مەملەكەت باسشىسى تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا وڭىرلەردىڭ گەرالديكالىق تاڭبالارىنداعى مازمۇن مەن ءپىشىن جۇيەسىزدىگىن جويىپ, ءبىر ىزگە كەلتىرۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرما بەردى. «ايماقتاردىڭ جانە قالالاردىڭ تاڭباسىن بىرىڭعاي ۇلگىگە كەلتىرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. قازىر ولاردىڭ كوبىنىڭ مازمۇنى مەن ءپىشىنى اركەلكى. سوعان بايلانىستى قوعامدا ءجيى سىن دا ايتىلادى. بۇل سالاعا مۇقيات تالداۋ جاساپ, ورتاق ۇستانىمدار ازىرلەۋ قاجەت», دەدى پرەزيدەنت.
جالپى, گەرالديكا سالاسىنداعى جۇيەسىزدىككە ء«رامىز» بەن «نىشان» سوزدەرىنىڭ زاڭداعى قولدانىسى سەبەپ بولىپ وتىر. عىلىمي تۇرعىدان «نىشان» مەن ء«رامىز» ۇعىمدارى سىرتتاي ۇقساس بولعانىمەن, ولاردىڭ كاتەگوريالىق مارتەبەسى مەن قىزمەتى – تۇبەگەيلى بولەك. «نىشان» – كوبىنە ادەبي-ەستەتيكالىق كەڭىستىكتە قولدانىلاتىن, ەركىن ينتەرپرەتاتسياعا اشىق, كونتەكستكە تاۋەلدى بەلگى. ول جۇيەگە باعىنبايدى ءارى ماعىناسى تۇراقسىز. ال ء«رامىز» – گەرالديكا جانە سەميوتيكا اياسىندا قاتاڭ انىقتالعان, قۇرىلىمدىق ورنى بار, الەۋمەتتىك تۇرعىدان بەكىتىلگەن, قۇقىقتىق مانگە يە تاڭبا. دەمەك, «نىشان» – بەينەلى كاتەگوريا, ال ء«رامىز» – رەسمي كاتەگوريا.
گەرالديكادا بەلگى كەزدەيسوق تاڭدالمايدى: ول تاريحي داستۇرمەن, قۇقىقتىق نورمامەن, مادەني كودپەن بەكىتىلەدى. مۇنداي جۇيەدە ءار ەلەمەنتتىڭ ورنى, قىزمەتى مەن ماعىناسى ناقتى رەگلامەنتتەلگەن. سوندىقتان «نىشان» سياقتى كومەسكى, ەركىن ۇعىمدى قولدانۋ گەرالديكانىڭ باستى قاعيداسى – ناقتىلىق پەن جۇيەلىلىكتى بۇزادى. كەرىسىنشە, «گەرالديكالىق ءرامىز» تەرمينى تاڭبانىڭ ينستيتۋتسيونالدىق مارتەبەسىن, سەمانتيكالىق جۇكتەمەسىن جانە جۇيەدەگى ورنىن ءدال كورسەتەدى.
پرەزيدەنت تاپسىرماسىندا ناقتى ءارى بۇلجىماس تالاپ قويىلدى: ايماقتىق تاڭبالاردىڭ مازمۇنى مەن ءپىشىنى جۇيەسىزدىك پەن ەركىن تۇسىندىرۋگە جول بەرمەي, قاتاڭ تۇردە بىرىزدەندىرىلىپ, بىرىڭعاي ادىستەمە نەگىزىندە بەكىتىلۋگە ءتيىس. بۇل – فورمالدى ۇسىنىس ەمەس, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتەتىن مىندەتتى نورما.
وسى ورايدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, «نىشان» ءسوزىنىڭ ءبارى «رامىزگە» اۋىستىرىلدى. دەگەنمەن ونىڭ ىشىندە «وڭىرلىك نىشان» دەگەن ۇعىم دا ءجۇر. وعان عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسى ۇيعارىم شىعارعان. بۇل ۇيعارىمنىڭ گەرالديكادا عىلىمي نەگىز رەتىندە ۇسىنىلۋى قيسىنسىز. الدىمەن تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ ەمەس, ساراپتامالىق كەڭەستىڭ تالقىلاۋىنان ءوتۋى كەرەك ەدى. سونىڭ سالدارىنان ماسەلەنى تالقىلاۋ بارىسىندا ء«رامىز» سوزىنە عانا بىرجاقتى نازار اۋدارىلىپ, ونىڭ ءارتۇرلى قۇقىقتىق مارتەبەلەرگە يە بولۋى ەسكەرىلمەگەن.
