سۇراپىل شايقاس, مىلتىقسىز مايدان

– 2020 جىلى 24 جەلتوقساندا باۋىر­­جان مومىش ۇلىنىڭ 110 جىل­دى­­­عىنا وراي «Egemen Qazaqstan» گازە­تى­نە بەر­گەن سۇحباتىڭىزدا باتىر­دىڭ قول­­تاڭباسى قالعان «كوك داپ­تە­رىن­دەگى» قول­جازبالار مەن جەكە ارحي­ۆىندەگى قۇجات­تاردى زەردەلەپ جات­قا­نىڭىزدى اي­تىپ, قىزىقتى ماع­لۇ­مات­تارمەن بولىس­كەن ەدىڭىز. سودان بەرى دە ءبىراز ۋا­قىت ءوتىپتى. ءسىز اقتارىپ جات­قان سار­عاي­عان­ ارحيۆ پاراقتارى تاعى نە دەيدى؟

– مەنىڭ زەينەت دەمالىسىنا شىققان بەتتە باۋىرجانتانۋ ىلىمىنە شىن بەرىلىپ, شىن مانىندە «اۋىرىپ قالعانىمدى» جاقسى بىلەسىز. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى كەزەڭ-كەزەڭگە ءبولىپ قاراساق, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ داڭقى شىققان, جارق ەتىپ ەسىمى ەلگە تانىلعان ۋاقىت 1941 جىلدىڭ كۇزى مەن قىسى, 1942 جىلدىڭ كوكتەمى ەكەن. باتىردىڭ ماسكەۋ تۇبىندەگى قيان-كەسكى ۇرىس امالدارى, ەرلىك جولدارى, قولباسشىلىق دارىنى تۋرالى گازەت-جۋرنالدار دا, ادەبيەت تە جەر-كوككە سىيعىزباي جازدى. حالىق شىن مانىندە باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ بولمىسىنا, جاۋىنگەرلىك قاسيەتىنە ءتانتى بولدى. ودان سوڭ تاريح جىلناماسىندا ۇنسىزدىك باستالادى. ءتيىپ-قاشتى اڭگىمەلەر عانا العا وزادى. سوندا «ماسكەۋ قورعانىسى كەزەڭىنەن سوڭ مومىش ۇلى شايقاسقا قاتىسپاعان با؟» دەگەن ساۋال تۋادى. مەن وسى باعىتتا جۇمىس ىستەدىم, «كوك داپتەرگە» شۇقشيا وتىرىپ, وسى توڭىرەكتە دالەلدى, ناقتى قۇجاتتاردى ىزدەستىردىم.

– ساۋالدى ءوزىڭىز قويىپ, ءوزىڭىز جاۋاپ بەرەتىن بولدىڭىز. جۋرناليست اعايىندار اراسىنداعى كاسىبي ىنتى­ماق­­­تاستىق دەگەن وسى بولار. تاماشا, ءسوزىڭىزدى بولمەيىن... سونىمەن؟

