اداي ارعىماعى

وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ 19 ءوڭىرىنىڭ شاباندوزدارى قاتىس­قان,  « ۇلى دالا جورىعى» رەسپۋبلي­كا­لىق مارافونىندا ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ «كوكمويناق» كومانداسى اداي جىلقىسىمەن 1 200 شاقىرىم قاشىقتىق­تى باسەكەلەستەردەن شاپشاڭ ءجۇرىپ ءوتىپ, ءبىرىنشى ورىندى يە­لەنگەن ەدى. بيىلعى وسى مارافوندا اداي ەسىمدى اتقا مىنگەن ماڭعىستاۋ­لىق شاباندوز استانا قالاسى­نان تۇركىستان قالاسىنا دەيىنگى 1 300 شاقىرىم قاشىقتىقتى 98 ساعات 44 مينۋت 47 سەكۋندتا باعىندىرىپ, رەكورد ورناتتى. ال سول جىلعى 4 قاراشادا ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى كەندىرلى شىعاناعىندا اداي جىلقىسىنا اسىل تۇقىمدى جانۋار مارتەبەسىن بەرۋ ماقساتىندا حالىقارالىق ۇزاق قاشىقتىقتاعى ات جارىسى ءتۋرنيرى وتكىزىلدى. وعان اقتوبە, جەتىسۋ, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنان 31 ات قاتىستىرىلدى. بايگەگە حالىقارالىق ات سپورتى فەدەراتسياسىنىڭ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن ء(باا) جانە  الماتى قالاسىنان كەلگەن تورەشىلەرى قازىلىق ەتتى. حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس شاباندوزداردىڭ جاسى 18-دەن, سالماعى 70 كيلودان كەم بولماۋ تالابى قويىلدى. وسىنداي تالاپقا سايكەس كەلگەن شاباندوز مىنگەن كوكجەبە ەسىمدى اداي جىلقىسى تۇقىمدى تۇلپار 100 شاقىرىمدى 4 ساعات 48 مينۋت 36 سەكۋندتا ارتتا قالدىرىپ, ءارى جۇرەك سوعىسى حالىقارالىق ستاندارتقا سايكەس مينۋتىنا 64 رەتتەن اسپاعاندىعىن كور­سەتىپ, جەڭىمپاز اتاندى. ماڭ­عىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ءباس­پاسوز قىزمەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازاقستاندىق تورەشىلەر عانا ەمەس, ءباا-دەن كەلگەن حالىق­ارا­لىق تورەشى دە اداي جىل­قى­سىنىڭ شاپشاڭدىعى مەن شىدامدىلىعىنا كوز جەتكىزگەن. 

اداي جىلقىسى ەجەلدەن ارال-كاسپي دالاسىندا ءوسىپ-ونگەن. ونىڭ اسقان جۇيرىكتىگى مەن قاجىرلىلىعىنا ارقا سۇيەگەن جاۋىنگەر اتا-بابالارىمىز باي­لىق تۇنعان ماڭعىستاۋ تۇبەگىن كوز الارتقان دۇشپانداردان قورعاپ قالعان. قامبار اتانىڭ وسى بىرەگەي ت ۇلىگىنىڭ كاسپي ويپاتىنىڭ قاتال كليماتتىق جاعدايىنا ابدەن بەيىمدەلگەن توزىمدىلىگى مەن الىسقا شاباتىن الاپات كۇش-قۋاتى عالىمدار­عا دا, جىلقى وسىرۋشىلەرگە دە كوپتەن  ءمالىم. وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ سوڭىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يگور نەچاەۆ پەن ونىڭ شاكىرتى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇرات نۇ­­رىشەۆ بىرەگەي اداي جىلقىسى­نىڭ قانىن باسقا تۇقىممەن ارالاستىرماي, تازا ساقتاۋ باستاماسىن كوتەردى. بۇل باستاما اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى (اشم) تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, م.نۇرىشەۆ ءتيىستى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جاۋاپتى ورىنداۋشىسى بولىپ تاعايىندال­دى. اتالعان عالىمدار وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ابىرويمەن اتقارىپ, 2008 جىلى اشم-ءنىڭ مەملەكەتتىك كوميسسياسى ولاردىڭ سەلەكتسيالىق جەتىستىگىن – اماندىقتورى, ەسبولاي­تورى جانە ەسبولايجيرەن تەكتى ايعىرلارىنان تاراعان ونىم­دىلىگى جوعارى ايعىرلار مەن بيەلەردىڭ ءۇش زاۋىتتىق جەلىسى سىناقتان وتكىزىلگەنىن رەسمي تۇردە تانىدى. وسى سەلەكتسيا­لىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرى م.نۇرىشەۆتىڭ 2005 جىلى جارىق كورگەن «اداي جىلقىسى: ەۆوليۋتسياسى, قازىرگى جاعدايى جانە ءوسىرۋ پەرسپەكتيۆاسى» مونوگرافياسىندا ەگجەي-تەگجەيلى باياندالعان. ول – اداي جىلقىسى تۋرالى العاشقى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانى قورعاعان عالىم.

