دەنيەل روزەنبليۋم: قازاق مادەنيەتىنە قۇرمەتىم جوعارى

– ستراتەگيالىق سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە وسى جىلدار ىشىندە قانداي سالالاردا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن جەتىستىككە جەتتىك دەپ ويلايسىز؟

– ەڭ الدىمەن, سۇحبات بەرۋگە مۇمكىندىك بەرگەندەرىڭىز ءۇشىن راحمەت. بۇل سۇحباتتى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ وقىرمانىمەن تىلدەسۋدىڭ ءبىر مۇمكىندىگى دەپ بىلەمىن.

اقش پەن قازاقستاننىڭ ارا­داعى قارىم-قاتىناسى 30 جىل­دان استام جىلدىڭ ىشىندە سەنىم­دى سەرىك­تەستىككە اينالدى. ويت­كەنى ءبىز­دىڭ مۇددەمىز – ورتاق, ماق­ساتى­مىز – ءبىر. كەز كەلگەن جاقسى قا­رىم-قاتىناس ەكى سەرىك­تەس ارا­سىن­­داعى ورتاق ماقسات­تارعا نە­گىز­دەلە­دى. قازاقستان تاۋەل­سىزدىگىنىڭ العاش­قى كەزەڭدەرىنە قاراساق, اقش العاشقى كۇننەن باستاپ ەل­دەرى­ڭىز قول جەتكىزگىسى كەلەتىن ەكى نەگىز­گى ماقساتقا بەلسەندى قولداۋ ءبىلدىر­دى. سونىڭ ءبىرى – يادرولىق قارۋ­دان قۇتىلۋ. قازاقستان يادرو­لىق دەرجاۆا بولۋدان باس تارتتى. ال اقش-تىڭ ءرولى وسىنى جۇزە­گە اسىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى بولدى. ويت­كەنى قوس ەل دە كەڭەستىك يادرولىق باع­دار­­لامانىڭ زاردابى ادامدار ءۇشىن قاۋىپ-قاتەرگە تولى ەكەنىن ءتۇسىندى.

ەكىنشىسى – مۇناي رەسۋرستارى. بۇل سالانى دامىتۋ جانە كىرىستى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيا قاجەت ەكەنىن ءاۋ باس­تان مويىندادى. سول رەسۋرستى يگەرۋ ءۇشىن اقش كومپانيالارى اكەلىندى. ياعني ەكى ەل ءۇشىن سەرىك­تەستىك ورناتۋعا ابدەن نەگىز بار ەكەنى تۇسىنىكتى. سودان بەرى كوپ جىل ىشىندە ءبىز جاڭا ورتاق مۇد­دە­لەردى دامىتتىق, جۇزەگە اسىر­دىق جانە كوپتەگەن باسقا سالا­دا بىرگە جۇمىس ىستەدىك. مەن ولار­دىڭ بارلىعىن ءتىزىپ ايتۋعا تىرىس­پاي-اق قويايىن. بىراق ءبىر عانا اي­ماقتىق قاۋىپسىزدىكتى قاراس­تىرا­تىن بولساڭىز, ەل­دەرىمىز جىل­دار بويى ورتالىق ازيا ەل­دەرى اراسىندا ءوزارا ىنتى­ماقتاس­تىقتى ورناتۋعا كوبىرەك تالپىنىپ كەلەدى. 2015 جىلى ءبىز C5+1 باستاماسىن ىسكە قوسقان كەزدە, قازاقستان بۇل باستامانىڭ مىقتى قولداۋشىسى بولدى جانە قازىر دە سولاي. جاقىندا جاڭا مىندەت­تەر مەن جاڭا ورتاق ماقساتتار كوزدەلدى. ەكى ەل دە مۇنى شەشۋدىڭ قانشا­لىق­تى ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنەدى. سون­داي-اق ءبىز قازاقستان ءۇشىن بالا­مالى كولىكتى, بالاما تران­زيت­تىك باعدارلاردى دامىتۋعا كومەك­تەسىپ كەلەمىز. باسقا دا مىسالدار وتە كوپ. ۋاقىت وتكەن سا­يىن سەرىك­تەستىكتىڭ قانشالىقتى ما­ڭىز­دى ەكەنىنە كوزىمىز جەتىپ وتىر. ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزعا تىكەلەي جاۋاپ بەرەتىن بولساق, وتكەن 30 جىلدا بىرگە قول جەتكىزگەن جەتىستىگىمىز كوپ. دەگەنمەن ءالى دە كوپ نارسە جاساۋىمىز قاجەت. الەمدە دە, ايماقتا دا شەشۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر كوپ.

