روتاتسيا رەفورماسى: مەكتەپ ديرەكتورلارىن شەكتى مەرزىمگە تاعايىنداۋ قانشالىقتى ءتيىمدى؟

مينيسترلىك ۇسىنىسىنداعى مەرزىمگە قاتىستى قوعام پىكىرى ءبىر ارنادا قابىسپايدى. سەبەبى ەلدىڭ ءار ازاماتىن قامتيتىن سالادا – ساپالى ءبىلىم بەرۋدى قالىپتاستىرۋعا «2+2» ۋاقىت ارالىعى جەتكىلىكتى مە, باسقارۋداعى تۇراقسىزدىق ءبىلىم ساپاسىن تۇرالاتپاي ما دەگەن ساۋال تۋىنداۋى زاڭدى.

رەفورما رەتى: وزگەرىس نە ءۇشىن قاجەت؟

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 2025 جىلعى اتتەستاتسيادا ديرەكتور لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەردىڭ 79%-ى تەستىلەۋدەن وتە الماي, دايىندىق دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن كورسەتكەن. ال 8 048 مەكتەپتىڭ 490-ىندا ديرەكتور ورنى بوس بولسا, 810 مەكتەپتى ۋاقىتشا اتقارۋشىلار باسقارىپ وتىر. سونداي-اق مەكتەپ تىزگىندەگىن تۇلعالاردىڭ ايتارلىقتاي بولىگى ءبىلىم ورداسىندا 10-20 جىلدان اسا تۇراقتاپ قالعان. مۇنداي ءۇردىس ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى جاڭاشىلدىقتارعا پەداگوگتەردىڭ ەنجار قاراۋىنا تۇرتكى بولۋى دا ىقتيمال. ءارى مينيستر جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا «مەكتەپ ديرەكتورلىعى – ءومىر بويى اتقاراتىن لاۋازىم ەمەس, بەلگىلى مەرزىمگە بەرىلگەن باسقارۋ ميسسياسى. ال بىلىكتى باسقارۋشى تاجىريبەسىن كەلەسى مەكتەپتە دە سىناپ كورۋى ءتيىس», دەپ اتاپ ءوتتى.

جوعارى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ اقپاراتتىق-تالداۋ ءوفيسىنىڭ جەتەكشىسى, ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ساراپشىسى قايسار تۇرسىنعوجا رەفورمانىڭ ماقساتى – ەسەپ بەرۋدى جۇيەلەۋ, باسقارۋ كورپۋسىن جاڭارتۋ, تالانتتى ۇستازدارعا مانساپتىق جول اشۋ ەكەنى ايقىن,  باعىت دۇرىس بولعانمەن, ماسەلە مەرزىمدە ەكەنىن العا تارتتى. ساراپشى حالىقارالىق عىلىمي تاجىريبە مەن بەدەلدى زەرتتەۋلەر 4 جىل مەكتەپتى ترانسفورماتسيالاۋ ءۇشىن تىم قىسقا مەرزىم ەكەنىن مەڭزەيتىنىن جەتكىزدى. قايسار بولاتباي ۇلى پايىمىن 4 تالاپ نەگىزىندە تالداپ بەردى.

عىلىم, ءبىلىم جانە كونستيتۋتسيا: قازاقستاننىڭ جاڭا باعىتىنىڭ ءۇش تىرەگى

«حالىقارالىق ساراپشىلار مەكتەپتىڭ ىشكى مادەنيەتى مەن ءبىلىم ساپاسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ ءۇشىن كەمىندە 5-7 جىل قاجەت ەكەنىنە نازار اۋدارتادى.

«كىرۋ-شىعۋ» شىعىنى: ميللەردىڭ سولتۇستىك كارولينا دەرەكتەرىن تالداعان زەرتتەۋىنە ساي, جاڭا باسشى كەلگەن العاشقى 2 جىلدا وقۋشىلاردىڭ ۇلگەرىمى تومەندەپ, تەك 5-ءشى جىلدىڭ اياعىندا عانا باستاپقى دەڭگەيىنە قايتا ورالادى. ياعني, 4 جىلدىڭ جارتىسى تەك «قالپىنا كەلتىرۋمەن» وتەدى.

