تاريحي قۇجات قابىلدانعان ۋاقىتتان بەرى دەكلاراتسيا تۋرالى ونداعان مونوگرافيا, جۇزدەگەن عىلىمي ماقالا جازىلىپ, ارنايى ديسسەرتاتسيالار قورعالسا دا, ونىڭ ءمانى مەن ماعىناسى تۋرالى پىكىرلەر ءالى تولاستاعان جوق.
ءبىر قىزىعى, 1920 جىلى «قازاق اۆتونوميالىق كەڭەستىك رەسپۋبليكاسى ەڭبەكشىلەرى قۇقىعىنىڭ دەكلاراتسياسى» دا وسى قازان ايىندا, دالىرەك ايتقاندا – 6 قازاندا قابىلدانىپتى.
دەكلاراتسيا دەگەن نە جانە ونىڭ ۇلتتىق زاڭناماداعى ورنى مەن ءرولى قانداي دەگەن سۇراقتار توڭىرەگىندە وي ءوربىتىپ كورەيىك.
دەكلاراتسيا – زاڭ ەمەس, بىراق ول – ۇلتتىق زاڭناماعا بەرىك ىرگەتاس بولعان تاريحي قۇجات. بۇل تۋرالى ونىڭ قابىلدانۋىنا زور ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر تۇلعا ە.اسانباەۆتىڭ: «دەكلاراتسيا ستالا پەرۆىم ۆ يستوري كازاحستانا دوكۋمەنتوم, كوتورىي تسەلوستنو, ۆ كومپلەكسە رەشيل ۆسە ۆوپروسى ستاتۋسا رەسپۋبليكي كاك ساموستوياتەلنوگو گوسۋدارستۆا ي زاكرەپيل ەگو ۆ ستروگوي پراۆوۆوي فورمە», دەگەن پىكىرىمەن كەلىسپەۋ قيىن.
دەكلاراتسيا قابىلدانعان كۇنى تۇندە اكادەميك س.زيمانوۆ ونىڭ ءمان-ماعىناسى جونىندە تاقىرىبىنىڭ ءوزى كوپ جايدان حابار بەرىپ تۇرعان «دوكۋمەنت يسكليۋچيتەلنوي ۆاجنوستي» دەگەن ماقالا جازىپ, رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەتىندە جاريالادى. كەيىنىرەك تاقىرىپ اياسىن كەڭەيتىپ, «دەكلاراتسيا و گوسۋدارستۆەننوم سۋۆەرەنيتەتە كازاحسكوي سسر بىلا يستوريچەسكوم اكتوم كونستيتۋتسيوننوگو زناچەنيا» دەگەن تولىمدى ەڭبەك جازىپ, ول كوپتومدىق شىعارمالار جيناعىندا جارىق كوردى.
دەكلاراتسيانىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعىنا اسا كورنەكتى زاڭگەر عالىمدار – اكادەميكتەر م.بايماحانوۆ, س.سارتاەۆ, ع.ساپارعاليەۆ, س.سابىكەنوۆ ت.ب. قالام تارتىپ, عىلىمي ەڭبەكتەر ارنادى. دەكلاراتسيا ۇعىمىنىڭ پانارالىق كلاسسيفيكاتسياسى مەن تەوريالىق تۇجىرىمدارىنىڭ اراجىگىن اشۋعا ساياسات, ەكونوميكا جانە الەۋمەتتانۋ عىلىم وكىلدەرى دە اتسالىستى.
مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى – وتە كەڭ ۇعىم. ونى ءنورماتيۆتى تەوريالار اۋقىمىمەن شەكتەۋگە بولمايدى. سوندىقتان كەيبىر عالىمداردىڭ دەكلاراتسيانىڭ ۇلتتىق زاڭناما قۇرامىنا كىرەتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ رەسمي تىزبەسىنەن تىس قالۋىنان كىنارات ىزدەۋىنىڭ قيسىنى جوق. ويتكەنى زاڭ مارتەبەسى بولماسا دا, دەكلاراتسيادا بۇدان ءبىر جىل كەيىن قابىلدانعان مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ مەن 1993 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن قۇقىقتىق نورماسى زاڭنامالىق تۇرعىدان ايقىن قالىپتاستى.
