عالىم نۇرجانوۆ: فۋتبول تالانتتى جىگىتتەر ءۇشىن الەۋمەتتىك ليفت بولۋى كەرەك

– عالىم جۇماباي ۇلى, ۇلىتاۋ جانكۇيەرلەرى ءۇشىن فۋتبولدىڭ ورنى بولەك ەكەن.

– ارينە, جەزقازعاندا كاسىپقوي جانە اۋەسقوي فۋتبول كوماندالارى وت­كەن عاسىردىڭ 40-جىلدارى پايدا بول­عان. «ەڭبەك», «ۆوستوك», «گيگانت», «رۋد­نيك», «جەزقازعانەتس» كلۋبتارى  وتان­دىق فۋتبول تاريحىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينال­دى. Cوناۋ 1941 جىلى قۇرىلعان «مە­تاللۋرگ» كلۋبى العاشقى جول سالۋشى بولدى. 1967 جىلى كوماندا «ەڭ­بەك» دەگەن اتقا يە بولسا, كەلەسى جى­لى ب كلاسىنىڭ – سول كەزدەگى كسرو چەم­پيو­ناتىنىڭ ءۇشىنشى ديۆيزيونىنىڭ جەڭىم­پازى اتاندى. دەمەك ءبىزدىڭ وڭىردەگى فۋت­بولدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان باي تاريحى بار. وكىنىشكە قاراي, ۇزاق جىلدار بويى بۇل سپورت بەلگىلى جاعدايلارعا بايلانىس­تى توقىراۋعا ۇشىرادى.

– وڭىرگە وبلىس مارتەبەسى بەرىل­گەن­نەن بەرى كوپ نارسە وزگەردى, سولاي ەمەس پە؟

– ءبارى دە تولىقتاي وزگەردى. بيزنەس ءۇشىن, قوعام ءۇشىن, حالىق ءۇشىن دە. ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا كەم دەگەندە ءبىر كاسىبي فۋتبول كلۋبى بار. وبلىس مارتەبەسى كوپ نارسەنى مىندەتتەيدى. ءوڭىر نامىسىن قورعايتىن كلۋبتىڭ قۇرىلۋى – ۋاقىت تالابى. اكىم بەرىك ابدىعالي ۇلى باستاعان وبلىس باسشىلىعى وڭىردەگى بۇقارالىق سپورتقا تىڭ سەرپىن بەردى. بىرىنشىدەن, وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وبلىس اكىمدىگى مەن قازاقستان فۋتبول فەدەراتسياسى اراسىندا وڭىردەگى فۋتبولدى قولداۋ جانە دامىتۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. سول ءىس-شاراعا قازاقستان فۋتبول فە­دە­راتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ادىلەت بار­مەنقۇلوۆ كەلىپ, ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزگە لايىق­تى باعا بەرىپ, قولداۋ كورسەتتى. ول دا ۇلى­تاۋ وڭىرىندە بۇقارالىق سپورت­تىڭ جاپ­پاي دامۋىنا مۇددەلى ەكەنىن ايتىپ, ايماقتا سالاماتتى ءارى بەلسەندى ءومىر سالتى سانگە اينالىپ, تالانتتى بالالار ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.

– ۇيىمىڭىز قانداي ىستەر اتقار­ماقشى؟

– ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە تالداۋ جاسادىق. 230 مىڭ تۇرعىنى بار ۇلىتاۋ وڭىرىندە 11 شتاتتىق جاتتىقتىرۋشىدان تۇراتىن مامانداندىرىلعان ءۇش فۋتبول مەكتەبى عانا بار ەكەن.

ءبىزدىڭ كوماندا قۇرىلعان كەزدە وبلىسىمىزدا, اتاپ ايتقاندا, جەزقازعان, ساتباەۆ قالالارىندا, جاڭاارقا اۋى­لىندا 6-18 جاس ارالىعىنداعى 16 مىڭ­نان اسا وقۋشىنىڭ 313-ءى عانا فۋتبولمەن تۇراقتى نەگىزدە اينالىسقان. بۇل جەردە «تۇراقتى نەگىزدە» دەگەن تىركەستى قولدانۋ دۇرىس تا ەمەس. شىن مانىندە, ۇلىتاۋ وڭىرىندە بالالار فۋتبولمەن ءجيى دە بەلسەندى تۇردە اينالىسادى. الايدا قاراجال, جايرەم, ۇلىتاۋ سياقتى جەكەلەگەن ەلدى مەكەندەردە فۋتبول مەكتەپ­تەرى مۇلدە جوق.