– باۋكەڭ تۋرالى اڭگىمەلەر قوزعالا قالسا, ول كىسىنىڭ قۇزىرەتىنىڭ كۇشتىلىگى سول, ء«ا» دەگەننەن اتاعىنا ساي اڭىز-حيكاياتتار ارتىنان ىلەسىپ جۇرەدى. سولاردىڭ ءبىرى «باۋكەڭ 9-گۆاردياشىلار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى بولىپ جاۋىنگەرلەردى باس­قار­عاندا» دەپ باستالادى... اقيقاتىنا جۇگىنەيىك, قۇجاتتار تىلىمەن سويلەيىن: «مو­مىش­ ۇلى ديۆيزيا كومانديرى بولما­عان, كومانديردىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالعان». بۇيرىقتىڭ ءبىرىنشى تار­ماعىندا سولاي جازىلعان. ال سول بۇيرىقتىڭ ەكىنشى تارماعىندا «ديۆيزيا كومانديرىنىڭ ورىنباسارى مومىش ۇلىنا ديۆيزيانىڭ كومانديرى مىندەتىن اتقارۋ تولىق جۇكتەلسىن» دەلىنگەن. قىزىق دەرەك پە؟ قىزىق دەرەك! سودان اتامىزدىڭ 1944 جىل­­دىڭ قاڭتارىنان قازانىنا دەيىن باقانداي ون اي «مىندەتىن اتقارۋشى» بولىپ جۇرگەندەگى سوعىسقا قاتىستى مالىمەتتەرىن تاپتىم. سول كەزەڭدەگى سو­عىس ءىس-قيمىلدارى تۋرالى باۋىرجان اتام­نىڭ (بەكەت مومىنقۇل – باۋىرجان مو­مىش ۇلىنىڭ نەمەرە ءىنىسى ەكەنى وقىرمان ەسىندە بولار دەگەن ويدامىز – اۆت.) ورىس-كەڭەس ونەرىنىڭ تانىمال تارلانى, كي­نورەجيسسەر, ماسكەۋلىك ۆەرا پاۆلوۆنا ستروەۆا (ريحتەر) دەگەن كىسىگە 1945 جىلدىڭ جاز ايىندا جازعان حاتى بار ەكەن. باۋىرجان اتام ول كىسى تۋرالى «مەنىڭ رۋ­حاني ۇستازىم» دەپ تالاي جەردە ايتىپ تا, جازىپ تا كەتكەن. سول كىسىگە جازعان حاتىن­داعى مىناداي ءسوز تىركەستەرىنە تاپ كەل­دىم. «ۇيقىسىز جانە تىنىمسىز وتكەن 15 كۇن مەن 15 ءتۇننىڭ ىشىندە جا­سا­عان ءبىزدىڭ شابۋىلدارىمىزدىڭ نا­تي­جەسىندە بەلدەۋىمىزدەگى جاۋدىڭ 14-تانك ديۆيزياسىنىڭ تۇگەلدەي تاس-تالقانى شىقتى. 154 تانك پەن ءوزى جۇرەتىن ارتيللەريالىق اتۋ قۇرىلعىسى تۇگەلدەي ورتەلدى. نەمىستىڭ 121-جاياۋ اسكەرلەرى ديۆيزياسى دا تولىعىمەن كۇل-تالقان ەتىلدى. ولاردىڭ ءار روتاسىنان 5-6 ادامنان قالىپ, ايتەۋىر, شەگىنىپ قاشىپ ۇلگەردى. سونداي-اق 126-جاياۋ اسكەر ديۆيزياسى تولىعىمەن تالقاندالدى ء(ۇش ديۆيزيا كەتتى مە؟). مايدان شەبىنە قوسىمشا كۇشپەن جەتكەن جاۋدىڭ رەزەرۆتەگى 205 جانە 225-ديۆيزيالارىن دا اجەپتاۋىر ەسىنەن تاندىرىپ تاستادىق. اۋرە-سار­ساڭعا سالىپ قويدىق...» دەيدى. ءبىزدىڭ تاريح­شىلارىمىز بەن زەرتتەۋشىلەرىمىز باۋىر­جان باسقارعان 9-گۆارديالىق ديۆي­زيا­نىڭ قالاي سوعىسقانى تۋرالى وسى كۇن­گە دەيىن ءتىس جارماي كەلەدى. باۋىرجان اتام دا ءوز ەڭبەكتەرىندە ول تۋرالى اشىپ ايت­پاعان, مەن سوعان تاڭ قالىپ وتىرمىن. جالپىعا ءمالىم اسكەري زاڭدىلىق دەگەن بار. شابۋىلداعى اسكەر جانە قور­عا­نىس­تا وتىرعان اسكەر بولادى. سوندا شابۋىلداپ كەلە جاتقان اسكەردىڭ قۇرام-سانى قورعانىستا وتىرعاننان ءۇش ەسە ار­تىق بولۋعا ءتيىس. ەندەشە, شابۋىلداعى نەمىس ديۆيزياسىنىڭ ارقايسىنىڭ اسكەرى مەن تەحنيكا سانى قورعانىستا وتىرعان مو­مىش­ ۇلى ديۆيزياسىنان ءۇش ەسە باسىم بولۋى­ كەرەك ەمەس پە؟ وسى ارادا الگى ايت­­قان اسكەري زاڭدىلىق بۇزىلىپ, قور­عا­نىس­تا وتىرعان كەڭەستىك ءبىر ديۆيزيا شا­بۋىل­عا دايىندىق ۇستىندەگى كۇشى وزىنەن ارقاي­سىسى ءۇش ەسە باسىم ديۆيزيالاردىڭ بىت-شىتىن شىعارعان عوي. بۇل – ءالى ءتۇبى اشىل­ماعان قۇپيا. زەرتتەۋ جالعاسىپ جاتىر.