قازاقستان ەگەمەندىگىن جاريالاعان تۇستا كەڭەس وداعىنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە ەدى. ونىڭ كۇنى بىتۋگە تاقاۋ ەكەندىگىن دەكلاراتسيانىڭ نەگىزگى جوباسىن جاساعان سالىق زيمانوۆ باستاعان دەپۋتاتتار جاقسى بىلسە دە, رەسپۋبليكا حالقى مەن دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ ۇلتتىق قۇرامى جانە ولاردىڭ ساياسي ۇستانىمدارىن ەسكەرە وتىرىپ, كەيبىر باپتاردا رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندىك قۇزىرەتتەرى وداقتىق شارت ارقىلى رەتتەلەتىنىن كورسەتۋگە ءماجبۇر بولدى.
زاڭ عىلىمىنىڭ كونستيتۋتيۆتى تەورياسى بويىنشا مەملەكەتتىڭ پراۆوسۋبەكتىلىگىن تانۋ ءۇشىن ونى وزگە مەملەكەتتەر ديپلوماتيالىق تۇرعىدان مويىنداۋى قاجەت. ەگەمەندىگىن جاريالاعاننان كەيىن قازاقستاندى قۇتتىقتاۋشىلار بولعانىمەن, ونى وزگە ەلدەر «تاۋەلسىز مەملەكەت» رەتىندە بىردەن تاني قويعان جوق.
قۇقىقتانۋدا مەملەكەتتىلىكتىڭ دەناتيۆتى تەورياسى بويىنشا مەملەكەتتىڭ پراۆوسۋبەكتىلىگىن تانۋ ءۇشىن ونىڭ ناقتىلانعان شەكاراسى مەن تۇراقتى حالقى, ەگەمەندىك قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جانە وزگە مەملەكەتتەرمەن حالىقارالىق قاتىناسقا تۇسۋگە مۇمكىندىگى بولسا جەتكىلىكتى. حالىقارالىق قۇقىقتا ءجيى پايدالاناتىن 1933 جىلى مونتەۆيدەودا قابىلداعان «مەملەكەتتەردىڭ قۇقىعى مەن مىندەتتەرى تۋرالى» كونۆەنتسيادا ايقىندالعان وسى 4 كريتەريدىڭ تورتەۋى دە مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن جاريالاعان قازاقستاندا تولىقتاي بولدى. بىراق ءالى وداقتاس رەسپۋبليكا سانالاتىن قازاقستاننىڭ جوعارى جاعىندا كۇشى قايتا باستاسا دا, ءالى جارتى الەمگە بيلىك جۇرگىزىپ تۇرعان كەڭەس وداعى اتتى الىپ يمپەريا تۇردى. سول سەبەپتى قازاقستاننىڭ تولىق ماندەگى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋ ءوزىنىڭ تاريحي ءساتىن كۇتىپ تۇردى.
قازاقستان دەكلاراتسياسىنىڭ سوڭعى 17-بابىندا: «دەكلاراتسيا وداقتىق شارت جاساۋ, قازاق سسر-ءىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن, ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە رەسپۋبليكانىڭ ستاتۋسىن جۇزەگە اسىراتىن زاڭ اكتىلەرىن ازىرلەۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى», دەپ مەيلىنشە انىق, ايقىن كورسەتىلدى. ول وزىنە جۇكتەلگەن وسى تاريحي ميسسيانى تۇگەلدەي ورىنداپ شىقتى.
ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى, ەڭ الدىمەن, 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا قۇقىقتىق نەگىز بولىپ قالاندى. دەكلاراتسيانىڭ ءبىرىنشى بابىندا مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى نورمالار كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ العاشقى ءۇش بابىندا قايتالانىپ, ءوزىنىڭ زاڭدى جالعاسىن تاپتى.
مۇنىڭ سەبەبىن دەكلاراتسيا قابىلدانعان كەزدە زاڭنامالىق اكتىلەردى دايارلاۋ, راسىمدەۋ تەحنيكاسى ءالى جەتىلمەگەن جانە ونىڭ قۇرىلىمىن جىكتەۋ تالاپتارى مەن قاعيداتتارى ءالى تولىق قالىپتانباعانىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. سول سەبەپتى دەكلاراتسيا باپتارى بۇگىنگى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر سياقتى تارماق پەن تارماقشالارعا بولىنبەي, بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەزەكتەسە بەرىلگەن ابزاتستارعا عانا جىكتەلدى. ناتيجەسىندە, تالقىلاۋ بارىسىندا كەيبىر دەپۋتاتتاردىڭ تولىقتىرۋلارىمەن جەكەلەگەن باپتار 4-5 ابزاتسقا دەيىن ۇلعايىپ كەتتى.