– بىلتىر قازاقستان پرەزي­دەنتى­نىڭ اقش-قا ساپارى بارىسىندا ەكى ەلدىڭ ليدەرلەرى كەزدەسۋ وتكىزدى. وسى تاريحي باسقوسۋدان قوس ەل قانداي مەجە كۇتىپ وتىر؟ ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ەرەكشە ەسكەرىلۋگە ءتيىس ماسەلە رەتىندە نەنى ايتار ەدىڭىز؟

– ءسىز ايتىپ وتىرعان كەزدەسۋ ورتالىق ازيا ەلدەرى مەم­لە­كەت باسشىلارىنىڭ اقش پرە­زي­دەنتىمەن تاريحتا العاش رەت كەزدەسكەن كەزدەسۋى بولدى. مەنىڭ­شە, كەزدەسۋ عانا ەمەس, ورتاق كۇن ءتارتىبى مەن جاڭا باستامالار­دى, ايماقتاعى ماسەلەلەردى تالقى­لاۋى دا ماڭىزدى. مىسالى, ور­تال­ىق ازيادان كەلەتىن جانە الەم­دىك نارىققا شىعاتىن ما­ڭىزدى پايدالى قازبالاردى جەت­كىزۋدىڭ تىزبەگىن ءتيىمدى دامىتۋ تۋرالى ماڭىزدى ديالوگ ورناتىلدى. C5+1-مەن قاتار, B5+1 دەپ اتالاتىن جاڭا فورماتتى ورناتۋ كەلىسىلدى. «B» دەگەن بيزنەستى بىلدىرەدى. ال B5+1 يدەياسى – ورتالىق ازيانى ءبىرتۇتاس نارىق رەتىندە دامىتۋ ءۇشىن امەريكالىق كومپانيا­لاردى, ينۆەستورلاردى جانە كوممەرتسيالىق مۇددەلەردى بىرىكتىرۋ. باسقاشا ايتقاندا, ەگەر بۇل ايماقتاعى تەك ءبىر ەل ەمەس, بۇكىل ورتالىق ازيا بولىپ, تاۋار ساتىپ, ەكسپورتتاسا, ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن تار­تىم­دىراق بولادى. سونىمەن اقش-تىڭ قازاق­ستانداعى ىسكەر­لىك كەڭە­سىنىڭ بيزنەس-اسسوتسيا­تسيالارى, وزبەكستان مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى ءدال سونداي بىرلەستىكتەرىمەن بىرگە امەريكا بيزنەسى ءۇشىن ورتالىق ازيا نارىعى دەگەن يدەيانى دامى­تىپ كورمەكشى. تاعى ءبىر باستا­ما, مۇمكىندىكتەرى شەك­تەۋلى ادام­داردىڭ قۇقىق­تارىنا قاتىس­تى. بۇل جەردەگى يدەيا ول مۇم­كىند­ىكتەرى شەكتەۋلى ادام­دار­دىڭ قۇقىقتارى مەن قا­دىر-قا­سيەتىن قورعاۋدى جاقسار­تۋعا جۇمىس ىستەمەك. بۇدان دا باسقا ورتاق جۇمىس كوپ. ياعني بۇل كەزدەسۋ­دەن كەيىن ەلدەردىڭ كۇن تار­تىبىندە اتقارۋعا ءتيىس جۇمىس­تارى ارتقانىن بايقاۋعا بولادى.

– جاقىندا قازاقستان پرە­زي­دەنتىمەن كەزدەسۋدە بولدى­ڭىز. 

– مەنىڭشە, وتە جوعارى باعا بەرەتىن, قۇندى كەزدەسۋ بولدى. ال بۇل دەگەنىمىز, 2024 جىلى ىستەيتىن جۇمىسىمىز كوپ بولادى دەگەن ءسوز. ءبىزدىڭ كۇن­دەلىكتى جۇمىس كەستەمىز تولىق جازىلعان. سول كەزدەسۋدىڭ الدىندا جىل سايىن­عى كەڭەي­تىلگەن ستراتەگيالىق سەرىكتەس­تىك ديالوگى (ESPD) اتتى كەز­دەسۋى­مىزدى وتكىزگەن بولاتىنبىز. بۇل – ەكى ەل ۇكىمەتتەرىنىڭ قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكا, حالىقتار اراسىنداعى باعدارلامالار مەن ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا جانە قارىم-قاتىناسى­مىز­دىڭ بارلىق اۋقىمىن قامتۋ­عا مۇمكىندىك بەرە­تىن كەزدەسۋ. مىسالى, پرەزي­دەنتپەن كەزدەسۋىم سول ديا­لوگتى قاراپ, بىلتىر قول جەت­­كىز­گەن ىستەرى­مىزگە شولۋ جاساۋ­عا, كەلەشەك­تە نە كۇتەمىز دەگەندى قاراس­تىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

