جاقىندا گازەتىمىزدە جارىق كورگەن «جوق مۇعالىمنىڭ» جالاقىسى قانشا؟» دەگەن ماقالامىزدا ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى جەمقورلىق ماسەلەسىن كوتەرگەن ەدىك. اڭگىمەنىڭ وزەگى رەتىندە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ ايماقتاعى دەپارتامەنتتەرى جۇرگىزگەن تەكسەرىس ناتيجەلەرى كورسەتىلىپ, ماسەلەنىڭ سەبەپ-سالدارى مەن شەشۋ جولدارى تۋرالى ساراپشى مامانداردىڭ وي-پىكىرى ايتىلدى. وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە وقۋ-اعارتۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەدىل وسپاندى از-كەم اڭگىمەگە تارتىپ, قوعامدا ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن ساۋالدارعا بىرگە جاۋاپ ىزدەپ كوردىك.
– ەدىل سابىر ۇلى, ەلدەگى ەڭ كوپ سىنالاتىن سالانىڭ ءبىرى – ءبىلىم. نەلىكتەن؟
– وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى مەكتەپكە دەيىنگى, ورتا جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇرگىزەدى. ءار بالانى سانالى تاربيە مەن ساپالى بىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ – باستى مىندەتىمىز. بۇل 22 مىڭنان اسا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىندا 6 ميلليونعا جۋىق بالانىڭ قاتىسۋىمەن 500 مىڭنان اسا ۇستازدىڭ اتقارىپ وتىرعان جۇمىسى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. وسى باعىتتا مينيسترلىك, ەڭ الدىمەن, ۇلاعاتتى ۇستاز مارتەبەسىن قالىپتاستىرۋعا جانە قورعاۋعا ەرەكشە ماڭىز بەرەدى.
ۇستازدار – ۇلت كەلەشەگىنە تىكەلەي جاۋاپتى مامان. ولار وسى ەلدىڭ كىرپىشى بولىپ قالاناتىن ۇرپاق تاربيەلەيدى. ءاربىر ەلدى مەكەندەردە, اۋىلداردا جۇزدەگەن مۇعالىم وسى مىندەتتەردى كۇندەلىكتى اتقارىپ ءجۇر. وسى تۇرعىدان العاندا باسقا ۆەدومستۆولارمەن سالىستىرعاندا ءبىزدىڭ مينيسترلىكتىڭ اۋقىمى كەڭ, ماڭىزى تەرەڭ. ال وسى ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدان باستاپ, قادىر-قاسيەتىن قورعاۋ – باستى پارىزىمىز. مەنى دە, ءسىزدى دە مۇعالىم تاربيەلەدى. ءبىزدىڭ مامان رەتىندە قالىپتاسۋىمىزعا سەپتىگىن تيگىزگەن مۇعالىمنىڭ ەڭبەگىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. سوندىقتان مۇعالىمدى جەمقور نەمەسە الاياق دەپ اتاۋ دۇرىس ەمەس. ءيا, جەكەلەنگەن فاكتىلەر بار. مەن ولاردى بۇل سالاعا كەزدەيسوق كەلگەن ادامدار دەپ سانايمىن. سوندىقتان كەز كەلگەن جاعدايدا ءبىلىم ۇيىمدارى تۋرالى ايتقاندا, ۇستازدىڭ ارى مەن نامىسى تۋرالى ويلانۋىمىز كەرەك.
– دۇرىس قوي. بىراق بىلىمگە سالىنعان قارجى جەكە قالتاعا ەمەس, كەلەشەككە جۇمسالۋعا ءتيىس ەمەس پە؟!