اتاپ ايتقاندا, ءرامىز ۇعىمى مەملەكەتتىك, وڭىرلىك, ۆەدومستۆولىق جانە اسكەري دەڭگەيلەردە قولدانىلادى ءارى ولاردىڭ ارقايسىسى دەربەس قۇقىقتىق انىقتاماعا يە. وسى تۇرعىدان العاندا, ماسەلە ءرامىز ءسوزىنىڭ وزىندە ەمەس, ونىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋدا جاتىر. ەگەر تالداۋ اتاۋعا ەمەس, «مەملەكەتتىك ءرامىز», «وڭىرلىك ءرامىز», «ۆەدومستۆولىق ءرامىز» جانە «اسكەري ءرامىز» دەگەن قۇقىقتىق ساناتتارعا باسىمدىق بەرە وتىرىپ جۇرگىزىلسە, ولاردىڭ اراجىگى ناقتى اجىراتىلادى ءارى ەشقايسىسى ءبىر-ءبىرىنىڭ مارتەبەسىن تومەندەتپەيدى. بۇل جاعدايدا ۇعىمدىق تا, قۇقىقتىق تا قايشىلىق تۋىندامايدى. وسىعان بايلانىستى وڭىرلەردىڭ رەسمي بەلگىلەرىن اتاۋدا «وڭىرلىك ءرامىز» تەرمينىن قولدانۋعا قويىلعان شەكتەۋلەردى قۇقىقتىق, عىلىمي تۇرعىدان نەگىزسىز ءارى اتالعان ماسەلەنى ۇكىمەت دەڭگەيىندە قايتا قاراۋدى ورىندى دەپ سانايمىن.
رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى قۇرىلىم رەتىندە قۇقىقتىق نورمالار بەلگىلەۋ قۇزىرەتىن يەلەنبەيتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ول زاڭ قابىلدامايدى, مىندەتتى ەرەجەلەر بەكىتپەيدى, ونىڭ كەز كەلگەن شەشىمى ۇسىنىمدىق دەڭگەيدەن اسپايدى.
«وڭىرلىك نىشان» تىركەسى عىلىمي تالاپقا ساي كەلمەيدى, ويتكەنى ول رەسمي بەكىتىلگەن تاڭبانى ەمەس, جالپىلاما يشارانى بىلدىرەدى. ال «وڭىرلىك ءرامىز» – ناقتى ءبىر اۋماقتىڭ تاريحي-مادەني كودىن, الەۋمەتتىك مارتەبەسىن جانە ايىرىم بەلگىسىن بىلدىرەتىن جۇيەلى ۇعىم. بۇل – تەرمينولوگيالىق دالدىك پەن عىلىمي ايقىندىقتىڭ تالابى. ءرامىز – كونستيتۋتسيالىق زاڭ مەن رەسمي قۇجات ءتىلى.
تەرمينولوگيانى ودان ءارى جۇيەلەۋ ءۇشىن اتاۋلار اراسىنداعى يەرارحيالىق سايكەستىكتى ساقتاۋ قاجەت. قازاق تىلىندە «مەملەكەتتىك ءرامىز» ۇعىمى ءوزىنىڭ ناقتى كورىنىسىن «ەلتاڭبا» ارقىلى تابادى. بۇل – گەرالديكالىق داستۇرگە تولىق سايكەس كەلەتىن, ورنىققان عىلىمي اتاۋ. وسى ۇلگىنى ساقتاي وتىرىپ, وڭىرلىك دەڭگەيدەگى گەربتى ء«تولتاڭبا» دەپ اتاۋ – تەك لينگۆيستيكالىق ۇسىنىس ەمەس, عىلىمي زاڭدىلىققا نەگىزدەلگەن شەشىم.
ء«تولتاڭبا» ۇعىمى سەمانتيكالىق تۇرعىدان دا, قۇرىلىمدىق تۇرعىدان دا ءدال: «تاڭبا» – گەرالديكالىق بەلگى, ال ء«تول» – سول كەڭىستىككە تاندىكتى, مەنشىكتىلىكتى بىلدىرەدى. وسىلايشا, بۇل تەرمين وڭىرلىك گەربتىڭ ءمانىن تولىق اشادى ءارى ونى «ەلتاڭبا» ۇعىمىمەن ءبىر جۇيەگە كەلتىرەدى. ناتيجەسىندە, «ەلتاڭبا – مەملەكەتتىك دەڭگەي», ء«تولتاڭبا – وڭىرلىك دەڭگەي» دەگەن ايقىن گەرالديكالىق يەرارحيا قالىپتاسادى.
ەگەر عىلىمي اينالىمدا «نىشان» سياقتى جالپىلاما اتاۋلار ساقتالا بەرسە, وندا ۇعىمدىق شەكارالار بۇلىڭعىرلانىپ, گەرالديكالىق جۇيە السىرەيدى. ال ء«رامىز» بەن ء«تولتاڭبا» سياقتى ناقتى تەرميندەردى ەنگىزۋ – تەك اتاۋ اۋىستىرۋ ەمەس, بۇل ۇلتتىق تاڭباتانۋ جۇيەسىن عىلىمي دەڭگەيگە كوتەرۋ, ونى حالىقارالىق گەرالديكالىق ستاندارتتارمەن ۇيلەستىرۋ.
ايدىن رىسبەك ۇلى,
گەرالديست زەرتتەۋشى