– C5+1 فورماتىندا كەزدەسۋدە دەموكراتيا مەن ادام قۇقىقتارىن قولداۋ شارالارى تالقىلاندى. ءبىراز جىل بۇ­رىن ۆاشينگتوندا ەكى ەل قىل­مىستىق ىستەر بويىنشا ءوز­ارا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى شارتقا قول قويعانىن بىلەمىز. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟

– راس, قازاقستانمەن قۇقىق قور­عاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ىن­تى­ماقتاستىعىمىز وتە تىعىز. بىزدە قىلمىس پەن قولدانىستاعى قۇقىقتىق تەتىكتەرگە قاتىستى كوپتەگەن ماسەلە بار. بىرنەشە جىل بۇرىن قول قويعان ءوزارا قۇقىقتىق كومەك تۋرالى نەمەسە MLAT دەپ اتالاتىن كەلىسىمدەر ءبىر-بىرىمىز­گە كومەكتەسۋگە ار­نالعان. ەگەر قازاقستان ۇكى­مەتى قىلمىس جاسادى دەپ كۇدىك­كە ىلىنگەن جەكە ادامعا نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىلمىستىق ىسپەن بايلانىستى كەز كەلگەن ماسەلەنى شەشۋگە بىزدەن كومەك قاجەت دەپ تاپسا, بۇل تەتىكتەردى پايدالانۋعا بولادى. سوندىقتان مۇنداي ىستەردە بىرلەسىپ جۇ­مىس ىستەۋگە دايىنبىز. ءبىر جاعىنان قازاقستاننىڭ كۇشتىك قۇرىلىمدارىمەن قوسا العاندا, وسى ەلدىڭ كەيبىر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن الەۋەتتى ارتتىرۋ بويىنشا تىعىز جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. مىسالى, پوليتسيانىڭ جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتارمەن ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە كومەك­تەسۋ, شەكارا قاۋىپسىزدىگىنە قا­تىستى كوپتەگەن جوبا بار. قۇجات مازمۇنى تەك بۇلارمەن عانا شەكتەلمەيدى. بۇل شىن مانىن­دە ماڭىزدى سالا جانە ءبىز قازاق­ستانعا مۇمكىندىگىنشە جانە ءبىزدىڭ زاڭدارىمىز رۇقسات ەتەتىن تۇستا كومەكتەسۋگە ءازىرمىز.

– قازاقستان باسشىسى جول­داۋىندا الەمنىڭ جەتەكشى وقۋ ورىندارىنىڭ بولىمشەسىن ەلىمىزدە اشۋ تۋرالى ايتقانىن ەستىگەن بولارسىز. اقش-تىڭ گارۆارد, ۆاشينگتون سەكىلدى ىرگەلى وقۋ ورىندارىنىڭ فيليا­لى جاقىن ارادا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اشىلۋى مۇمكىن بە؟

– ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ىنتى­ماق­­تاستىعىمىز شىن مانىندە قارقىن الىپ كەلەدى. وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىعىمىز تۋرالى ايتقاندا قاتتى قۋانامىن. سەبەبى قازاقستانداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردە ونىڭ قانشالىقتى جەمىستى بولعانىن كورىپ ءجۇرمىن. قازىردىڭ وزىندە قازاق ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن سەرىكتەستىكتە جۇمىس ىستەپ جاتقان اقش ۋنيۆەرسيتەتتەرى بار. ونىڭ ءبىرى پەتروپاۆلداعى م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىندە اريزونا ۋني­ۆەرسيتەتى ءۇش مامان­دىقتى قام­تيتىن بىرلەسكەن ديپ­لومدىق باعدارلاما ازىرلەدى. الداعى ۋاقىتتا ونعا دەيىن كەڭەي­تەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. ساباقتاردىڭ دەنى اعىلشىن تىلىندە وقىتىلا­دى جانە باعدارلامانىڭ سوڭىن­دا ستۋدەنتتەر اريزونا ۋني­ۆەر­­­سيتەتىنىڭ دارەجەسىن الادى. بۇل مودەلدىڭ باسقا ۋني­ۆەر­سي­تەت­تەر ءۇشىن دە الەۋەتى زور. جا­قىندا اريزونا شتاتىن­دا بولعاندا اريزونا ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ الماتى مەنەدج­­مەنت ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەس­كەن ديپلومدىق باعدارلاماسى بار ەكەنىن ءبىلدىم. بۇل تەك ەكى مىسال عانا. ايتپاقشى, قازاق ستۋدەنتتەرى كوپ وقيتىن پەنن ستەيت ۋنيۆەرسيتەتى دە وسى باع­دارلاماعا قاتىسادى. امە­ري­كالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر بىر­لەسكەن ديپلومدىق باعدار­لامانى ازىر­لەۋ ءۇشىن وسى جاقتان سەرىكتەس­تىك ىزدەيدى. ءبىز ەلشىلىگىمىز ارقىلى 33 امەريكالىق ۋنيۆەرسيتەتكە قازاقستاننىڭ 30 ۋني­ۆەرسيتەتىمەن جاڭا وقۋ باع­دار­لامالارىن ازىر­لەۋ­گە, وقىتۋشىلاردى بىرلە­سىپ وقىتۋعا, الماسۋعا قولداۋ كورسەت­تىك. بۇل سەرىكتەستىك جۇرە كەلە ناتي­جەسىن بەرەدى. ايتەۋىر ۋني­ۆەر­سي­تەتتەر اراسىندا بىرلەس­كەن دارەجە الۋ نەمەسە تۇراقتى قارىم-قاتىناس جاساۋ تۋرالى قانداي دا ءبىر كەلىسىم جاساۋعا اكەلەر دەپ ۇمىتتەنە­مىز. وسى سەرىك­تەس­تىكتەرمەن قاتار ەكى باعىت­تا دا ستۋدەنتتەردىڭ ۇلكەن لەگى بار. ونىڭ دەنى – اقش-قا بارا­تىن قازاقستان ستۋ­دەنت­تەرى. قازىر اقش-تا «بولاشاق» باعدارلا­ماسىمەن 650-دەن استام ستۋدەنت ءبىلىم الىپ جاتىر. وسى جىلدار ىشىندە 3 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت باعدار­لاما اياسىندا امەريكا ۋني­ۆەر­سيتەتتەرىندە وقىدى. بۇل عانا ەمەس, امەريكاعا بارىپ, وقۋعا ءتۇسۋدىڭ باسقا دا جولدارىن ىز­دەيتىن ستۋدەنتتەر كوبەيىپ كەلەدى. مىسالى, ءبىز بىلتىر ەڭ جوعارى رەكورد ورناتتىق. بىلتىردىڭ وزىندە عانا 2 مىڭنان اسا قازاقستان ستۋدەنتى اقش-قا وقۋعا كەلدى. ءبىز بۇل قارىم-قاتىناستى ماقتان تۇتامىز جانە قۋانامىز. سەبەبى بۇل ەلدەر اراسىنداعى بايلانىس­تاردى ورناتۋعا كومەكتەسەدى.

– بىرنەشە جىل بۇرىن قازاقستان امەريكالىقتار ءۇشىن ۆيزاسىز ءتارتىپ ەنگىزگەن ەدى. ءدال وسىنداي كەرى رەاك­تسيانىڭ اقش تاراپىنان بولاتىنىنا ءۇمىت ەتىپ جۇرگەندەر كوپ. بۇل جونىندە نە ايتاسىز؟

– راسىندا دا, ەكى حالىقتىڭ اراسىندا ساياحاتتىڭ بولۋى ما­ڭىزدى جانە ولاردىڭ ساياحاتىن بارىنشا جەڭىلدەتكىمىز كەلەدى. ءبىز كەيىنگى جىلداردا ۇدەرىستى وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن كوپ كۇش سالدىق. پاندەميا كەزىندە پايدا بولعان توقىراۋدى قازىر قالپىنا كەلتىرگەنىمىزدىڭ ءوزى جەتىستىك دەپ ەسەپتەيمىن.