جالپى, بۇگىندە ەلىمىزدە 300-گە جۋىق فۋتبول مەكتەبى مەن اكادەمياسى بار. ولار 4 پەن 16 جاس ارالىعىنداعى 12 مىڭعا جۋىق بالانى قامتىپ وتىر.

مىسالى, پاۆلودار وبلىسىنىڭ 72 مىڭ تۇرعىنى بار اقسۋ قالاسىنداعى فۋتبول ورتالىعىندا 33 مامان 540 با­لا­نى جاتتىقتىرادى, 328 مىڭ تۇرعى­نى بار سەمەي قالاسىنداعى فۋتبول ورتالىعىندا 400 بالا جاتتىعادى. ولار­عا 24 مامان ساباق بەرەدى. سوڭعى كەزگە دەيىن سەمەي دە جەزقازعان سياقتى وبلىس ورتالىعى بولماعانىن, ال اقسۋ قازىر دە ونداي مارتەبەدە ەمەستىگىن ايتا كەتكەن ءجون. سوعان قاراماستان ولاردا بالالار جاتتىعىپ, فۋتبول بۇقارالىق سيپاتقا يە بولىپ كەلدى.

– ءسىز كەلتىرگەن ساندار ەلەڭ ەتكى­زەرلىكتەي ەكەن...

– ءيا. فۋتبولداعى ناتيجە وعان جا­سال­عان جاعدايعا تىكەلەي بايلانىس­تى. قولايلى جاعداي بولسا, جەڭىس كوپ كۇت­تىرمەيدى. «جاعداي» دەگەنىمىز – قا­راپايىم  فۋتبول جابدىقتارىنىڭ قول­جەتىمدىلىگىنەن باستاپ ستاديون مەن بىلىك­تى جاتتىقتىرۋشىلارعا دەيىنگى اۋقىم­دى جۇمىس قوي. ۇزاق جىلدار بويى قالا, اۋىل باسشىلارى وبلىستا فۋتبولدى دامىتۋعا كوڭىل بولمەدى.

كەم دەگەندە ون جىل بويى سپورتتىق عيماراتتارعا, ستاديوندار مەن فۋتبول الاڭدارىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەدى. سپورتتىق ينفراقۇرىلىم دامىمادى, بىلىكتى جاتتىقتىرۋشىلار بولمادى, قالاارالىق جانە اۋدانارالىق جارىستار وتكىزىلمەدى. بارلىعى ءبىر جولعى ءىس-شارالارمەن شەكتەلىپ, بالالار جارىسقا ەش دايىندىقسىز قاتىساتىن. سپورتشىلاردىڭ دۇرىس ادىستەمەلىك دايىندىعىنىڭ دا بولماعانىن اڭعارۋ­عا بولادى. سوندىقتان فۋتبولدىڭ بۇق­ا­­را­­لىق سيپاتى تۋرالى ءسوز قوزعاۋ ورىن­­سىز. ال بۇقارالىق سيپات فۋتبول پيراميداسىنىڭ ماڭىزدى نەگىزى بو­لىپ سانالادى. ونسىز بۇل سپورت ءتۇرى­نىڭ تۇراقتى دامۋى مۇمكىن ەمەس. قۇرى­لىمدار اراسىندا ءوزارا بايلانىس, ناقتى ءارى تۇسىنىكتى وقىتۋ باعدارلامالارى جوق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, شەشىلمەگەن ماسەلە كوپ.

مىسالى, كۇنى كەشەگە دەيىن جان­كۇيەرلەر «Ulytau» فۋتبول كلۋبى­نىڭ ورنالاسقان جەرى تۋرالى سۇراق قويىپ جاتتى. نەگە كوماندا ويىندارىن «مەتاللۋرگ» ستاديونى بار جەزقازعاندا ەمەس, ساتباەۆتاعى سپورتتىق-ساۋىق­تىرۋ كەشەنىندە وتكىزەدى؟ سەبەبى جەزقازعان­داعى ستاديوننىڭ جاعدايى كوڭىل كونشىتپەيدى. فۋتبول الاڭى, ينفراقۇ­رىلىم (كيىنۋ بولمەلەرى, دۋش كابينالارى, مىنبە استىنداعى بول­مەلەر جانە ت.ب.) فەدەراتسيانىڭ سەرتي­فيكاتتاۋعا قويىلاتىن ەڭ تومەنگى تالاپتا­رىنا سايكەس كەلمەيدى.