– ماسكەۋ تۇبىندەگى 27 شابۋىلدىڭ بىرىندە 100 جاۋىنگەرمەن-اق سەرەدا دەرەۆنياسىندا ۇرىسقا دايىندالىپ جات­قان نەمىستىڭ 300 سولداتى مەن وفي­تسەرىن تۇتقيىلدان بارىپ تاس-تال­قان ەتكەن جۇرەكتى كوماندير مومىش ۇلى­نىڭ ەرلىك جولى ەسكە ءتۇسىپ وتىر.

– ءيا, ءيا... مىنا ديۆيزيالاردىڭ سۇرا­پىل شايقاسى ءدال سول ماسكەۋ تۇبىن­دە وتكەن 1941-42 جىلدارداعى شايقاس­تار­دىڭ زاڭدى جالعاسى. باۋىرجان مومىش­ ۇلى­نىڭ قاي جىلى بولسىن, قاي مايداندا بولسىن جاۋ شەبىندە «قيمىلسىز قاراپ جاتپاعانىنىڭ» ايقىن دالەلى. 1944 جى­لى­­­ الماتىعا جولساپارمەن كەلىپ, ەلى­مىز­­­دىڭ عىلىم اكادەمياسىنداعى وقى­عان­ دارىسىندە ء«بىزدىڭ 3 ديۆيزيا جاۋ­دىڭ 6 دي­ۆيزياسىنىڭ تاس-تالقانىن شى­عار­عان كەزدەر بولعان» دەگەن ءسوزى جو­عا­رى­داعى مەنىڭ سوزىمە سايادى. باۋكەڭ – اسكەري قولباسشىلىقتىڭ كەرەمەت ونەر ەكەنىن دالەلدەگەن كوماندير. 1944 جىلى قاڭتاردان باستالعان سوعىس قيمىلدارى ديۆيزيا كومانديرىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى مەن ونىڭ جاۋىنگەرلەرىنىڭ باسىنان كەشكەندەرىنەن «سىر شەرتەدى».

– ماسكەۋدەگى اسكەري اكادەميانى بىتىرگەن سوڭ 7-8 اي جۇمىسسىز جۇرگەن داڭقتى «ماسكەۋ قورعاۋشىسى» – مو­مىش­ ۇلىنىڭ 1948 جىلى ءسىبىر ايما­عىنا جۇمىسقا جىبەرىلگەنى دە قى­زىق. نەگىزى بەدەلدى كومانديرلەردى ء«سىبىر اۋدارۋ» تاجىريبەسى كسرو قور­عانىس مينيسترىلىگىنىڭ, ونىڭ زاڭدى مۇرا­گەرى­نىڭ تاجىريبەسىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن كەزدەسپەيدى. وسى جاعىنا نازار اۋدا­رىپ كوردىڭىز بە؟

– كوردىم. ونىڭ دا ءوز تاريحى بار. باۋ­كەڭ الماتىدا جۇرگەندە ورتالىق كو­ميتەتتىڭ يدەولوگيا حاتشىسى ءىلياس وماروۆ اقساقال ەكەۋى جاقسى ارالاسقان ەكەن. سول كىسى ءبىر كۇنى باۋىرجانعا «تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى ارميا گەنەرالى پەتروۆ وسى ايماقتا ءجۇر. سەنىمەن جۇزدەسكىسى كەلەدى» دەيدى. باۋكەڭ ۋاقىتتى وزدىرماي الماتىدان 40 كم جەردەگى اسكەري بولىمگە اتتانادى. قىرىمدى نەمىس فاشيستەرىنەن تازارتۋدا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن ارميا گەنەرالى يۆان ەفيموۆيچ پەتروۆ ءبىرىنشى كەزدەسىپ تۇرعانىمەن, باۋكەڭدى وتە جاقسى قارسى الادى. سودان پەتروۆ بىلاي دەيدى. كسرو قورعانىس مينيسترىنەن تاشكەنتتەگى اسكەري وكرۋگكە گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىرجان مومىش ۇلىن قازاقستاننىڭ دوسااف (بۇرىنعى دوسارم) ۇيىمىنا باسشى ەتىپ تاعايىنداۋ تۋرالى بۇيرىق تۇسكەن. بۇيرىقتىڭ شىعىپ قويعانىن باۋكەڭ پەتروۆتىڭ اۋزىنان ەستيدى. «سەن ءالى جاسسىڭ, نەبارى 38-دەسىڭ, سەن ءۇشىن دوسااف قىزمەتى ارميادان كەتكەنمەن تەڭ دەپ ويلايمىن. بۇل ۇسىنىستان باس تارت. جاقىندا مەن تاشكەنتكە ورالامىن, ماسكەۋمەن – قورعانىس مينيسترىمەن ءوزىم سويلەسەمىن, سەنى ءوز وكرۋگىمە نە ديۆيزيا, نە بريگادا كومانديرى ەتىپ قابىلداۋعا رۇقسات الامىن», دەيدى عوي سەنىمدى تۇردە. «مەن وسىلايشا پەتروۆپەن ەكەۋارا اڭگىمەدەن سوڭ دوسارم باسشىلىعى قىزمەتىنەن باس تارتتىم», دەپ جازىپتى باۋكەڭ داپتەرىندە.