مىسالى, ۆيزانىڭ ۋاقى­تىن ۇزارتۋعا كەلگەندە بەتپە-بەت سۇحباتتاسۋ قاجەت ەتىلمەيدى. بۇل بارىنە قاتىستى ەمەس, ارينە, بىراق كوپ ادام ءۇشىن سۇحباتقا كەلمەي-اق ۇزارتۋ جولى بار. دەگەن­مەن ۆيزا الۋ ۇدەرىسى كەي ادامدار ءۇشىن قيىن بولىپ كورى­نەتىنىن دە تۇسىنەمىز. مۇنداي ەرەجە ۆيزالاردى تەرىس ماقساتتا پايدالانباۋعا ارنالعان. ويتكەنى ۆيزانى تۋريزمگە دەپ الىپ, ونى باسقا ماقساتقا پايدالانىپ جاتقاندار بار. ايتسە دە بىلتىر ۆيزا بەرۋدە رەكوردتىق جىل بولدى. اقش-قا باراتىن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. ايتپاقشى, ءسىزدىڭ مەملەكەت ورتالىق ازيا­داعى ون جىل مەرزىمگە ۆيزا الاتىن جالعىز ەل ەكەنىن دە ايتا كەتەيىن. كوپتەگەن ەلدە مۇنداي مۇمكىندىك جوق. سوندىقتان مۇنى دا وڭ كورسەتكىش دەپ سانايمىن.

– وسى قىزمەتكە كەلگەندە «مەن قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعان ۇلكەن سىن-قاتەرلەردى دە كورەمىن. بۇل سىناقتار ماعان اقش – قازاقستان قا­رىم-قاتىناسى ءۇشىن ۇلكەن مۇم­كىندىكتەر بولىپ كورىنەدى» دەگەن ەدىڭىز. قانداي سىن-قاتەرلەر تۋرالى ايتتىڭىز؟

– بۇل ءسوزىمدى بالكىم ءبىر جارىم جىل بۇرىن ايتقان شىعار­مىن. گەوگرافيالىق ورنالا­سۋى­نا بايلانىستى قازاقستان كوپ­تەگەن ءتۇرلى مۇددەنى تەڭەستىرۋگە ءماج­بۇر. مۇنى ءبارى تۇسىنەدى. سول سە­بەپتى, كوپۆەكتورلى سىرت­قى ساياسات باعىتى جىلدار بويى ۇستالىپ كەلەدى. ال ءبىز قازاق­ستاننىڭ بۇل ساياساتتى ۇستانۋىن قۇرمەتتەيمىز. ءبىزدىڭ ءۇمىتىمىز بەن تىلەگىمىز – كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتىڭ ماڭىزدى ۆەكتورلارىنىڭ ءبىرى بولۋ. بۇل ورايدا ءبىزدىڭ دە ۇسى­نا الاتىن وي-پىكىرلەرىمىز بار. ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتى­ناستىڭ مىقتى بولۋىنىڭ سەبە­بى دە سوندا جاتىر. ءوز سوزىمدە سىن-قاتەرلەرمەن قاتار, مۇمكىن­دىك­تەردى دە اتاپ وتەيىن. ونىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ ءوز ساۋدا جول­دارىن جانە ەكسپورت نارى­عىن ارتاراپتاندىرۋعا دەگەن ۇمتى­لىسى, ەكونوميكاسىنىڭ, مۇناي سياقتى كەيبىر تابيعي رەسۋرس­تارعا تاۋەلدىلىگىن ازاي­تۋعا بەل بۋى. وسى سالالار­دىڭ بار­لىعىندا اقش جاقسى سەرىك­تەس بولۋعا دايار. بۇگىندە قازاق­ستانعا ەكونوميكاسىن جانە ساۋدا باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋىنا بارىنشا كۇش-جىگەرىمىزدى سالامىز.

– ءسىزدىڭ ەلىڭىزدەگى ادام قۇقى­­­عىن قۇرمەتتەۋ, زاڭ ۇستەم­دىگى, ۇكى­مەتتىڭ ازاماتتارعا ەسەپ بەرۋى تۋرالى كوپ ەستي­مىز. تۇ­راق­تى­لىق تۋرالى كوپ ايتىپ ءجۇر­سىز. ەلدەگى تۇراقتى­لىقتىڭ ولشە­مىن نەمەن باعامداۋعا بولادى؟

