مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى ۇلتتىق قۇرىلتايداعى سوزىندە جاڭا قۇندىلىقتاردى ورنىقتىراتىن 8 باعىتقا توقتالدى. بۇل-ۇلتتىڭ تاريحي سانا-سەزىمىن جاڭعىرتۋدىڭ بۇگىنگى تەمىرقازىعى.
ۇلتتىڭ تاريحي سانا-سەزىمىن جاڭعىرتۋدىڭ كوپ ارتىقشىلىعى بار. بۇل جاڭعىرتۋ ەلدىڭ ءوز ازاماتتارى اراسىندا ساباقتاستىق, ماقتانىش جانە ورتاق مۇرا سەزىمىن قامتاماسىز ەتەدى. قۋاتتى تاريحي سانا-سەزىم زاماناۋي ازاماتتاردى اتا-بابالارىمەن, ۇلتىنىڭ تامىرىمەن بايلانىستىرادى. بۇل ساباقتاستىق سەزىمى ۇلتتىق تيەسىلىلىك سەزىمىن دامىتادى جانە قوعامنىڭ ۋاقىت وتە كەلە قالاي دامىعانىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. تاريحي سانا-سەزىم ۇلتتىڭ ۇجىمدىق جادىسىن ساقتايدى. ۇجىمدىق جادى ماڭىزدى وقيعالار مەن تاجىريبەلەردىڭ ەستە ساقتالۋىن جانە ولاردان ساباق الۋىن قامتاماسىز ەتەدى جانە تابىستاردىڭ قايتالانۋىن ىنتالاندىرادى. تاريحي نارراتيۆتەر كوبىنەسە قوعامنىڭ قۇندىلىقتارى مەن قاعيدالارىن كورسەتەدى. وتكەندى زەردەلەۋ ارقىلى ازاماتتار ءوز ۇلتىن قالىپتاستىرعان ەتيكالىق جانە مورالدىق نەگىزدەر تۋرالى تۇسىنىك الا الادى. ۇلتتىڭ تاريحي سانا-سەزىمى ورتاق تاريح پەن مۇرا ارقىلى باسقا حالىقتارمەن ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىققا جاردەمدەسەتىن مادەني ديپلوماتيانىڭ نەگىزى.
مادەني مۇرانى جان-جاقتى دارىپتەۋگە قاتىسۋ – ۇلتتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن بايىتاتىن, ونىڭ سان الۋان ءداستۇرىن ءتۇسىنۋ, مادەني جانە ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپال ەتەتىن قۇندى ارەكەت. بۇل ماقساتقا جەتۋدىڭ بىرنەشە نەگىزگى جولدارى بار: مادەني حاباردارلىق جانە ءبىلىم; قوعامدىق ءىس-شارالار مەن فەستيۆالدار ۇيىمداستىرۋ; مۇراجايلار مەن مادەني مۇرا نىساندارىن دامىتۋ; ساندىق پلاتفورمالاردى ءتيىمدى پايدالانۋ; مادەني الماسۋ باعدارلامالارىن قالىپتاستىرۋ; مادەني تۋريزمگە ءمان بەرۋ; مادەني ديپلوماتيانى ىرگەلەندىرۋ جانە عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ. مادەني مۇرانى جان-جاقتى دارىپتەۋ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, مادەنيەت ۇيىمدارىنىڭ, ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ, عالىمداردىڭ جانە قوعامداستىقتىڭ ىنتىماقتاستىعىن تالاپ ەتەدى. بۇل وتكەندى اتاپ ءوتۋ, بۇگىندى بايىتۋ جانە مادەني جارقىن جانە ءوزارا بايلانىستى بولاشاقتىڭ نەگىزىن قالاۋ ءتاسىلى.
وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەسى – ۇلت بولاشاعىنىڭ شەشىلۋىنە بايلانىستى ومىرلىك ماڭىزدى مىندەت ەكەنى ءسوزسىز. وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەسىنىڭ ماڭىزدى بولۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, تاربيە الدىڭعى ۇرپاق جيناقتاعان ءبىلىم, قۇندىلىقتار مەن دانالىقتىڭ كەلەسى ۇرپاققا بەرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل مادەني بىرەگەيلىك پەن ساباقتاستىقتى ساقتاۋعا كومەكتەسەدى. تاربيە وسكەلەڭ ۇرپاقتى ءومىردىڭ ءتۇرلى سالالارىندا, جەكە قارىم-قاتىناستاردا جەتىستىكتەرگە جەتۋ ءۇشىن قاجەتتى داعدىلار مەن قۇزىرەتتەرمەن قارۋلاندىرادى. ەكىنشىدەن, تاربيە سىني تۇرعىدان ويلاۋ مەن ماسەلەلەردى شەشۋ داعدىلارىن دامىتادى, وسكەلەڭ ۇرپاققا احۋالداردى تالداۋعا, نەگىزدەلگەن شەشىم قابىلداۋعا جانە قوعامنىڭ العا جىلجۋىنا ۇلەس قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تاربيە ارقىلى وسكەلەڭ ۇرپاق قازىرگى ءوزارا بايلانىستى الەمگە قاجەت جاھاندىق ماسەلەلەر, مادەني الۋاندىلىق جانە حالىقارالىق قاتىناستار تۋرالى تۇسىنىك الادى. ۇشىنشىدەن, تاربيەلى ۇرپاق يننوۆاتسيالار مەن پروگرەسكە كوبىرەك ۇمتىلادى. ويتكەنى ولاردىڭ جاڭا تەحنولوگيالار, يدەيالار جانە شەشىمدەردى ازىرلەۋ ءۇشىن ءبىلىمى مەن قۇرالدارى بار. تورتىنشىدەن, تاربيە الەۋمەتتىك سانا مەن قوعامنىڭ يگىلىگى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىن دامىتادى, بەلسەندى ازاماتتىق پەن ساياسي قاتىسۋدى ىنتالاندىرادى. وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە باسىمدىق بەرگەن قوعام الەمدى جاقسارتۋ جولىندا بەلسەندى جانە جاۋاپتى قاتىسۋشىلار بولۋعا مۇمكىندىك بەرە الادى.
اقپارات ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ – ۇلتتىڭ مادەني, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ماڭىزدى ستراتەگياسى. اقپارات ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگى اشىقتىق پەن قولجەتىمدىلىك, مەدياساۋاتتىلىق, قوعاممەن بايلانىس, داعدارىستىق كوممۋنيكاتسيا, فاكتىلەردى تەكسەرۋ, ءسوز بوستاندىعى جانە تسيفرلىق ينفراقۇرىلىممەن بايلانىستى. ال كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋعا ساياسي قولداۋ, ءبىلىم مەن وقىتۋ, مادەني مۇرانى ساقتاۋ, جاڭا مەديا مەن ىنتىماقتاستىق, زياتكەرلىك مەنشىكتى قورعاۋ سەكىلدى, ت.ب. ارەكەتتەر ىقپال جاسايدى. اقپارات ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ مەملەكەتتىك, جەكە سەكتوردىڭ مۇددەلى تاراپتارى, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى مەن شىعارماشىلىق ماماندار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى قامتيتىن ستراتەگيالىق جانە تۇتاس كوزقاراستى تالاپ ەتەدى. بۇل كۇش-جىگەر جاندانعان مادەني لاندشافت, ەكونوميكالىق ءوسىم جانە تۇتاستاي العاندا قوعامنىڭ رۋحاني دامۋىنا اكەلەدى.
ءتيىمدى باسقارۋ جانە ساياساتتى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ساياساتقا جوعارى ساپالى ساراپتامالىق جانە اناليتيكالىق قولداۋ كورسەتۋ قاجەت. جاقسى اقپاراتتاندىرىلعان ساياساتكەرلەر كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋ جانە وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋدە قيىندىققا تاپ بولۋى ىقتيمال. ساراپتامالىق تالداۋ ساياساتكەرلەرگە ءوز شەشىمدەرىن نەگىزدەيتىن سەنىمدى اقپارات بەرەدى. اناليتيكالىق دەرەكتەر رەسۋرستاردى ءتيىمسىز پايدالانۋ قاۋپىن ازايتۋ ارقىلى ساياسي باعدارلاردى ازىرلەۋ مەن ىسكە اسىرۋدى وڭتايلاندىرۋعا كومەكتەسەدى. ساپالى ساراپتامالىق تالداۋ ساياسي شەشىمدەردىڭ بولاشاققا باعىتتالعانىن جانە ىقتيمال سالداردىڭ ەسكەرىلۋىن قامتيدى. ساراپتامالىق جانە اناليتيكالىق قولداۋ كورسەتۋ ناقتى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن شەشىمدەر قابىلداۋ قۇندىلىعىن مويىنداۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل ازاماتتار مەن جالپى قوعامعا پايدا اكەلەتىن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگى مەن تۇراقتىلىعىنا ينۆەستيتسيا.
