى­مىز ابدىعالي قاي­مولدين مەن يۆان گاپيچ وسى مار­تەبەلى اتاققا يە بولدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى باتىر­لار­دىڭ ەرلىگى – بۇگىنگى جانە بولا­شاق وتان قورعاۋشىلار ءۇشىن شىنايى ۇلگى-ونەگە.

اسكەري  مەكتەپتەن – اسكەري اكادەمياعا

فاشيستىك گەرمانيامەن سو­عىسقا قازاقتار قاتارداعى سار­باز­دار مەن كىشى كومانديرلەر رەتىندە قاتىستى دەپ قابىل­دا­نىپ كەلدى. قازىرگى جاستاردىڭ سوعىس جىلدارىندا ۇلكەن اتاق­قا قول جەتكىزگەن جانە ديۆيزيا كومانديرى بولا العان جال­عىز قازاق رەتىندە باۋىرجان مومىش­ ۇلى­نىڭ عانا اتىن اتايتىنى راس. تاريحي وقۋلىقتاردا دا سوعىس­قا اتتانعان قازاقتاردى جاياۋ اسكەر قاتارىندا عانا ەرلىك كور­سەتكەندەي سۋرەتتەيدى. ماسە­لەن, «تانك اسكەرلەرىنىڭ پودپول­كوۆ­ني­گى» اتاعىن العان جانە تانك بريگاداسىن باسقارعان تۇركى حالىقتارىنىڭ العاشقى وكىلى ءارى كاسىبي تانكيست بولعان قازاق باتىرى عالي ادىلبەكوۆتى قاراپايىم حالىق تۇگىلى, اسكەرىمىزدىڭ ءوزى بىل­مەي­دى. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ ەسىمى ءالى كۇنگە دەيىن ءوز دارەجەسىندە دارىپتەلمەي كەلەدى. بۇعان دەيىن دە جەرگىلىكتى جەردەگى ءباسپاسوز بەتتەرىندە ول تۋرالى ەستەلىكتەر جازىلعانىمەن, رەسپۋبليكا دەڭ­گەيدە قۇلاق ءتۇرىپ, ەلەۋسىز قالعان باتىر­دىڭ ەرلىگىن ەسكەرىپ جاتقان ەشكىم جوق.

عالي ادىلبەكوۆ 1908 جىلى 1 قاڭتاردا سەمەي وڭىرىندەگى بەلاعاش بولىسىنىڭ قىزىلقۇم اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. كەيبىر دەرەكتەردە باتىردىڭ توبىقتى رۋىنان تاراعانى, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ تۋىسى بولعانى ايتىلادى. الايدا اتا-اناسى 1921 جىلى بولشەۆيكتەر ۇيىمداستىرعان العاشقى اشتىق كەزىندە قايتىس بولىپ, جاستايىنان جەتىم قالعان ول اتاسى ادىلبەكتىڭ تاربيەسىندە بولادى. 1923 جىلى قازاق ايماقتىق جەتكىنشەكتەر ينتەرناتىنا وقۋ­عا ءتۇسىپ, 1925 جىلى ءبىتىرىپ شىعادى. كەيىن ورىنبورداعى قىزىل كومانديرلەر مەكتەبىندە ءبىلىم الادى. مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن عالي اسكەردە قىزمەت ەتۋگە شەشىم قابىلداپ, ءوز ەركىمەن قىزىل ارميا قاتارىنا قوسىلۋعا شە­شىم قابىلدايدى. باتىل جىگىت كومان­دير­لەردىڭ كوزىنە تەز تۇسەدى جانە سول 1925 جىلى ونى تاش­كەنتتە جاڭادان قۇرىلعان  ۆ.ي.لەنين اتىنداعى بىرىككەن ورتا ازيا اسكەري مەكتەبىنە وقۋعا جىبەرەدى.

ءبىلىم وشاعىن 1928 جىلى تامامداعان ول تانك اسكەرى كومان­دير­لەرىن دايارلايتىن كۋرسقا جىبەرىلىپ, ارتىنشا 43-اتتى اسكەر پولكىندە ۆزۆود كومانديرى بولىپ تاعايىندالادى. 1931 جىلعا دەيىن تۇرىكمەنستانداعى يراندىق مودجاحەدتەرمەن شايقاستارعا قاتىس­قان. سول جىلى جاس كوماندير عالي ادىلبەكوۆتىڭ ومىرىندە ونىڭ بو­لا­شاق تاعدىرىن وزگەرتكەن وقيعا بولدى.