– بىزدە دە دەموكراتيا جانە دەموكراتيالىق قاعيداتتاردىڭ ماڭىزدىلىعى, زاڭ ۇستەمدىگى تۋرالى ءجيى ايتىلادى. اقش-تا ءاردايىم ءمىنسىز دەموكراتيا بار دەپ ايتا المايمىن. ويتكەنى بىزگە دە بۇل بويىنشا اتقاراتىن جۇمىس كوپ. ياعني ونى ءمىنسىز ەتۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس اتقارۋىمىز قاجەت. بۇل – ەۆوليۋتسيا مەن جەتىلدىرۋدىڭ, ءبىر نارسەنى جاقسارتۋعا دەگەن نيەتتىڭ ۇزدىكسىز ۇدەرىسى. مىسا­لى, بىزدە ايەلدەرگە داۋىس بەرۋ قۇقىعى تەك ءجۇز جىل بۇرىن عانا بەرىلدى. بۇعان دەيىن تاريحىمىزدا ايەلدەر داۋىس بەرە المايتىن. بىزدە دە باستان اساتىن ماسەلە بولدى. العاشقى ءجۇز جىل ەلىمىزدە قۇلدىق ماسەلەسى بولدى, ول ازاماتتىق سوعىسقا الىپ كەلدى. سول ازاماتتىق سوعىس اياقتالىپ, قۇلدىق زاڭسىز دەپ تانىلىپ, جويىلعاننىڭ وزىن­دە سول ادامداردىڭ ۇرپاق­تارى­نا, افروامەريكالىقتارعا دا­ۋىس بەرۋگە جانە ەلدىڭ ساياسي ينس­تيتۋتتارىنا تولىق قاتىسۋعا كەپىلدىك بەرەتىن قۇقىقتارعا يە بولۋ ءۇشىن تاعى 100 جىل ۋاقىت كەتتى. بىراق امەريكالىقتاردىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى – ءبىز ارقاشان ءبىر نارسەنى جاقسارتۋعا قاراي ۇمتىلامىز جانە بيلىكتى ادامدار تەرىس پايدالانباس ءۇشىن كوپتەگەن جاقسى ينستيتۋت بار. جاۋاپتىلىق پەن زاڭ ۇستەمدىگىنىڭ بولۋى تالاپ ەتىلەدى. بۇل ينستيتۋتتار ارقاشان ءمىنسىز جۇمىس ىستەيدى دەگەن ءسوز ەمەس, دەگەنمەن ولار ۋاقىت وتە كەلە ادامداردىڭ قۇقىقتارىنا كەپىلدىك بەرە­تىن­دەي قىزمەت اتقارادى. دەمو­كرا­تيا تۋرالى ايتارىم وسى. ال تۇراق­تىلىقتى قالاي ولشەۋگە بولا­تىنىن بىلمەيمىن. سەبەبى سايا­سات­تانۋشى ەمەسپىن. بىراق ءار ەل­دەگى تۇراقتىلىقتىڭ كىلتى ءۇش ەلە­مەنتتە جاتىر. ءبىرىن­شىسى, ەلى­ڭىز­دىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تا­ما­سىز ەتەتىن ينستيتۋتتار مەن مەحا­نيزم­دەر قاجەت. بۇل – شەكارا­ڭىزدى قورعاۋعا قابىلەتتى اسكەر. قىلمىسپەن كۇرەسۋ ءۇشىن جانە ادامداردىڭ ەلدەگى زاڭدى تەرىس پيعىلدا پايدالانباۋىن قام­تاما­سىز ەتەتىن قابىلەتتى جانە جاۋاپتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بولۋى. كەلەڭسىز وقيعا بولسا نەمەسە زاڭ بۇزىلسا, ونى شەشە الاتىن جاقسى سوت جۇيەسى قاجەت. ەكىنشىسى, جۇمىس ورىندارى مەن بارلىق ادامنىڭ ءال-اۋقاتى ءۇشىن ادىلەتتى تۇردە اقشا اكەلەتىن ەكونوميكا. مۇنى قامتاماسىز ەتە الاتىن, جاقسى ينۆەستيتسيا تارتۋعا, ءوسۋ مەن وركەندەۋگە اكەلەتىن جەكە سەكتور دەپ بىلەمىز. ۇشىنشىدەن, دۇرىس باسقارۋ «good governance» كەرەك. بۇل تەرمينگە ادامدار ءسال باسقاشا انىقتاما بەرىپ جاتادى, بىراق ول نەگىزىنەن «اشىق جانە ادام­دارعا ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» دە­گەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ول بەل­گىلى ءبىر ەرەجەلەر جيىنتىعى. ياع­ني جۇيەدەگى تەجەۋ مەن تەپە-تەڭ­دىكتى ۇستاۋ ەرەجەلەرى – ۇكى­مەت­تىڭ تىم كۇشتى بولىپ كەت­پەي­تى­نىن, ازا­مات­تاردىڭ قۇقىق­تارىن شەك­تە­مەي­تى­نىن قامتاماسىز ەتۋى بولسا كەرەك. مەنىڭشە, الەمنىڭ كوپ ەلىندە بولىپ جاتقان ماسەلە وسى ءۇش نارسەگە نازار اۋدارىلماۋدان تۋىنداپ وتىر.