مەتا-اناليز: رەددينگ پەن نگۋەننىڭ 35 زەرتتەۋگە نەگىزدەلگەن مەتا-ءاناليزى مەكتەپ ترانسفورماتسياسىنىڭ العاشقى نىشاندارى تەك 2-4 جىل ارالىعىندا عانا بايقالا باستايتىنىن كورسەتتى. دەمەك, ديرەكتوردى ەكى جىلدان سوڭ باعالاۋ – جاڭا تۋعان ءسابيدىڭ ءجۇرىپ كەتۋىن كۇتكەنمەن بىردەي اسىعىستىق. عالىمدار شەشىم قابىلداۋشى تۇلعالاردى (ساياساتكەرلەردى) ناتيجە كۇتۋ ماسەلەسىندە سابىرلىلىق تانىتۋعا شاقىرادى.

ەىدۇ ستاندارتى: TALIS 2018 زەرتتەۋىنە سايكەس, دامىعان ەلدەردە ديرەكتوردىڭ ءبىر مەكتەپتەگى ورتاشا مەرزىمى – 6,7 جىل, جالپى ديرەكتورلىق تاجىريبەسى – 9,7 جىل. ۇسىنىلىپ وتىرعان «2+2» فورمۋلاسى بۇل كورسەتكىشتەن 40%-عا قىسقا. حارگريۆز بەن فينكتىڭ «Sustainable Leadership» ەڭبەگى بۇل ويدى ءدوپ باستى: «مىقتى ديرەكتوردى ناشار مەكتەپكە جىبەرىپ, 3 جىلدان سوڭ اۋىستىرۋ – تۇراقتى جەتىستىككە اپارمايدى».

«ديرەكتوردىڭ كەتۋىن كۇتۋ» فەنومەنى: ەگەر مۇعالىمدەر ۇجىمى باسشىنىڭ 2-4 جىلدا كەتەتىنىن بىلسە, ولار رەفورمالارعا ءۇنسىز قارسىلىق تانىتىپ, «بۇل دا كەتەر, باستاماسى دا ولەر» دەگەن ەنجار كۇيگە تۇسەدى. بۇل – «waiting out the principal» دەپ اتالاتىن فەنومەن. ديرەكتورلاردىڭ ءجيى اۋىسۋى مۇعالىمدەردىڭ دە كەتۋىن ۇدەتىپ, ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭدە وقۋشىلار ۇلگەرىمىنە كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى», دەيدى ول.

ديرەكتورلار روتاتسياسى: الەم ەلدەرىندەگى مەرزىم قانداي؟

ءبىلىم سالاسىنداعى ناتيجەلى رەفورمالارىن سەلكەۋسىز سانايتىن سينگاپۋردا مەكتەپ ديرەكتورلارىن روتاتسيالاۋ مەرزىمى – 5-7 جىل. ەسكەرەرى, اتالعان ەلدە ءبىلىم ۇياسىنىڭ باسشىلارىن تاعايىنداماس بۇرىن 6 ايلىق LEP دايىندىق باعدارلاماسى جۇرگىزىلەدى. ال PISA ناتيجەلەرى تۇراقتى تۇردە جوعارى دەڭگەيدەگى فينليانديادا مىندەتتى روتاتسيا مەرزىمى بەلگىلەنبەگەن. ءبىلىم مەن تاربيە توعىسقان جاپونيا مەملەكەتتىك مەكتەپتەر اراسىنداعى تەڭدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن 3-5 جىلدىق مەرزىمدى ايقىنداعان. وڭتۇستىك كورەيا مىقتى ديرەكتورلاردىڭ ەليتالىق مەكتەپتەردە شوعىرلانۋىن شەكتەۋ ءۇشىن 4+4 جىلدى ناقتىلاعان. الىپ اقش-تا مەرزىم شەكتەلمەگەن. دەسە دە, مۇنداعى ءۇردىس ديرەكتورلاردىڭ ءبىر مەكتەپتەگى ورتاشا مەرزىمدىك قىزمەتى – 4 جىلعا ۇلاساتىنىن كورسەتىپ وتىر.