قازاق وفيتسەرى سەمەي, تاش­كەنت, ورىنبور, لەنينگراد, تۇمەن, سۆەردلوۆسك, كۋرسكىدە قىزمەت ەتىپ, 1930 جىلى 43-اتتى اسكەر پولكىنىڭ ۆزۆود كومانديرى بولىپ قاراقۇم شولىندەگى باسماشىلارعا قارسى ۇرىسقا دا قاتىسادى. 1930 جىلدان باستاپ قىزىل ارميادا جاڭا اسكەري قىزمەت ءتۇرى قۇرىلىپ, ونى باسقارۋعا مىقتى كومانديرلەرگە تاڭداۋ جاسالدى. ولاردىڭ قاتارىندا عالي ادىلبەكوۆ تە بار ەدى. 1931-1941 جىلدارى تانكيستەردى دايىنداعان ۇزدىك كەڭەستىك اسكەري جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىعان ول الدىمەن لەنينگراد جوعارى وفيتسەرلىك بروندى مەكتەبى, سودان كەيىن ي.ۆ.ستالين اتىنداعى بروندى اس­كەر­لەردىڭ اسكەري اكادەمياسىندا ءبىلىمىن شىڭدايدى.

1937 جىلى عالي كەزەكتى دەمالىسىندا جۇرگەندە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن باستالىپ, ءسوز تاسۋشىلار مەن اڭدۋشىلاردىڭ نازا­رى­نا عالي دا ىلىگىپ كەتە جازدايدى. قاۋىپتىڭ بەتىن بايقاعان جاقىندارى عاليدىڭ تەزىرەك الما­تى­دان كەتۋىن, قاۋىپ ءتونىپ تۇر­عانىن ەسكەرتىپ ۇلگەرەدى. ايتسا ايتقانداي, عالي تۇمەنگە كەتە سالىسىمەن ەلدە قالعان دوستارىن نكۆد قىزمەتكەرلەرى سۇراقتىڭ استىنا الادى. ال 1939-1941 جىلدا­رى ول ماسكەۋ قالاسىنداعى برونەتانك اسكەرلەرىنىڭ اكادەمياسىن ءبىتىرىپ, كەيىن وتباسىمەن كۋرس­كى­­­دەگى اسكەري بولىمشەنى باس­­قارۋعا شاقىرىلعان. ەگەر ىلە-شالا سوعىس ءورتى لاپ ەتە قالما­عاندا قۋعىن-سۇرگىننىڭ قامىتى ادىلبەكوۆتىڭ باسىنا دا سالىنار ما ەدى, كىم ءبىلسىن...

ەسكەرىلمەگەن ەرلىك

عالي ادىلبەكوۆ سوعىستى كاپيتان اتا­عىمەن جانە تانك روتاسىنىڭ كومان­ديرى لاۋازىمىندا باستادى. ءسويتىپ, كوپ ۇزاماي ءوز ىسىنە بەرىك, تاجىريبەسى مول وفيتسەر 51-پانزەرلىك ديۆيزيانىڭ 102-تانك پولكىنىڭ باتالون كومان­ديرلىگىنە تاعايىندالادى. قىز­مەتكە ەندى عانا كىرىسكەن عالي ادىلبەكوۆ العاشقى ەرلىگىمەن كوزگە تۇسەدى. 1941 جىل­دىڭ 6-10 شىلدەسى ارالىعىندا ايگى­لى ۆيتەبسك شايقاسىندا نەمىس جانە كەڭەستىك تانكيستەر العاش رەت بەتپە-بەت كەزدەسەدى. وسى اۋىر شايقاستا ادىلبەكوۆتىڭ تانكتەرى ۆيتەبسك اەرودرومىن بوساتىپ, جاۋ تانك­تەرىنىڭ كوزىن جويادى. الايدا 14 شىلدەدە كەڭەستىك اسكەرلەر وزدەرى بوساتىپ العان اەرودرومنان شەگىنۋگە ءماجبۇر بولعان. ويتكەنى ولارعا وق-دارىلەر مەن جانارماي ۋاقىتىندا جەتكىزىلمەيدى. كەڭەس تانكتەرىنىڭ شەگىنۋىن كاپيتان ادىلبەكوۆ جەكە ءوزى باسقارعان تانك جاۋىپ تۇرعان.