– قىزىق ەندى باستالىپ كەلەدى, باۋىرجان مومىش ۇلى قازاقستان دوسااف-ىنا باسشىلىققا ۇسىنىل­عان دەگەن اڭگىمەدەن باتىرى تۋرالى اقي­قات پەن اڭىزعا قۇلاعى تۇرىك جۇ­رە­تىن كوزىقاراقتى حالىق جاقسى حابار­دار دەپ ويلايمىن.

– حاباردار بولسا ءتىپتى جاقسى, ءارى قاراي جالعايىن. اڭگىمەنىڭ قالاي وربى­گە­نىن, نەمەن اياقتالعانىن ءبىلىڭىز. 1948 جىل­عى قازاننىڭ 5-ىنەن 6-سىنا قاراعان ءتۇنى, ساعات 02.17-دە تۇرىكمەنستاننىڭ استا­ناسى – اشعابادتا ماگنيتۋداسى 7,3 بال­دىق جەر سىلكىنىسى بولادى. قالا تۇگەل قي­رايدى. ارميا گەنەرالى پەتروۆتىڭ جان دەگەندە جالعىز وفيتسەر ۇلى مىڭ­دا­عان قۇربان قاتارىندا جەر استىندا قالادى. ءوز قايعىسى قاجىتقان قارت گە­نەرال باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى باس­تالعان اڭگىمەنى ۇمىتادى. باۋكەڭ دە سەلت ەتپەگەن. سول تۇستا ماسكەۋ باۋكەڭدى ور­تالىققا شۇعىل شاقىرىپ, ۇسىنعان قىز­مەتتەن (دوسارم) باس تارتتى دەپ, سىبىر­گە «جەر اۋدارادى». ءسىبىر اڭگىمەسى وسىلاي باستالعان. سىبىردەگى ول قىزمەت اتقارعان 49-بريگادا تەمريۋگ بريگاداسى دەپ اتالادى ەكەن. ول دا قىزىق! تۇركى اتاۋى شىعار دەپ ويلايمىن. باۋىرجان اتام تۇماۋراتىپ يركۋتسك قالاسىنداعى اسكەري گارنيزوننىڭ ەمحاناسىنا ءتۇسىپ قالادى. سوندا ول قالانى قازاقشا ەرقۇت قالاسى دەپ جازىپتى «كوك داپتەرىنە». التى ايدان سوڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى كەرى قايتادى. كالينين جوعارى اسكەري اكادەمياسىنا ساباق بەرۋگە اۋىسادى. بۇل ارادا دا اقتارىلماعان ۇلكەن سىر جاتىر...

– باۋىرجان اتامىز كۇندەلىك جازۋ ىسىنە وتە مۇقيات قاراعان دەيدى. اسكەري جازۋشى اتانۋىنا سول قاسيەتى سەبەپشى بولعانى انىق قوي؟