ءبىلىم سالاسىنداعى سەرپىلىس

ءبىلىم سالاسىنداعى كوشباسشى جۇيەلەر ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن باسقارۋدا ناقتى مەرزىم مەن ناتيجەدەگى وڭتايلى ۋاقىت – 5-7 جىل ەكەنىن اڭعارتىپ وتىر.

وسى تۇستا قايسار بولاتباي ۇلى رەفورمانىڭ ەڭ قاۋىپتى تۇسى – ناتيجە كورسەتىپ جاتقان تاجىريبەلى باسشىلاردى «مەرزىمى تولدى» دەگەن سىلتاۋمەن ءماجبۇرلى تۇردە ورنىنان قوزعاۋ ەكەنىنە توقتالدى.

«جوعارىدا مىسال ەتكەن گريسسوم, بارتانەن جانە ءميتانيدىڭ زەرتتەۋلەرى كورسەتكەندەي, ءتيىمدى ديرەكتورلارعا تاڭداۋ بەرىلسە, ولار ادەتتە بەدەلى جوعارى, جاعدايى جاقسى مەكتەپتەرگە كەتۋگە بەيىم بولادى. ولاي بولسا, مىقتى ماماندى «قيىن» مەكتەپتەن روتاتسيا ارقىلى الىپ تاستاعاندا, ونىڭ ورنىنا كەلەتىن كادردىڭ دەڭگەيى قانداي بولماق؟ برەنچ, حانۋشەك پەن ريۆكيننىڭ تەحاس مەكتەپتەرىنە جاساعان تالداۋى باسقارۋ ساپاسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ناقتى ساندارمەن سويلەتتى: ءتيىمدى ديرەكتور ءبىر وقۋ جىلىندا وقۋشىنىڭ ناتيجەسىن 2-7 ايعا دەيىن ىلگەرىلەتە الاتىنىن, ال ءتيىمسىز ديرەكتور ءدال سولاي ارتقا تارتاتىنىن دالەلدەدى. ەڭ ماڭىزدىسى – ديرەكتوردىڭ تيىمدىلىگى جۇمىس ىستەگەن العاشقى 3 جىلدا تۇراقتى تۇردە ءوسىپ وتىرادى. دەمەك, باسشى ءوز الەۋەتىنىڭ شىڭىنا ەندى شىققاندا, ياعني 4-ءشى جىلى ونى اۋىستىرۋ – مەكتەپتىڭ ەڭ جەمىستى كەزەڭىن بالتالاۋمەن بىردەي», دەيدى ساراپشى.

«تاياقتىڭ ەكى ۇشى بولاتىنى» سەكىلدى – ۇسىنىسقا كوزقاراس تا سان الۋان. ء«بىلىم بەرۋدەگى وزگەرىستىڭ 1000 كوشباسشىسى» جوباسى اياسىندا ىرىكتەلىپ, استاناداعى بارلىبەك سىرتتانوۆ اتىنداعى №34 ورتا مەكتەپتى تىزگىندەگەن امانگەلدى بودانوۆ بىلگىر باسشى مەرزىمگە بايلانبايدى, ناتيجە ناقتى الەۋەتكە بايلانىستى تىركەلەتىنىن اتاپ ءوتتى.

«كەڭ پايىمداساق, وزگەرىستەردەن قاشۋعا بولمايدى. وزگەرىسسىز ورلەۋ دە جوق. باسشى تەك مەنەدجەر, باعىت ناقتى ايقىندالسا, قاي باسشى بولسا دا سول باعىتتى ۇستانادى. ءبىلىم مەن ءتارتىپتى جۇيەلەۋدى ءبىلىم بەرۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە تاربيەلىك ءىس-شارالار كەشەنىن قابىلداۋ دەپ قابىلداعان دۇرىس. ونى پەداگوگيكالىق ۇجىمنىڭ ورتاق ماقساتى رەتىندە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزۋ قاجەت. دامۋ باعدارلاماسى 5 جىلعا جاسالاتىن بولسا, باسشىنىڭ لاۋازىمعا تاعايىندالۋى وسى كەزەڭنىڭ جارتىسىن قۇراپ, جارتىسىن كەلەسى باسشى جۇزەگە اسىرعانى تىڭ جاڭالىق بولار ەدى», دەيدى امانگەلدى بودانوۆ.