– بۇگىندە ەلىمىزدە 6 ميلليونعا جۋىق بالا بار. ولاردىڭ كەلەشەگى ءۇشىن بىلىمگە ينۆەستيتسيا سالۋ – بۇل تەك قارجىلىق ينۆەستيتسيا ەمەس, قوعامدى دامىتۋ جولىنداعى ستراتەگيالىق قادام. ءوزىڭىز بىلەسىز, ەكونوميكانى قالىپتاستىراتىن بىرنەشە فاكتور بار. سونىڭ ىشىندە ادام كاپيتالى شەشۋشى ءرول اتقارادى. الەمدىك تاجىريبەدە بىلىمگە ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرى مويىندالعان. ال وسى قارجىنىڭ ماقساتتى جۇمسالۋى – بۇل ماڭىزدى سۇراق. سوندىقتان دا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ ءتيىمدى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋدە قارجىلىق-قۇقىقتىق ءتارتىپ وتە ماڭىزدى. قارجىنىڭ ءتيىستى ماقساتقا پايدالانىلۋى وتە وزەكتى. ياعني قارجىلىق قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ قالىپتاسۋىنا قاداعالاۋ بولۋ كەرەك. ءبىز بۇعان ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرمىز. ماقالادا كوتەرىلگەن ماسەلەگە كەلەتىن بولساق, وسى تەكسەرىس جۇمىستارى تىكەلەي ءبىزدىڭ مينيسترلىكتىڭ باستاماسىمەن جاسالعانىن ايتىپ وتكىم كەلەدى. بۇل نە ءۇشىن؟ سەبەبى مۇعالىمدەرىمىز قارجىلىق ماسەلەگە باس قاتىرماي, الاڭسىز ءبىلىم بەرىپ, ۇرپاق تاربيەسىمەن اينالىسۋى قاجەت. بۇل ءۇشىن ولاردى بارلىق قاۋىپ-قاتەردەن ساقتاۋىمىز كەرەك. ونىڭ ىشىندە سىبايلاس جەمقورلىقتان, قارجىنىڭ دۇرىس يگەرىلمەۋ قاتەرلەرىنەن ساقتاۋ ماڭىزدى. مۇعالىمدەر وزدەرىنە ايلىق ەسەپتەپ وتىرعان جوق. ونى ەسەپتەيتىن قارجى ماماندارى بار. سول سەبەپتى ءتيىستى قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ جۇمىسى قارجى سالاسىنداعى تازالىقتى قامتاماسىز ەتۋگە جۇمىلدىرىلۋعا ءتيىس. ال ءبىز باستاما كوتەرىپ سول ءتيىستى قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ الدىنا ء«بىز مەكتەپتەردەگى تازالىقتى قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك» دەگەن ماسەلەنى ءوزىمىز قويدىق. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ جول كارتاسىن ازىرلەدى. ونى جاۋاپتى ماماندار مەن قارجىلىق تارتىپكە جاۋاپتى ورگاندار قامتاماسىز ەتىپ وتىراتىن بولادى. جول كارتاسىندا قارجى رەسۋرستارىن پايدالانۋدىڭ اشىقتىعى, زاڭدىلىعى, نەگىزدىلىگى مەن تيىمدىلىگىنىڭ جوعارى دارەجەسىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالار كوزدەلگەن. جۇيەلى تاسىلمەن ازىرلەنگەن بۇل جوسپار ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا بيۋدجەت قاراجاتىن جوسپارلاۋ مەن بولۋدەگى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن جويۋعا باعىتتالعان.
– سوندا بۇل تەكسەرىس مينيسترلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىمەن جۇزەگە اسىپ وتىر ما؟
– ءدال سولاي. ماقالادا كورسەتىلگەن تەكسەرىس سول ءبىزدىڭ مينيسترلىكتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قولعا الىنعان. ءبىز دە الەۋمەتتىك جەلى مەن باق بەتتەرىندە ايتىلعان ماسەلەلەرگە ۇدايى نازار اۋدارامىز. بەلگىلى ءبىر نارسەنىڭ قوردالانىپ قالعانىن كورىپ, قاجەت كەزىندە شەشۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قاراستىرىلعان. وعان سايكەس ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتتىك. سالاداعى كەمشىلىكتەر مەن تاۋەكەلدەرگە جۇرگىزىلگەن تالداۋدان كەيىن شەشۋ جولدارىن كورسەتىپ, جول كارتاسىن ازىرلەدىك. اتقارىلۋعا ءتيىس شارالاردىڭ تىزبەگىن ءتيىستى قۇزىرەتتى ورگاندارعا جەتكىزدىك. وسىنىڭ بارلىعى مۇعالىمنىڭ الاڭسىز جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن كەرەك. ەلىمىزدە 500 مىڭنان اسا مۇعالىم ەڭبەك ەتەدى. كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى ۇلت رۋحانياتىنا جۇمىس ىستەپ جاتقان ۇستازداردى ۇلىقتاپ, ناگرادا بەرىپ جاتىر. مۇعالىمدەر قاۋىمىن قىنجىلتاتىنى سالاعا كەزدەيسوق كەلگەن ادامدار, وزدەرىنىڭ تەرىس ارەكەتتەرىمەن, كەيدە الەۋمەتتىك جەلىلەردە دە ۇستاز اتىنا كىر جۇقتىرۋعا تىرىسىپ جاتىر.