كەيىننەن 1941 جىلى شىل­دە­دە عالي ادىلبەكوۆ 110-تانك ديۆيزياسىنىڭ باتالون كومان­دي­رى بولىپ تاعايىندالىپ, اڭىزعا اينالعان سمولەنسك شايقاسىنا قاتىسادى. تامىزدىڭ سوڭىندا ادىلبەكوۆ جاڭادان قۇرىلعان 141-تانك بريگاداسىنىڭ 1-باتالون كومانديرى بولادى. سول جىلى بريانسك وبلىسىنداعى ترۋبچەۆسك قالاسىنىڭ ماڭىندا 200 كەڭەستىك جانە 300 نەمىس تانكتەرى اشىق شايقاسقا تۇسەدى. بۇل شايقاستىڭ باستى قاتىسۋشىلارىنىڭ ءبىرى – تاعى دا ادىلبەكوۆ باسقارعان باتالون. سۇراپىل ايقاستا ول باسقارعان باتالون جاۋدىڭ 20-دان استام تانك پەن بروندى ماشيناسىن, 10 تانككە قارسى زەڭبىرەگى جانە جاياۋ اسكەرىنىڭ بىرنەشە روتاسىنىڭ كۇل-تال­قانىن شىعاردى. وسىلايشا, ترۋبچەۆو شايقاسى 200-گە جۋىق نەمىس تانكىسىنىڭ جويىلۋىمەن اياقتالادى. مۇنداي جەڭىسكە قارا­­­ماستان, كەڭەس اسكەرىنىڭ قول­­باس­­شىلىعى شەگىنۋ تۋرالى بۇي­رىق بەرەدى. الايدا 141-تانك بريگاداسىنىڭ قولباسشىلىعى شەگىنۋدى دۇرىس ۇيىمداستىرا الماي, ادىلبەكوۆتىڭ باتالونى جاۋ قورشاۋىنا تۇسەدى. وسى سات­تە دە ادىلبەكوۆتىڭ ۇتقىر شە­شى­مىنىڭ ارقاسىندا باتالون­نىڭ بارلىق تانكى امان-ساۋ جاۋ قورشاۋىن بۇزىپ وتەدى. ەرجۇرەك تانكيستەردىڭ ەرلىگى ەل اۋزىنا تارالىپ, ەڭ ماڭىزدى كەڭەستىك گازەتتەردە – 1941 جىلعى 5 قىركۇيەكتەگى «ۆەچەرنيايا موسكۆا», 1941 جىلعى 13 قىركۇيەكتەگى «يزۆەستيا» گازەت­­تە­­رىن­دە ەگجەي-تەگجەي سيپاتتالادى. كاپيتان ادىلبەكوۆتىڭ قايسارلىعى تاعى دا ەل اۋزىنا تارال­عانىمەن, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى ەردىڭ باعىنا بۇيىر­ماعان.

تانك بريگاداسىنىڭ كومانديرى

1941 جىلدىڭ قازان ايىنىڭ سوڭىندا عالي ادىلبەكوۆ 121-تانك پولكىنىڭ كومانديرى بولىپ تاعايىندالدى. 1941 جىلى جەلتوقساندا «تانك اسكەرلەرىنىڭ مايورى» اتاعىن السا, 1942 جىلى ناۋرىزدا 121-جەكە تانك بريگاداسى كومانديرىنىڭ ورىنباسارى بولىپ بەكىتىلەدى. وسى جىلى جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ عالي ادىلبەكوۆتىڭ تىكەلەي كومانديرى بولعان, ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى اتاعىن العان يۆان ياكۋبوۆسكي ءوزىنىڭ «زەمليا ۆ وگنە» دەگەن 1975 جىلى جاريالانعان مەمۋارىندا جاۋ­مەن شايقاستا ەرلىك كورسەتكەن تانك اسكەرلەرىنىڭ كومانديرلەرى جايلى ايتا كەلىپ: «پودپولكوۆنيك عالي ادىلبەكوۆتىڭ ۇلتى قازاق بولاتىن. ونىمەن ءبىز 1942 جىلدىڭ قاڭتارىنان, ەكەۋمىز 121-تانك بريگاداسىندا قىزمەت ەتكەن كەزدەن تانىس بولدىق. ول تاماشا مورالدىق – اسكەري قاسيەت يەسى ەدى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, ەرىك-جىگەرى مول, گيتلەرشىلەرمەن كۇرەستە قورقۋ دەگەندى بىلمەيتىن. وسىلاي بولا تۇرىپ, ول تىم قاراپايىم, بارلىق جاۋىنگەرلەر مەن وفيتسەرلەردى ءوز ماڭىنا تارتىپ تۇراتىن ادام ەدى... ول ۇلى وتان سوعىسىن تانك باتالونىنىڭ كومانديرى بولىپ باستادى. 1942 جىلدىڭ اقپانىندا قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ول باسقارعان باتالون جاۋدىڭ جيىر­مادان استام تانكى مەن بروندى ماشينەسىن, ون تانكىگە قارسى اتاتىن زەڭبىرەگىن, بىرنەشە روتا جاياۋ اسكەرىن قۇرتتى... تاعدىر ەكەۋمىزدى كەيىن دنەپر بەكىنىستەرىندە كەزدەستىردى. عالي ادىلبەك ۇلى گۆارديالىق تانك پولكىنىڭ كومانديرى ەدى. ەگەر 43-ءتىڭ قاراشاسىندا ەرلىكپەن قازا تاپپاعاندا, ۇلكەن شەندى اسكەري باستىق دارەجەسىنە كوتەرىلىپ, كوپتەگەن داڭقتى جاۋىنگەرلىك ءىستى تىندىرعان بولار ەدى», دەپ ەسكە العان ەكەن.