– سىزگە دەيىن ەلشى قىزمەتىن اتقارعان ارىپتەستەرىڭىز, ءوزىڭىز دە قازاق تىلىندەگى قۇتتىق­تاۋ­لارىڭىزبەن جانە ەرەكشە ۇندەۋ­لەرىڭىزبەن جەرگى­لىكتى حالىق­تىڭ ريزاشىلىعىن يەلە­نىپ كەلەسىز. وسى قىزمەتى­ڭىزدە ءجۇرىپ قازاق تىلىندە سۇحبات بەرە الاتىن دەڭگەيگە جەتۋگە دەگەن جوسپار بار ما؟

– راس, قازىر قازاق ءتىلىن ۇيرە­نىپ ءجۇرمىن. كۇندەلىكتى جۇمى­سىم­نان تىس ۋاقىتتا وقيمىن, ءتىل­دى جاقسىراق ۇيرەنۋگە بارىمدى سالامىن. مەن ءالى قازاق تىلىندە سۇحبات بەرۋگە دايىن ەمەسپىن, بىراق الداعى ۋاقىتتا كورە جاتارمىز. نەگىزى, بارا-بارا جاقسارىپ كەلەمىن, كىم بىلەدى, قازاقستانداعى قىزمەتىمنىڭ ۋا­قىتى بىتۋگە جاقىنداعاندا سۇح­باتتىڭ ءبىر بولىگىن قازاق تىلىن­دە بەرە الامىن دەپ ۇمىتتە­نەمىن. مىسالى, رەسمي كەشكى اس كەزىندە قازاقشا تىلەك ايتۋعا تىرىسامىن. قازاق تىلىنە, ەلدىڭ مادەنيەتى مەن تاريحىنا قۇرمەتىم جوعارى. قازىر   ءوزىم بىلەتىن قازاقشاممەن ويىمدى جەتكىزىپ كورەيىن. قاتە ايتسام, ايىپ ەتپەڭىز. بۇگىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە سۇحبات بەرىپ وتىرمىن. مەنىڭ جاۋاپتارىم قازاق وقىرمانىنا اقش پەن قازاقستان اراسىن­داعى سەرىكتەستىك تۋرالى كوبىرەك اقپارات بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.

– راحمەت, ەلشى مىرزا! استاناداعى ەل تۇلعالارىنىڭ ەسىمدەرى بەرىلگەن كوشەلەردە بولعانىڭىزدى جەلىدەن كورىپ قالدىق. قازاق حالقىنىڭ ۇلى تۇلعالارى تۋرالى نە ءبىلدىڭىز؟

– بۇل بەينەروليكتى جاساۋ با­رىسى وزىمە وتە قىزىقتى بول­د­ى. قاتتى ۇنادى. سەبەبى بۇل ماعان قازاق تاريحىنداعى ما­ڭىزدى تۇلعالار تۋرالى ءبىلۋ­دىڭ تاماشا جولى اشىلدى. اسىرەسە قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسى دەگەندە, تۇلعالاردى ءبولىپ كورسەتۋگە تىرىستىق. ولارعا نە سەبەپتەن كوشە اتاۋى بەرىل­گەنى دە تۇسىنىكتى. ءوزىم تاريحتى جاق­سى كورەمىن. قالامەن تا­نى­سىپ, استانانىڭ بۇرىن-سوڭ­دى كور­مەگەن جەرلەرىنە بار­دىم. ءبىز قالانىڭ بارلىق جە­رىن ارا­لادىق, ءتۇرلى اۋداندا بول­­دىق. سول كۇننەن باستاپ سانام­دا ساقتالعانداردىڭ ءبىرى – را­قىم­جان قوشقارباەۆ. ءبىزدىڭ ەلشى­لىك قوشقارباەۆ داڭعىلى بويىن­دا ورنالاسقانىن بىلەسىز. سون­دىق­تان باتىر تۋرالى, ونىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا بەرليندى كەڭەس اسكەرى باسىپ العان كەزدە جاساعان كوزسىز ەرلىگى تۋرالى ءبىلۋ وتە قىزىقتى بولدى. حالىق قاھارمانىنىڭ ەسكەرت­كىشىنە دە باردىق. شارا جيەن­قۇلوۆا تۋرالى بۇرىن ەستى­مە­گەنمىن. ونىڭ 1930-1940 جىل­داردا بي مەكتەبىن اشىپ, قازاق­ستان­نىڭ قازىرگى بي مەكتەبىن دامى­تۋعا سەبەپشى بولعانىن ال­عاش رەت ءبىلدىم. ءدال سول شارا جيەن­قۇلوۆا اتىنداعى كوشە بويىن ارا­لاپ, بەينەروليك جازعانىمىزدا سامسا ساتاتىن دۇڭگىرشەككە بار­دىق. سامسا جەدىك. وتە ءدامدى ەكەن (كۇلدى).