بۇگىنگى تاڭدا كيىم اۋىستىراتىن, جۋىناتىن جانە جەكە بولمەلەردى جوندەۋ اياقتالدى, الاڭعا رەزەڭكە توسەم توسەلدى, مىنبەلەر قالپىنا كەلتىرىلىپ جاتىر. تاياۋدا قاتتى داۋىلدىڭ سالدارىنان ساتباەۆ قالاسىنداعى فۋتبول مانەجىنىڭ كۇمبەزى بۇزىلىپ, جارامسىز بولىپ قالدى. ونى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا قاراماستان, 9 تامىز كۇنى كوماندا جارىستى وسى ستاديوندا وتكىزۋگە ءماجبۇر بولدى. بۇل قولايسىزدىق جارىسقا كەلگەن قالا تۇر­عىن­دارىنىڭ رەنىشىن تۋعىزدى.

– ەندى جاڭا كلۋبتىڭ قالاي قۇرىل­عانىن ايتىپ بەرسەڭىز؟

– جاڭا كلۋب «نولدەن» باستاپ قۇرىل­دى. كلۋبتىڭ اتاۋىن الەۋمەتتىك جەلىدە حالىقتىڭ داۋىس بەرۋىمەن تاڭداۋدى ءجون كوردىك. ۇلتتىق كوماندانىڭ اتى دا ۇلتتىق بولۋى كەرەك. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاپ جەزقازعان, ساتباەۆ, ۇلىتاۋ, جەزدى, جاڭاارقا سياقتى ەلدى مەكەندەردەن تالانتتى فۋتبولشىلاردى ىرىكتەپ الدىق. بيىل اقپاندا جەزقازعان قالاسىندا اشىلعان «Ulytau» فك بالالار فۋتبولى ورتا­لىعىندا 2007, 2008 جانە 2009 جىلى تۋعان جەتكىنشەكتەر ىرىكتەۋدەن ءوتتى. ولاردىڭ سپورتتىق دايىندىعىن جوعارى بىلىكتى جاتتىقتىرۋشى يۆان ازوۆسكي مەن بەلگىلى مامان يۋري سۆيركوۆ باعالادى. ناتيجەسىندە, ورتالىقتاعى ساباققا قاتىسۋعا 60 بوزبالا تاڭداپ الىندى.

كلۋبتى قۇرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە «قازاقمىس» كورپوراتسياسى ەلەۋلى قارجىلىق كومەك كورسەتتى. سونىڭ ارقاسىندا ەڭ باستى مىندەتتەردى شەشۋگە قابىلەتتى بىلىكتى ماماندار مەن كاسىبي فۋتبولشىلار شاقىرىلدى, وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارى دەر كەزىندە وتكىزىلدى. نەگىزگى كوماندا ەكىنشى ليگا چەمپيوناتىنا قاتىستى. سونىمەن قاتار «مەتاللۋرگ» ستاديونى جوندەلىپ جاتىر.

قاۋىمداستىق پەن كلۋب «قازاقمىسقا» وسى كومەگى ءۇشىن ۇلكەن العىس بىلدىرەدى. بۇل رەتتە ۇلىتاۋ وڭىرىندە باسقا دا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار مەن ورتا كاسىپكەرلەر سانى كوپ ەكەنى بەلگىلى. بىراق ولار ازىرگە جەرگىلىكتى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ بۇقارالىق سپورتىن قولداپ وتىرعان جوق.

– قالا جولدارىنداعى قىم­بات كولىكتەرگە قاراساق, جەكە كاسىپكەر­لەردە قاراجات تۇرعىسىنان قيىندىق جوق سياقتى...