1942 جىلدىڭ مامىرىنان تامى­زىنا دەيىن ادىلبەكوۆ تاپ­سىرماعا تياناقتى ءارى سەنىمدى تانك كومانديرلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ماسكەۋگە كوماندالىق قۇرامدى جەتىلدىرۋدىڭ ايگىلى اكادەميالىق كۋرستارىنا بارادى. كۋرستاردى اياقتاعاننان كەيىن, 1942 جىلدىڭ تامىزىندا ول «تانك اسكەرلەرىنىڭ پودپولكوۆنيگى» اتاعىن الادى. سول جىلى 47-جەكە تانك بريگاداسىنىڭ كومانديرى بولىپ تاعايىندالادى. وسىلايشا, ادىلبەكوۆ بريگاداسى الدىمەن ستالينگرادقا بەت الدى. مۇندا عالي ءوزىنىڭ باتىلدىعىمەن تاعى دا كوزگە تۇسەدى. ءتىپتى كەزەكتى شايقاستاردىڭ بىرىندە لاۋلاپ جانعان تانكتىڭ ىشىندە قالعان ونى قارۋلاستارى ولدىگە سانايدى. الايدا رۋحى مىقتى قازاق باتىرى جاراقاتىنان ايىعىپ, سوعىس الاڭىنا قايتا ورالادى.

بىراق 1942 جىلى قازاندا ستالينگراد شايقاسىندا ۇلكەن شىعىنعا ۇشىراعان 47-بريگادا بۇيرىقپەن قايتا تاراتىلادى. ال ەرجۇرەك عالي ادىلبەكوۆ ۆورونەج مايدانىنا اۋىستىرىلادى, ول بۇل جەردە جەكە گۆار­­ديالىق 47-تانك پولكىن باس­قارادى. وسى كەزەڭ تۋرالى سول كەزدەگى ادىلبەكوۆتىڭ كومانديرى 9-مەحانيكالاندىرىلعان كورپۋس­تىڭ كومانديرى مالىگين كەيىننەن «تانك پولكتەرىنىڭ اراسىندا پود­پولكوۆنيك ادىلبەكوۆتىڭ 47-گۆار­ديالىق پولكى بىردەن وزىق شىقتى» دەپ جازعان.

بۇيىرماعان اتاق

1943 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ادىلبەكوۆتىڭ پولكى دنەپردەن وتۋگە جىبەرىلىپ, گەنەرال-لەيتەنانت پ.س.رىبالكونىڭ 3-گۆارديالىق تانك ارمياسىنىڭ قۇرامىندا وزەندى باقىلاۋعا الۋعا كىرىسىپ كەتەدى. دنەپر وزەنىنىڭ باتىس جاعالاۋىندا كىشكەنتاي بۋكرين پلاتسدارمى پايدا بولعان كەزدە, وعان العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ادىلبەكوۆتىڭ پولكى جىبەرىلگەن.