گارۆاردتى باعىندىرعان قاراكوز نەمەسە قازاقستان ءبىلىمىنىڭ جاڭا كەزەڭى

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ جوباسى كەڭ تالقىلانىپ جاتقان تۇستا, ساراپشى قايسار تۇرسىنعوجا فورمۋلانى «3+3» نەمەسە «4+3» فورماتىنا (جالپى 6-7 جىل) كوشىرۋدى ءجون سانايتىنىن جەتكىزدى.

«سونداي-اق سينگاپۋردىڭ LEP تاجىريبەسىندەي, جاڭا مەكتەپكە باراتىن ديرەكتورلارعا كەمىندە 3-6 ايلىق ارنايى دايىندىق كۋرسىن ەنگىزۋ قاجەت. ەگەر 4 جىلدا ناقتى ىلگەرىلەۋ بولسا, مەرزىمدى اۆتوماتتى ۇزارتۋ تەتىگىن قاراستىرۋ دا ءتيىمدى بولماق. 5 200-دەن استام اۋىلدىق مەكتەپتىڭ باسىم كوپشىلىگىندە روتاتسيا جاساۋ فيزيكالىق تۇرعىدان مۇمكىن ەمەستىگىن ەسكەرۋ دە ماڭىزدى. فينليانديا مودەلىندەگى اۆتونوميا مەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن جۇيە تيىمدىرەك. روتاتسيا جىلدامدىعىن ارتتىرماستان بۇرىن, اتتەستاتسيادان وتە الماي جاتقان 79% ۇمىتكەردىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە دە كوڭىل ءبولۋ – قۇپتارلىق ءىس», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى قايسار تۇرسىنعوجا.

قورىتا ايتساق, مەكتەپ ديرەكتورلارىن «2+2» (3+3) قاعيداتى بويىنشا تاعايىنداۋ – ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان باتىل قادام. بۇل باستاما باسقارۋداعى اشىقتىقتى ارتتىرىپ, كادرلىق توقىراۋدى جويۋعا, جاڭا بۋىن باسشىلارعا جول اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا ءبىلىم بەرۋ – جەدەل ناتيجە كۇتەتىن ەمەس, جۇيەلى ءارى ۇزاق مەرزىمدى ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن سالا. سوندىقتان باسقارۋ تيىمدىلىگىن تەك قىسقا ۋاقىت ارالىعىمەن ولشەۋ – رەفورمانىڭ تۇپكى ماقساتىنا قايشى كەلۋى مۇمكىن.

ساراپشىلار اتاپ وتكەندەي, مەكتەپتى ساپالى ترانسفورماتسيالاۋ ءۇشىن ۋاقىت, تۇراقتىلىق جانە ساباقتاستىق قاجەت. ەگەر ۇسىنىلعان مودەل وسى ءۇش فاكتوردى ەسكەرمەسە, ءجيى اۋىساتىن باسشىلىق ءبىلىم ساپاسىنا كەرى اسەر ەتۋ قاۋپىن دە جوققا شىعارمايدى. دەمەك, بۇگىنگى تالقىلاۋ تەك مەرزىم ماسەلەسى ەمەس, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن ستراتەگيالىق شەشىمنىڭ باستاۋى. ەڭ ماڭىزدىسى – رەفورمانى ەنگىزۋدە اسىعىستىققا جول بەرمەي, حالىقارالىق تاجىريبە مەن ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى ۇشتاستىرا وتىرىپ, ءتيىمدى ءارى تۇراقتى باسقارۋ مودەلىن قالىپتاستىرۋ. سەبەبى مەكتەپ تاعدىرى – ەل بولاشاعىنىڭ ايناسى.