– ۇستاز اتىنا كىر كەلتىرۋدەن اسقان مورالدىق قىلمىس جوق. ال زاڭ تۇرعىسىنان دالەلدەنگەن دۇنيەنى جوققا شىعارىپ, ۇستاز بەدەلىن ارتتىرۋعا بولا ما؟
– كەز كەلگەن سالادا كەزدەيسوق مامان بولادى. ءسىز بەن ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – كەزدەيسوق ادامداردىڭ ۇرپاق تاربيەسىنە ارالاسۋىنا جول بەرمەۋ, ۇستازدار قاۋىمىنىڭ اتىنا كىر كەلتىرەتىندەردى ءبىلىم سالاسىنان الاستاتۋ.
– ءسىزدى دە, مەنى دە ۇستاز تاربيەلەگەنىن ايتتىڭىز. بىراق ءبىزدىڭ كەزىمىزدە الاياقتىق پەن جەمقورلىققا شاتىلعان پەداگوگتەر تۋرالى ەستىمەيتىن ەدىك. جالعان ديپلوم ماسەلەسى دە بار. قاي تۇستان قاتەلىك كەتتى دەپ ويلايسىز؟
– ءبىز دايىن ماماندى مەكتەپكە قابىلدايمىز. بىراق ءبىز دە ءوز دەڭگەيىمىزدە ۇستازداردىڭ مامان رەتىندە قالىپتاسۋىنا باسا كوڭىل بولەمىز. ءسىز ايتقانداي, جەكەلەنگەن فاكتىلەر بولىپ جاتسا, بۇل تۇتاس ءبىلىم سالاسىنىڭ ەمەس, بۇل ادامدى جۇمىسقا قابىلداعان مامانداردىڭ قاتەلىگى. جالعان ديپلوم ماسەلەسى كەزىندەگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ كەتكەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سالدارىنان تۋىندادى. قازىر مەكتەپكە جۇمىسقا قابىلداماس بۇرىن اقپاراتتىق جۇيەلەر ارقىلى ديپلومنىڭ تۇپنۇسقالىعى تەكسەرىلەدى. پەداگوگ مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن انىقتاۋ ءۇشىن اتتەستاتتاۋ تارتىپتەرى تياناقتالىپ جاتىر. بۇعان قوسا قازىر مۇعالىمدەر ءۇش جىل سايىن بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىنان وتەدى. وسى جۇمىستىڭ بارلىعى ۇزاق جىلدان بەرگى قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋعا سەپتىگىن تيگىزەرى انىق.
– كەيدە بوي كورسەتىپ جاتاتىن مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ دورەكىلىگى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ءاربىر فاكت تەكسەرىلەدى. قۇقىق بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. وقۋشىلارعا قاتىستى دورەكى ارەكەت جاساعان مۇعالىمدەرگە شارا قولدانىلادى. مەنىڭ اكەم دە مۇعالىم بولدى. قاتال ءارى تالاپشىل ادام ەدى. ول كىسى بىزگە «مۇعالىم بىلەكپەن ەمەس, جۇرەكپەن تاربيەلەۋ كەرەك» دەپ ۇنەمى ايتاتىن. ەگەر مەكتەپتە زاڭ بۇزۋشىلىققا جول بەرىلسە, وعان قاتىستى مەملەكەت شارا قولدانادى.
جالپى, ءتۇيىنى تارقاماي جاتقان ماسەلەنى ءوزىمىز كورسەتۋگە جانە شەشۋ جولدارىن تابۋدىڭ جولىن تابۋعا مۇددەلىمىز. ويتكەنى جۇيەلى شەشىم قابىلداپ, ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتكەندە عانا ءبىلىم سالاسىن رەتكە كەلتىرە الامىز. مىسالى, جول كارتامىزدا كوتەرىپ وتىرعان دۇنيەلەر سىزدەردىڭ ماقالالارىڭىزدا ساراپشىلاردىڭ پىكىرى رەتىندە ايتىلىپتى. ال جوعارىدا ايتقان جول كارتاسىندا بۇل ماسەلەلەردىڭ ناقتى شەشۋ جولدارىن كورسەتتىك. قۇجاتقا تۇسىردىك, ولاردى ىسكە اسىرۋعا جاۋاپتىلاردى انىقتادىق. ەكى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ باسشىسى بۇل قۇجاتقا قول قويىپ بەكىتتى.