بۋكرين جاعاجايىنداعى شاي­قاستار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تىڭ ەڭ قاندى شايقاس­تا­رىنىڭ ءبىرى رەتىندە تاريحتا قالعانىنا ەشكىم تالاس تۋدىرا الماسى اقيقات. مۇندا كەڭەستىڭ شاعىن عانا اسكەرى 10 ديۆيزيادان تۇراتىن ۇلكەن جاۋ توبىمەن شايقاسقا تۇسەدى. سالدارىنان بۋكرين ماڭىنداعى ەڭ اۋىر ايقاستاعى 12 كۇندە 30 مىڭعا جۋىق ادام قازا تاپتى. بۇل وقيعا ايگىلى كەڭەستىك «باتالونى پروسيات وگنيا» فيلمىندە كورسەتىلگەن. وسى بۋكرين كوپىرى ءۇشىن كۇرەسكەن سۇراپىل شايقاستا, 1943 جىلى 21 قازاندا پودپولكوۆنيك عالي ادىلبەكوۆ ەرلىكپەن قازا تابادى. وكىنىشكە قاراي, تولارساقتان قان كەشكەن سۇراپىل شايقاستا قالىڭ جاۋ قولىنا قارسى تۇرىپ, جانقيارلىقپەن قازا تاپقان قازاق باتىرى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ناگراداسىن الا المادى. تەك قازا بولعاننان كەيىن وعان ەكىنشى جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ وردەنىن لايىقتى كورگەن ەكەن.

فاشيستەرمەن شايقاستا ءوز ءومىرىن قيعان قازاق حالقىنىڭ ەرجۇرەك ۇلى ەرلىك پەن ورلىكتىڭ تاماشا ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى. ونىمەن بىرگە قىزمەت ەتكەندەردىڭ بارلىعى, ءتىپتى تومەن دارەجەگە يە بولعانداردىڭ كوبى كەيىننەن ەڭ جوعارى شەندەرگە يە بولىپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرىنا اينالعان. سول كەزدەگى جوعارى قولباسشىلىق باتىردىڭ ەڭبەگىن ەسكەرمەگەنىمەن, مارشال يۆان ياكۋبوۆسكي «تانك بريگاداسىنىڭ قولباسشىسىنا گەنەرال اتاعى مىندەتتى تۇردە بەرىلۋى كەرەك. دارىندى ورىس ەمەس­تەردى ەڭ جاۋاپتى سالالاردا پايدالانعانىمەن, ولارعا لا­يىقتى اسكەري اتاق پەن باتىر اتاعى بەرىلمەدى», دەپ مويىنداپتى.

جوعالعان باتىرلاردى ىزدەس­تىرىپ جۇرگەن جازۋشى, تاريحشى جۇماباي دوسپانوۆ تا 2015-2023 جىلدارى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس مايدانگەرلەرى تۋرالى بىرنەشە تومدىق جيناقتى جا­رىققا شىعارعان. «ارحيۆ جۇمىس­تارىن اقتارۋ كەزىندە ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا تانك بري­گاداسىن باسقارعان, تانك پول­كىنىڭ كومانديرى, ەكى مارتە جاۋىن­گەر­لىك قىزىل تۋ وردەنىمەن مارا­پات­­تالعان پودپولكوۆنيك عالي ادىلبەكوۆتىڭ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسى­نىلعانىنان ۇمىتتەنىپ, ءتۇرلى ارحيۆتەردى اقتار­دىم. ول – وسى جاھاندىق سوعىستا تانك بريگاداسىنىڭ كومان­ديرى اتانعان جالعىز قازاق. ءبىزدىڭ باتىرمەن سوعىستا يىقتاس بولعان ەكى دۇركىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, مارشال ياكۋبوۆسكي عالي ادىلبەكوۆتىڭ مىقتى قولباسشى بولعانىن مويىنداپ كەتتى», دەيدى تاريحشى.

عالي ادىلبەكوۆتىڭ اسكەري كيىم كيىپ تۇسكەن فوتوسۋرەتى بۇگىن­دە الماتىداعى «داڭق اللەياسى» مۇ­راجايىندا ءىلۋلى تۇر. ايت­كەن­مەن ەرلىگى ەسكەرىلمەي كەتكەن باتىردىڭ ەسىمى ۇرپاق جادىنان ءوشىپ بارادى. «ەرىم دەيتىن ەل بولماسا, ەلىم دەيتىن ەر بولمايدى». باتىر ەسىمىن ۇلىقتاپ, قازاق ۇلىنا حالىق قاھارمانى اتاعىن بەرۋگە ەندى ەشنارسە كەدەرگى بولا قويماس...