– دۇرىس ايتاسىز. بۇل ءتۇرلى فاكتورعا بايلانىستى. سونىڭ ىشىندە بۇقارالىق سپورتتىڭ ماڭىزىن تۇسىنبەۋ, ونىڭ ەكونوميكالىق پايداسىنا قاتىستى  سەنىمسىزدىك نەمەسە قوعامدىق ءىس-شارا­لارعا قىزىعۋشىلىقتىڭ بولماۋىنا بايلانىستى. كەيدە ماعان بۇل مىرزالار وسى ولكەدە ءومىر سۇرۋگە, ونىڭ وركەندەۋىنە مۇددەلى ەمەس, تەك قالتالارىن تولتىرىپ الىپ, تايىپ تۇرۋدى عانا كوزدەيتىن سياقتى كورىنەدى.

باسقا ايماقتاردا فۋتبول كوماندالارىنا, جالپى بۇقارالىق بالالار سپورتىنا دۇكەن, كافە, مەيرامحانالار, ءتىپتى پيتستسەريالار سياقتى شاعىن بيزنەس يەلەرى دە دەمەۋشىلىك كورسەتەتىنىن بىلەمىز.

دەگەنمەن ءبىزدىڭ قاۋىمداستىق پەن كلۋبىمىزدىڭ مۇشەلەرى – وتە جىگەرلى, ماقساتشىل ادامدار. ءبىز جوبامىزدىڭ بولاشاعى جارقىن ەكەنىنە سەنىمدىمىز جانە جەرگىلىكتى دەمەۋشىلەر مەن مەتسەناتتارىمىزدىڭ جاردەمىمەن دامۋعا دايىنبىز. ولاردىڭ كوپشىلىگى جۇيەلى تۇردە سەرىكتەس بولىپ, وزدەرىن تانىتۋعا عانا ەمەس, سونداي-اق ايماعىمىزدىڭ اتاق-داڭقىن, ءيميدجىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسادى. ال ەڭ باستىسى, وڭىرىمىزدە كاسىبي كوماندانىڭ بولۋى فۋتبولدىڭ دامۋىنا, جاستاردىڭ سپورتقا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.

– ءسىز كومانداعا ۇزدىك مامانداردى تارتۋ تۋرالى ايتتىڭىز. ەلى­مىزدىڭ ۇلتتىق قۇراماسىن جاتتىق­تىرعان تالعات بايسۋفينوۆ جاڭادان جاندانعان كلۋبتىڭ باس ديرەكتورى بولعانىن بىلەمىز.

– ءيا. ءبىز ءۇشىن تالعات مارۋان ۇلىنىڭ فۋتبولشى كەزىندە «ەڭبەك» فك نامىسىن قورعاعانى وتە ماڭىزدى بولدى. وعان قوسا جەزقازعان فۋتبولىنىڭ تۇلەگى, فۋتبولدان 2012 جىلعى قازاقستان چەمپيونى, 2013 جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋپەركۋبوگىنىڭ يەگەرى, ۇزاق ۋاقىت بويى «قازاقمىس», «شاحتەر», «قايرات», «ورداباسى» كوماندالارى قۇرامىندا ويناعان جانە ءارتۇرلى جاستاعى قازاقستان قۇرامالارىندا ءساتتى ونەر كورسەتكەن ۆيتالي لي كلۋبتىڭ سپورتتىق ديرەكتورى اتاندى.

«Ulytau» قازىر ەكىنشى ليگانىڭ سولتۇستىك-شىعىس ديۆيزيونىندا تەڭدەس­سىز بولىپ وتىر. ءبىرىنشى اينالىمنىڭ ون سايىسىنداعى ون جەڭىس – وسىنىڭ دالەلى. كوماندانىڭ باس باپكەرى مارات ەسلياموۆ قازاقستان كاسىپقوي فۋتبول ليگاسى (قكفل) جۇرگىزگەن ساۋالداما قورىتىندىسى بويىنشا بيىلعى ماۋسىمدا ەكى رەت اي باپكەرى بولىپ تانىلدى. ال كوماندانىڭ 20-دان استام گول سوققان ۇزدىك ءبومبارديرى ەرسۇلتان تورەقۇل ءۇش مارتە ايدىڭ ۇزدىك ويىنشىسى اتاندى.

– ورتاشا ەسەپپەن ءار ماتچتا ەكى گول  تاماشا كورسەتكىش ەكەن.