– ۇستازداردى جۇمىسقا كەلىسىمشارت نەگىزىندە الۋ قانشالىقتى دۇرىس قادام بولدى؟ ونىڭ ۇستىنە ديرەكتور اۋىسسا, كومانداسىمەن اۋىسىپ وتىرۋ ءۇردىسى ءالى دە بار. مۇنداي قۇقىق زاڭمەن بەكىتىلگەن بە؟
– پەداگوگتەر قازىر جۇمىسقا كونكۋرس ارقىلى ورنالاسادى. كونكۋرستىق كوميسسيانىڭ شەشىمىنە سايكەس جۇمىس بەرۋشى مەن مۇعالىم اراسىندا كەلىسىمشارت جاسالادى. بۇعان ەكى تاراپ تا ەرىكتى تۇردە قول قويادى. پەداگوگ جۇمىستان زاڭسىز شىعارىلعان جاعدايدا ءوزىنىڭ قۇقىعىن زاڭنامادا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن قورعاي الادى. مەكتەپ ديرەكتورى اۋىسقان جاعدايدا, ول وزىمەن بىرگە باسقا قىزمەتكەرلەردى الىپ كەلۋى ەشقانداي زاڭمەن رەتتەلمەگەن. ال ەڭبەك كودەكسىنە سايكەس پەداگوگتەردىڭ ءبىر مەكتەپتەن ەكىنشى مەكتەپكە جۇمىس اۋىستىرۋىنا شەكتەۋ قويىلمايدى. دەسەك تە, كوماندالىق اۋىسۋ سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىنە الىپ كەلەتىن, ۇجىمداعى احۋالدى ۋشىقتىراتىن كەلەڭسىز قۇبىلىس ەكەنى دە راس.
– ديرەكتورلاردى روتاتسيالاۋ دەگەن دۇرىس شەشىم بولدى ما, ءبىلىم سالاسىنا قانشالىقتى ماڭىزدى؟
–بۇل مەكتەپتى باسقارۋعا جاڭا كوزقاراستار, تاجىريبەلەر مەن تاسىلدەر ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنداعى ماڭىزدى قادام.
– مەكتەپ ديرەكتورى مەن ۇستازداردى جۇمىسقا قابىلدار كەزدە وتىرىك دەتەكتورىن ىسكە قوسۋ كەرەك پە ەكەن؟
– وتە ماڭىزدى ماسەلە. پرەزيدەنت ايتقان ءبىلىم سالاسىنداعى مىڭ كوشباسشى وسى ءۇشىن قاجەت. مەكتەپتەگى ءبىلىم ساپاسى مەن تاربيە جۇمىستارىنىڭ, بالالاردىڭ ادام بولىپ قالىپتاسۋ ۇدەرىسىنىڭ ىشىندە مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ءرولى شەشۋشى ءرول اتقارادى. سول ءۇشىن ءبىز مەكتەپ ديرەكتورلارىن دايىنداۋ بويىنشا جۇمىس ىستەپ وتىرمىز. ءبىلىم بەرۋدەگى وزگەرىستەر كوشباسشىلارى جوباسى اياسىندا بارلىق وڭىردەن مىڭداعان پەداگوگ ءبىرىنشى كەزەڭگە قاتىستى. ءارتۇرلى تەكسەرىس پەن ىرىكتەۋ كەزەڭدەرىنەن كەيىن ولاردىڭ سانى ەكى جۇزگە دەيىن ازايدى. سول ىرىكتەۋدەن وتكەن پەداگوگتەر ينتەللەكتۋالدى مەكتەپتەردىڭ بازاسىندا قازىر بىرنەشە كەزەڭدىك وقۋدان ءوتىپ جاتىر. سول ىرىكتەۋدەن وتكەن ماماندار ەرتەڭ مەكتەپ ديرەكتورى بولادى. ءبىز بۇل جۇمىستى جىل سايىن وتكىزەمىز. ەرتەڭ وسى دايارلىقتان وتكەن مەكتەپ ديرەكتورلارى ساپالى مامان تاڭداۋعا جۇمىس ىستەيدى. مەكتەپتە مىقتى كادر دايارلايدى, ءبىلىم وشاعىن وڭ جاعىنان كورسەتەدى. ال ساپالى كادرلار جۇمىس ىستەگەن جەردە الگىندە ايتىلعان جايسىز فاكتىلەرگە جول بەرىلمەيدى دەپ سەنەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جادىرا ءمۇسىلىم,
«Egemen Qazaqstan»