دەكلاراتسيانىڭ 2-بابىنداعى «قازاق حالقىنىڭ جانە قازاقستاندا تۇراتىن باسقا دا ۇلتتاردىڭ ءتول مادەنيەتىن, ءداستۇرىن, ءتىلىن قايتا تۇلەتۋ مەن دامىتۋ» تۋرالى قۇقىقتىق نورمالار, كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 6-بابىندا بارىنشا تەرەڭ اشىلا ءتۇستى.
دەكلاراتسيانىڭ 3-بابىنداعى: «قازىرگى شەكاراسىنداعى قازاق سسر-ءىنىڭ تەرريتورياسى بولىنبەيدى جانە وعان قول سۇعىلمايدى, ونىڭ كەلىسىمىنسىز پايدالانۋعا بولمايدى», دەگەن تەزيس زاڭنىڭ 6-بابىندا ازداعان وزگەرىستەرمەن: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەرريتورياسى قازىرگى شەكاراسىندا ءبىرتۇتاس, بولىنبەيتىن جانە قول سۇعۋعا بولمايتىن تەرريتوريا بولىپ تابىلادى», دەگەن نۇسقادا كورىنىس تاپتى.
ءتورتىنشى باپتاعى قازاقستان حالقىنىڭ «ەگەمەندىكتىڭ بىردەن-ءبىر يەسى» ەكەندىگى جانە «مەملەكەتتىك وكىمەت بيلىگىنىڭ نەگىزى» ەكەندىگى زاڭنىڭ 6-بابىندا تۋرا وسى ماعىنادا قايتالاندى.
بەسىنشى باپتاعى قازاق كسر-ءىنىڭ ءوز ازاماتتىعى تۋرالى نورما تەك رەسپۋبليكا اتاۋىنىڭ «قازاقستان» دەپ وزگەرۋىمەن عانا 7-باپتىڭ العاشقى سويلەمىنەن تولىقتاي كورىنىس تاپتى.
دەكلاراتسيانىڭ 12-بابىنداعى قازاقستان «رەسپۋبليكادان تىس جەرلەردە تۇراتىن قازاقتاردىڭ ۇلتتىق-مادەني, رۋحاني جانە ءتىل جونىندەگى قاجەتىن قاناعاتتاندىرۋعا قامقورلىق جاسايدى», دەگەن تۇجىرىم كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 7-بابىندا ودان ءارى تەرەڭدەتىلىپ, قانداستارعا ازاماتتىق الۋعا قۇقىق بەرىلەتىندىگى جونىندەگى جاڭا تەزيسپەن تولىقتى.
قازاقستانداعى مەملەكەتتىك بيلىك تۋرالى 6-7 باپتاعى نەگىزگى قاعيداتتار كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 9-10 باپتارىندا تولىقتىرىلعان, ىقشامدالعان رەداكتسيامەن جالعاسىن تاپتى.
كونستيتۋتسيا مەن زاڭنىڭ ۇستەمدىگى تۋرالى 8-باپتاعى نورما زاڭنىڭ 4-بابىندا تۋرا وسىنداي تۇجىرىممەن بەرىلدى.
توعىزىنشى باپتاعى «جەر جانە ونىڭ قويناۋى, سۋ, اۋە كەڭىستىگى, وسىمدىكتەر مەن حايۋاناتتار دۇنيەسى, باسقا دا تابيعي رەسۋرستار» قازاقستاننىڭ ەرەكشە مەنشىگى بولاتىندىعى تۋرالى قاعيدات سول كۇيىندە تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭنىڭ 11-بابىنىڭ العاشقى ابزاتسىنان ورىن الدى. مەنشىك فورمالارىنىڭ الۋان ءتۇرلى ءارى تەڭ بولاتىندىعى جونىندەگى نورما دا وسى باپتىڭ ەكىنشى ابزاتسىنا ورىن تەپتى.