– ءيا. جاسىراتىن نەسى بار, وبلىس تۇرعىندارى ۇلكەن فۋتبولدى ساعىنىپ قالعان ەكەن. سوندىقتان دا «Ulytau» فك-نىڭ الدىندا ۇلكەن مىندەت تۇر – قازاقستان فۋتبولىنىڭ ءبىرىنشى ليگاسىنا جولداما الۋ ءۇشىن ەكىنشى ليگانىڭ سولتۇستىك-شىعىس ديۆيزيونىندا ءبىرىنشى ورىن الۋ كەرەك. وبلىس جانكۇيەرلەرى جوعارى دەڭگەيدەگى كومانداعا لايىق.

– كوماندانىڭ بولاشاعى تۋرالى نە ايتاسىز؟

– بۇل كەلەسى سۇحباتتىڭ سۇراعى عوي. ايتىپ وتكەنىمدەي, سپورتشىلارعا جاعداي جاساۋ كەرەك. جاعداي جاسالسا, مۇمكىندىك تە كوپ بولادى. ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, فيفا, ۋەفا جانە قفف تالاپتارىنا ساي كەلەتىن جاقسى ستاديوندار مەن مانەجدەر, سونداي-اق تۇراقتى قارجىلاندىرۋ قاجەت. ازىرگە ءبىز وسى ماسەلەلەر بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز.

– ال بۇقارالىق جانە جاسوسپىرىمدەر فۋتبولىنىڭ جاي-كۇيى قالاي؟

– بۇل – قاۋىمداستىقتىڭ ماڭىزدى مىندەتى. 2025 جىلعا دەيىن ازىرلەنگەن ستراتەگيالىق باعدارلاما بويىنشا وبلىستاعى 3 مىڭنان اسا بوزبالانى فۋتبولعا تارتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ءبىز لايىقتى رەزەرۆ دايىنداۋعا, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا ەرەكشە كوڭىل بولەتىن بولامىز. ەكىنشى ليگا بىرىنشىلىگىندە جەڭسەك, ءبىز 5 جاسقا دەيىنگى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر قۇرامالارىن كوبەيتۋ ماسەلەسىن كوتە­رەمىز. ولاردىڭ ءبارى جەرگىلىكتى بالا­لار بولادى.

الداعى ۋاقىتتا وبلىستىڭ بارلىق اۋدانى مەن ەلدى مەكەنىندە جۇمىس ىستەيتىن بولامىز. ءار بوزبالانىڭ تۋعان اۋىلىندا نەمەسە قالاسىندا ويناپ, دامۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋىنا كۇش سالاتىن بولامىز.

قازاق «اۋىلىم – التىن بەسى­گىم» دەيدى. شىنىندا دا, اۋىل – كوپتە­­گەن سپورتشىنىڭ, وليمپيا­دا چەمپيون­دارىنىڭ, الەم چەمپيوندارى­نىڭ التىن بەسىگى. ماسەلەن, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا, 1992-2022 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننان 46 وليمپيادا جانە الەم چەمپيونى شىقتى. ولاردىڭ 24-ءى, ياعني 52 پايىزى – اۋىلدان شىققاندار. 13-ءى – قالالىقتار, 9-ى – لەگيونەرلەر. مەنىڭ ويىمشا, الەۋەت ايقىن.

شىنتۋايتىندا, فۋتبول تالانتتى جىگىتتەر ءۇشىن الەۋمەتتىك ليفت بولۋى كەرەك. سوندىقتان وبلىستىڭ بارلىق ەلدى مەكەنىنەن جاس تالانتتاردى ىزدەستىرۋ مەن ىرىكتەۋدىڭ اشىق جانە ءادىل جۇيەسىن قۇرۋعا بار كۇش-جىگەرىمىزدى سالامىز.

ءبىر قۋانىشتى جاڭالىق – قازىر ساتباەۆ قالاسىنداعى سپورتتىق-ساۋىق­تىرۋ كەشەنىنىڭ اۋماعىندا سپورت ينتەرناتىن سالۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋ ۇستىندە. بۇل وڭىردەگى سپورتتىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس بولىپ قوسىلماق.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

كارىباي مۇسىرمان,

«Egemen Qazaqstan»