شەكارالىق ايماقتاردى دامىتۋ راسىندا دا كوپتەگەن ەل ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزدى ماسەلە بولىپ وتىر. بۇل باعىت مۇقيات جوسپارلاۋ مەن ىسكە اسىرۋدى قاجەت ەتەتىن ەرەكشە قيىندىق پەن مۇمكىندىكتى قامتيدى. شەكارالىق ايماقتاردى دامىتۋدا مىناداي بىرنەشە ماسەلەگە ءمان بەرۋ قاجەت: ينفراقۇرىلىم مەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ايماقتاردى دامىتۋ; ترانسشەكارالىق ساۋدا مەن ترانسشەكارالىق ىنتىماقتاستىقتى وڭتايلاندىرۋ; اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ; تۋريستىك الەۋەت كورسەتكىشى; قورشاعان ورتانى قورعاۋ; قاۋىمداستىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ; مادەني الماسۋ; دەنساۋلىق جانە بىلىمگە ءمان بەرۋ; قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى; ينۆەستيتسيالىق ىنتالاندىرۋلار; ينفراقۇرىلىمدىق بايلانىس جانە يننوۆاتسيالارعا نەگىزدەلگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ. شەكارالىق ايماقتاردى دامىتۋ ەكونوميكالىق ءوسۋدى ەكولوگيالىق تۇراقتىلىق, مادەني قورعاۋ جانە الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتپەن تەڭەستىرەتىن كەشەندى جانە تۇتاس كوزقاراستى تالاپ ەتەدى. وسى ايماقتاردىڭ الەۋەتىن پايدالانا وتىرىپ, ەلدەر گۇلدەنگەن قاۋىمداستىقتار قۇرىپ, شەكارالىق قارىم-قاتىناستاردى نىعايتىپ, ۇلتتىق دامۋعا ۇلەس قوسا الادى.
مەملەكەتتىك اپپارات پەن شەنەۋنىكتەردىڭ جۇمىسىنا سىن-پىكىرلەر ءجيى كەزدەسەدى جانە ول ءتۇرلى سەبەپتەردەن تۋىندايدى. بۇل كوبىنەسە اشىقتىق, تيىمدىلىك, ەسەپ بەرۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ماسەلەلەرىمەن بايلانىستى. وسى سىن-پىكىرلەردىڭ كەيبىر سەبەپتەرى جانە ىقتيمال شەشىمدەرىنە توقتالساق. بيلىك ءىس-ارەكەتتەرى مەن شەشىمدەر قابىلداۋىنداعى اشىقتىقتىڭ بولماۋى سىبايلاس جەمقورلىققا كۇدىك تۋدىرۋى مۇمكىن. ەلىمىزدەگى اشىق دەرەكتەر باستامالارى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى باعدارلامالار جانە حالىقتى قورعاۋعا باعىتتالعان زاڭدار اشىقتىقتى ارتتىرۋ شارالارىنىڭ ءبىرى. قوعام مۇشەلەرى اراسىندا شەنەۋنىكتەر ءوز ارەكەتتەرىنە جاۋاپ بەرمەيدى دەپ ەسەپتەلسە, بۇل حالىقتىڭ سەنىمىنە نۇقسان كەلتىرەدى. سوندىقتان لاۋازىمدى تۇلعالاردى قابىلداعان شەشىمدەرى مەن ارەكەتتەرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ قاجەت. كۇردەلى بيۋروكراتيالىق ۇدەرىستەر مەن قاعازباستىلىق ازاماتتاردى تىتىركەندىرەدى جانە دۇرىس باسقارۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن اكىمشىلىك پروتسەدۋرالار, ەرەجەلەردى جەڭىلدەتىپ, تسيفرلىق قىزمەتتەرگە ينۆەستيتسيانى ارتتىرۋ ماڭىزدى. شەنەۋنىكتەر مەن حالىق اراسىندا ءتيىمدى قارىم-قاتىناستىڭ بولماۋى تۇسىنىسپەۋشىلىك پەن قاناعاتتانباۋشىلىقتى تۋدىرۋى مۇمكىن. تۇراقتى جاڭارتۋلار, قوعامدىق كەڭەستەر جانە جەدەل كەرى بايلانىس تەتىكتەرى ارقىلى اشىق اقپارات الماسۋعا مۇمكىندىكتەر مول بولۋى قاجەت. تۋىنداعان كوپتەگەن ماسەلەنى شەشۋ ساياساتتاعى وزگەرىستەردى, ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردى جانە ەتيكالىق باسقارۋدى قاجەت ەتەدى. اشىق قارىم-قاتىناس جانە قوعام مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋ شەنەۋنىكتەر مەن ولار قىزمەت ەتەتىن ازاماتتار اراسىنداعى سەنىمدى قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەسەدى.
مەملەكەت باسشىسى نەگىزدەگەن 8 باعىت جاڭا يننوۆاتسيالىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن «ادال ازامات» يدەياسىنىڭ تىرەگى بولماق. بۇل باعىتتاردى جۇزەگە اسىرۋ حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقپەن تىعىز بايلانىستى.
بوتاگوز پاريدينوۆافيلوسوفيا ماگيسترى