– قازاقستانعا كەلگەننەن بەرى قازاق حالقىن قانشا­لىق­تى تانىپ-بىلە الدىڭىز؟

– ءوزىڭ تۇرىپ جاتقان ەلدى تانىپ-ءبىلۋ – وتە ماڭىزدى. بىراق ادام­دى تانۋ وڭاي ەمەس ءارى مەن سەكىل­دى ءتىلدى جەتىك بىلمەگەن ادام ءۇشىن. بىراق قازاق حالقى تۋرالى اسە­رىم ەلشى بولماي تۇرىپ, 30 جىل بۇرىن قازاقستانعا العاش كەل­گەنىمدە قالىپتاسقان. قارا­عان­دىدا, بىرنەشە مارتە الما­تىدا بولدىم. سول كەزدە مەنى ەكى نارسە تاڭعالدىرعان. العاش­قىسى, قازاقستان كەڭەس وداعى­نىڭ جۇرناقتارىن ەسكە ءتۇسىردى. سويتە تۇرا مەن رەسەيدە دە, ۋك­راينادا دا, بارعان باسقا ەلدەردە دە كورمەگەن تىڭ دۇ­نيەلەردى اشتىم. ول جاڭاشىل­دىق ورتالىق ازيا, سونداي-اق كوش­پەلى الەممەن, كوشپەلىلەر مادە­نيەتىمەن بايلانىستى ەدى. ءبىر وقيعا ەسىم­دە. قاراعاندى وب­لى­­س­ىنىڭ سىرت جاعىنا بار­عانى­­مىزدا ءبىزدى جەرگىلىكتى حا­لىق داس­تارقان جا­يىپ قارسى الدى. داس­تارقانعا تۇتاس قوي ەتىن اكەلدى. باسى بولەك. سول داستارقان با­سىنداعى سىيلى قوناقتىڭ ءبىرى رەتىن­دە ماعان قويدىڭ قۇلاعى بۇيى­رىپ, جەۋگە تۋرا كەلدى. قوي­دىڭ قۇلاعىن جەۋ ارقىلى قازاق تاعامىمەن تانىس­تىم. سول جەردە قاسىمداعى ادامدار «جاسى كىشى جاسى ۇلكەننىڭ ءتىلىن الۋى كەرەك» دەپ ءتۇسىندىردى. ماڭىزدىسى سول ەدى. بۇل – مەنىڭ قازاق حالقىمەن العاش تانى­سۋىم. وسى جىلدار ىشىندە مۇندا بىرنەشە رەت كەلدىم. شامامەن ەكى-ءۇش جىلدا ءبىر رەت قىسقا ساپارلارمەن جولىم ءتۇستى. كەلگەن سايىن ەلدىڭ قارىشتاپ دامىپ جاتقانىنا كۋا بولدىم. 90-جىلداردىڭ باسىنان بەرى قالىپتاسقان الەۋەت ۋاقىت وتە كەلە ارتا باستادى. ەلشىلىكتە كۇن سايىن جەرگىلىكتى قىزمەتكەرلەرمەن پىكىرلەسىپ, بىرگە جۇمىس ىستەيتىنىمە قۋانامىن. مۇنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى – جەرگىلىكتى ازاماتتار. وسى ارقىلى مەن مۇنداعى حالىقتىڭ ءبىلىمى, جاۋاپكەرشىلىگى مول, جۇمىسقا ادالدىعى مەن شىعارماشىلىقتى جوعارى باعالايتىنىن ءتۇسىندىم. كۇن­­دە­لىكتى قىزمەتىمدە ءتۇرلى كەز­دە­سۋ­­دە بولامىن. قازاق حالقى­نىڭ ەنەر­گياسى مەن تالانتىنا ءتانتى­مىن. قازاق جەرىندە قىزمەت ەتىپ جات­قانىما شىنىمەن باقىت­تىمىن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

جادىرا ءمۇسىلىم,

«Egemen Qazaqstan»