ال 10-باپتاعى مەملەكەتتىك ۇلتتىق بانك قۇرۋ ماسەلەسى, قازاقستان ء«وزىنىڭ التىن قورىن, الماس جانە ۆاليۋتا قورلارىن» قالىپتاستىراتىنى جونىندەگى قۇقىلىق نورمالارى 12-باپتان كورىنىس تاپتى.
دەكلاراتسيانى تالقىلاۋ بارىسىندا كوپ پىكىرتالاس تۋدىرىپ, داۋ-دامايدى ورشىتكەن يادرولىق قارۋدى سىناۋ, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ (حيميالىق, باكتەريولوگيالىق, بيولوگيالىق, ت.ب.) تۇرلەرىنە ارنالعان پوليگوندار جۇمىسىنا تىيىم سالۋ مەن ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىن توقتاتۋ, جالپى ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە ارنالعان رەسپۋبليكانىڭ ۇلتتىق, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي قاتىسى بار 11-باپ كونستيتۋتسيالىق زاڭدا مۇلدە قامتىلمادى. مۇنى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ تۇرعان قازاقستاننىڭ اۋماعىندا سانسىز كوپ سىناق الاڭدارى مەن اسكەري پوليگونداردىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرۋىمەن جانە ونداعى ءولىم سەبەتىن يادرولىق وقتۇمسىقتاردى بىرتىندەپ جويۋ ماسەلەسىنىڭ ناقتى جوسپارى ءالى بولماعاندىعىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. ونىڭ ەسەسىنە زاڭنىڭ 13-بابىنا دەكلاراتسيادا جوق «ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسى» تۋرالى جاڭا ۇعىم قوسىلىپ, ونىڭ قىزمەتىنە قازاقستاننىڭ قاتىسۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلدى.
دەكلاراتسيانىڭ 14-بابىنداعى قازاقستاننىڭ: «حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دەربەس سۋبەكتىلىگى بولۋعا», «ديپلوماتيالىق جانە كونسۋلدىق وكىلدىكتەر الماسۋعا» قۇقىعى تۋرالى نورمالار زاڭنىڭ 13-بابىندا تۇتاستاي, ەشبىر وزگەرىسسىز قايتالاندى. ءدال وسى 14-باپتاعى «شەت مەملەكەتتەر مەن ەكونوميكالىق جانە ساۋدا بايلانىستارىن» ورناتۋ ماسەلەسى زاڭنىڭ تۋرا سونداي 14-بابىندا: «سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەت بايلانىستارىن دەربەس شەشەدى», دەگەن ناقتى تۇجىرىممەن بەرىلدى.
رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندىك قۇقىعىن قورعاۋعا ارنالعان دەكلاراتسيانىڭ 15-بابى زاڭنىڭ تۋرا وسىنداي 15-بابىنداعى «تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋ جانە ۇلتتىڭ مەملەكەتتىلىگىن نىعايتۋ» تۋرالى نورمالارمەن جالعاسىن تاپتى. كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 16-بابىنداعى قارۋلى كۇشتەر قۇرۋ مەن اسكەري قىزمەت اتقارۋدىڭ ءتارتىبى دە دەكلاراتسيانىڭ 13-بابىنىڭ ەكىنشى ابزاتسىنداعى وسى مازمۇنداس نورمالارىمەن سايكەستەنە ءتۇستى.
مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان زاڭنىڭ «قورىتىندى ەرەجەلەر» بولىمىندەگى ەلتاڭبا, تۋ, انۇراندارعا قاتىستى 17-باپ تا دەكلاراتسيانىڭ 16-بابىنداعى تۋرا وسىنداي ەرەجەمەن ۇيلەسىم تاپتى.
دەكلاراتسيانىڭ سوڭعى 17-بابىنداعى: «دەكلاراتسيا... قازاق كسر-ءىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن, ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندەگى رەسپۋبليكانىڭ ستاتۋسىن جۇزەگە اسىراتىن زاڭ اكتىلەرىن ازىرلەۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى», دەگەن ءتۇيىندى تۇجىرىم مەملەكەت تاۋەلسىزدىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ سوڭعى 18-بابىنداعى «وسى زاڭ قازاق كسر مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيامەن بىرگە رەسپۋبليكانىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن ازىرلەۋگە نەگىز بولادى», دەگەن بۇلجىماس ەرەجەگە ۇلاستى.