ايتسە دە اشم 2008 جىلدان باستاپ عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋدى توقتاتىپ, عالىمداردى الەمدەگى بىرەگەي جىلقى تۇقىمىن جاساۋ جونىندەگى سەلەكتسيالىق جۇمىستان شەتتەتىپ تاستاعان. مۇنىڭ ءوزى ارادا ون ءۇش جىل ۋاقىت وتكەندە وكىنىشتى جاعدايعا اكەلىپ سوقتى.

– اداي جىلقىسىنىڭ ەرەكشە قاسيەتى – ارال-كاسپي وي­پاتىنىڭ شولەيتتى جەرىندە ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلگەندىگىن­دە. سونى جەتە ەسكەرمەگەندىك­تەن, 2021 جىلعى جازدىڭ قاتتى قۇرعاقشىلىعىندا كوپتەگەن جانۋار, سونىڭ ىشىندە تالاي عالىم-سەلەكتسيونەر ءوز عۇ­مى­رىن سارپ ەتكەن اداي  جىل­قى­سىنىڭ ءبىرازى اشتان قى­رىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋدى توقتاتپاعان جاعدايدا عالىمدار مۇنداي جۇتتىڭ اۋىر زاردابىنا جول بەرمەس ەدى. ويتكەنى جۇت جىلدارى بۇرىن دا بولعان, الداعى ۋاقىتتا دا بولماي قويماس. اتا-بابامىزدىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, سونداي تىعىرىقتان شىعۋ جولى – «جايلاۋ – قىستاۋ – جايلاۋ» ادىسىمەن مالدى جۇزدەگەن شاقىرىم جەرگە اپارىپ جايۋ. مۇنى جاڭا كوشپەندىلىك, نەمەسە نەونوماديزم دەۋگە بولادى. باياعىدا كاسپي ويپاتىنان ورىنبور وبلىسىنىڭ شەكاراسىنا دەيىن باراتىن, ساعىز, ەمبى جانە باسقا وزەندەردىڭ بويىندا مال جاياتىن جەتى باعىت بولعان. ەگەر ءبىز وسىنى ەلىمىزدىڭ جەر كودەكسىندە ەسكەرمەسەك, قۇرعاقشىلىق جىلدارى تاعى دا جۇتقا ۇشىرايمىز. شىنتۋايتىندا, كوشپەلى ءومىر سالتىنىڭ ارقاسىندا اتا-بابامىز مال باسى مەن جايىلىمداردىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاپ قالدى. ال وسىنداي نەگىزدەردى بىلمەگەن افريكا, لاتىن امەريكاسى جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ حالىقتارى وزدەرىنىڭ قۇنارلى جەرلەرىن قۇلازىعان شولگە اينالدىرىپ الدى, – دەيدى م.نۇرىشەۆ.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى زامان جاعدايىندا شالعايداعى جايىلىمداردى پايدالانۋعا باسقا ءتاسىل قاجەت. مىسالى, اۆتونومدى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن قولدانۋ جايلاۋداعى جىلقى جانە قوي شارۋاشى­لى­عى سياقتى ءداستۇرلى كاسىپتەر­دى قايتا وركەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سەبەبى شاعىن جەل نەمەسە كۇن ستانساسى بار مالشى ءوزىن ءموبيلدى باسپانامەن جانە بايلانىسپەن قامتاماسىز ەتە الادى. جايلاۋداعى مال شارۋاشىلى­عىن جاڭاشا ۇيىمداستىرۋ مال ونىمدەرىن مول وندىرۋگە جول اشادى.

– تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت – اداي جىلقىسىن اسىل تۇقىمدى جانۋار رەتىندە الەمگە تانىتۋ جوباسىنىڭ ورىنداۋشىسى قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە جەمشوپ ءوندىرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى سياقتى ەلىمىزدىڭ جىل­قى شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا تىكەلەي قاتىسقان عالىمدار مەن ماماندار ۇجىمى بولۋعا ءتيىس. ءبىز اداي جىلقىسى تۇقىمى تاياۋ كەلەشەكتە ماڭعىستاۋ وبلىسى­نىڭ عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ الەم­گە تانىمال برەندى بولاتىنىنا سەنىمدىمىز, – دەيدى م.نۇرىشەۆ.

پارلامەنت سەناتىنىڭ ماڭ­عىستاۋ وبلىسىنان سايلان­عان دەپۋتاتى بەكبول ورىنبا­­ساروۆ بيىلعى ءساۋىر ايىندا مۇد­دەلى مەملەكەتتىك ورگاندار­دىڭ مەملەكەت باسشىسى بەرگەن, اداي جىلقىسىن الەمگە تانى­تۋ جونىندەگى تاپسىرمانى ورىنداۋ بارىسىنىڭ باياۋلىعىن سى­ناپ, ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان ەدى. وعان بە­رىل­گەن رەسمي جاۋاپتا 2024-2026 جىلدار­عا ارنالعان باع­دار­لامالىق-نىسانالى قار­جى­لاندىرۋ اياسىندا «اداي قازاق جىلقىلارى مەن قوستاناي تۇ­قىمىنىڭ سالت ءمىنىس قاسيەتتەرىن ساقتاۋ جانە جەتىلدىرۋ» عىلىمي-زەرت­تەۋ باعدارلاماسىنا 3 جىلعا 682,5 ملن تەڭگە بولىنەتىندىگى مالىمدەلىپتى. اتالعان باعدارلا­مانىڭ ناتيجەسى بويىنشا اداي جىلقىسى تۇقىمىن تانۋ جۇزەگە اسىرىلماقشى. قازىرگى ۋاقىتتا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا اداي جىلقىسى تۇرپاتىنداعى 1,6 مىڭ باس جىلقى عانا قالعان كورىنەدى.

وسى ورايدا وتكەن جىل­دىڭ سوڭىندا ءبىر جاعىمدى جاڭالىقتى ەستىدىك: ادىلەت مي­نيسترلىگىنىڭ «ۇلتتىق زياتكەرلىك مەنشىك ينستيتۋتى» رمك اۋىل شا­رۋا­شىلىعى مينيسترلىگى اپرو­باتسيا جونىندەگى مەم­لەكەتتىك كوميسسياسىنىڭ قورى­تىندىسى نەگىزىندە اداي تۇقىم­داس جىل­قىلاردىڭ 6 ءتۇرىن جاڭا ۇلتتىق برەند رەتىندە تىر­كەپتى. ارينە, بۇل – مەملەكەت باسشى­سىنىڭ تاپ­سىرماسىنا سايكەس اداي ار­عى­ماعىن الەمگە تانىتۋ باعى­تىندا اتقارىلاتىن اۋقىم­دى جۇمىستىڭ باسى عانا.

بۇل رەتتە ءتۇبى ءبىر تۇركىتىلدەس ەل – رەسەي فەدەراتسياسى­نىڭ ساحا رەسپۋبليكاسىندا (ياكۋتيا) 2003 جىلى «تابىندىق جىل­قى شارۋاشىلىعى تۋرالى» زاڭ قابىلدانعانىن ايتقان ءجون. وندا تابىندىق جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, سالانى وركەندەۋگە باعىتتالعان عىلى­مي جۇمىستاردى قارجىلان­دىرۋ كوزدەرى, جىلقىشى كاسىبى­نىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ شارا­لارى قاراستىرىلعان, سونداي-اق جىلقىنىڭ جاڭادان شىعا­رىل­عان ەكى تۇقىمىنا ۇلتتىق قازىنا مارتەبەسى بەرىلىپ, ولار مەملەكەتتىڭ قورعاۋىنا الىن­عان. اتاكاسىبىمىز بەن قاسيەت­تى ت ۇلىگىمىزدى قادىرلەۋدى ساحا اعايىنداردان ۇيرەنسەك, ارتىق بولماس.