تىڭعىلىقتى دايىندىقپەن ازىرلەنگەن دەكلاراتسيا مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ مەن 1993 جىلى قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيامەن ينكورپوراتسيالانىپ, وعان زاڭنامالىق نەگىز دە, بەرىك ىرگەتاس تا بولىپ, تۇڭعىش رەت زاڭنامالىق نورمالارمەن شەگەندەدى. وندا ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت مەملەكەت شەكاراسى بولىنبەيتىنى ءارى قول سۇعىلمايتىنى بەكىتىلدى.
دەكلاراتسيادا ەگەمەندىكتىڭ بىردەن-ءبىر يەسى حالىق ەكەندىگى جانە رەسپۋبليكانىڭ بارشا بايلىعى ەگەمەندىكتىڭ نەگىزىن قۇرايتىن حالىققا تيەسىلى ەكەندىگى جاريا ەتىلدى (1995 جىلى قابىلدانعان قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادا «جەر جانە ونىڭ قويناۋى... مەملەكەت مەنشىگىندە بولادى», دەلىنگەن).
دەكلاراتسيا تۇڭعىش رەت قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىنىڭ ۇستەمدىگىن ورنىقتىردى. پوليگون مەن يادرولىق سىناقتاردان قيساپسىز مول زارداپ شەككەن قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, سىناق اتاۋلىعا تىيىم سالدى. قازاقستاندى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دەربەس سۋبەكتىسى رەتىندە ايقىنداپ, سىرتقى ساياساتىن رەسپۋبليكا مۇددەسىنە ساي جۇرگىزەتىنىن ماعلۇمدادى.
زاڭعار زيمانوۆ باستاعان ۇلت زيالىلارىنىڭ زياتكەرلىك كۇش-قايراتىمەن قابىلدانعان دەكلاراتسيا تاريحي قۇجات رەتىندە سول بيىگىندە ءالى كۇنگە دەيىن مىزعىماي تۇر.
وسىندايدا ويىڭا قازاقتىڭ كەمەڭگەر جازۋشىسى, ءوزى دە اكادەميك س.زيمانوۆپەن قاتار ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانۋىنا زور ۇلەس قوسقان قايراتكەر تۇلعا ءابىش كەكىلباەۆتىڭ: «قازاق اراسىندا ادامزات قاۋىمىنىڭ بارلىق زاڭدىلىعىن ۇشالاپ سوگىپ, مۇشەلەپ ءبولىپ, جىلىكتەپ بىلەتىن ايگىلى عۇلاما ءومىر ءسۇردى. ونىڭ مۇنداي تۇڭعيىق تەرەڭ بىلىگى ءبىر باسىنىڭ سيپاتىن اسىرىپ قانا قويماي, كۇندەردىڭ كۇنىندە تۋعان حالقىنىڭ ەڭ اسىل قاجەتىنە جارادى. 300 جىل وتارشىلدىق ەزگىدە بولىپ جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتكەلى تۇرعان حالقىمىز امان-ەسەن تەڭدىك الىپ, تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنا كوتەرىلدى. وسىناۋ ۇلى رۋحاني ەرلىكتى سومداعان ساناۋلى ساتتە ەرەكشە قايرات كورسەتكەن اكادەميك سالىق زيمان ۇلى ەدى», دەگەن سوزدەرى ورالادى.
XX عاسىر سوڭىندا ءوز تىزگىنىن ءوز قولىنا الىپ, قازاقتىڭ ەجەلگى مەملەكەتتىلىگىن قايتا تۇلەتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەگەن قاسيەتتى وتانىمىزدىڭ وردا بۇزعان وتىز جىلدان استام ۋاقىت ىشىندەگى بار جەتىستىگىنىڭ قاينار باستاۋىندا تۇرعان «دەكلاراتسيا» اتتى كيەلى قۇجاتتىڭ بىزگە ۇيرەتەر ساباقتارى, كورسەتەر تاعىلىمى ءالى زور. بۇگىنگى ازات ۇرپاق وسىنى ءاردايىم ەسىندە ساقتاۋى كەرەك.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور, اكادەميك