– ءيا, وعان مەن سەنىمدىمىن. ءوز قولىمەن جازعاندارىن قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى ون سان اۋدارىستىرىپ وقيمىن. كۇندەلىك جازبالاردىڭ جوعالعانى, قولدى بولىپ كەت­كەندەرى قانشاما! «ارپالىس» («ۆولو­كا­لام تاس جولى») كىتابىندا الەكساندر بەكتىڭ ءوزى جازاتىنداي پويىزدا ۇمىت قالدىرعان دورباسىندا كەتكەن كۇن­دە­لىك شە؟ باۋكەڭنىڭ «مەن ونىڭ (بەكتىڭ) جازعاندارىن 100 رەت تۇزەتكەن شى­عارمىن» دەگەن جازۋى ارحيۆتە ساقتاۋلى. ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستا باتالوننىڭ شتاب باستىعى حابيبوللا راحيموۆتىڭ سىزعان سىزبالارى مەن ءوزىنىڭ 27 رەت شابۋىلعا شىققانداعى تاكتيكالىق وي ورنەكتەرىنىڭ ءوزى قالىڭ ءبىر داپتەر ەكەن. پولك كوميسسارى پەتر لوگۆينەنكو سول جازبالارمەن تانىسۋ ءۇشىن سۇراپ العان دا, كەيىن ۇرىس جاعدايىن سىلتاۋ قىلىپ, كوپە-كورنەۋ جوعالتقان. 27 تۇتقيىل شابۋىلدىڭ مازمۇنى! الەكساندر بەك سونىڭ تەك ۇزىندىلەرىن جازىپ ۇلگەرگەن.

– كەزىندە باۋىرجان مومىش ۇلى­نىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي 30 تومدىق جيناق جارىققا شىقتى. دە­­­رەكتەر جەتكىلىكتى. باتىرعا قاتىستى بار­لىق اڭىز اڭگىمەلەر سول جەر­دەن اقي­­قات­قا نە­گىزىن تابادى ەمەس پە؟ ­دە­گەن­­مەن, با­تىر اتا­مىزعا قاتىس­­تى ەل ارا­­سىن­دا اڭىز اڭگىمە ايتۋ باسى­لار ەمەس, مە­­­نىڭ­شە, ونىسى جاراسىمدى دا سەكىلدى.

– جاراسىمدى بولاتىنىندا داۋ جوق, ماسەلە ونىڭ كەيدە شىندىققا مۇلدەم جاناسپاي, وتىرىككە اينالىپ كەتە­تىندىگىندە. وعان ءوزىمىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز دە سەبەپشى بولىپ ءجۇر. اڭىزدىڭ ءوزى اقيقاتتىڭ نەگىزىندە قۇرىلادى ەمەس پە؟ وسىدان از ۋاقىت بۇرىن ءبىر تەلەارنادان كورگەن سيۋجەتىمە تاڭ-تاماشا قالدىم. ەلگە تانىمال جۋرناليست كەلىنشەك بىلاي دەپ كوسىلدى. ء«بىر جيىندا ديۆيزيا كومانديرى رەۆياكين «نەگە سەندەر وسى پانفيلوۆشىلار, پانفيلوۆشىلار دەپ وزەۋرەپ قويمايسىڭدار, نەگە رەۆيا­كين­شىلەر ەمەسسىڭدەر؟» دەپ توتەسىنەن قويىپ قالادى عوي. سوندا اشۋعا بۋلىققان مومىش ۇلى تاپانشاسىن سۋىرىپ الىپ گەنەرالدى كوز­دەپ تۇرىپ ەكى-ءۇش اتادى. قۇداي ساق­تاپ, ديۆيزيا كومانديرىنە وق تيمەگەن. قا­سىنداعى وفيتسەرلەر مومىش ۇلىنا جابىلىپ, تاپانشاسىن تارتىپ الادى. سودان باۋىرجانعا سول كۇنى باسقا ات بەرىلىپ, قىزمەتى تومەندەتىلىپ, ءوزى «جەردىڭ تۇبىندەگى» ءبىر پولككە اۋىستىرىلىپ جى­بەرىلەدى. بۇل – ەندى اڭىز ەمەس, ناعىز وتىرىك. مەن دالەلدەيىن. باۋىرجان اتام­نىڭ قولجازبالارىن وقىسام, گەنەرال رەۆياكين­مەن ونىڭ قاتىناسى وتە جاقسى بولعان. ءجۋرناليستىڭ ايتىپ وتىرعانى سپيريدون چەرنيۋگوۆ دەگەن گەنەرال. ول شىن مانىندە ىشىنە قىل اينالمايتىن قىزعانشاق كىسى بولعان دەيدى. مايدان شەبىنە قىرعىز­ستاننان دەلەگاتسيا كەلەدى. كەزدەسۋ ءوتىپ جاتادى. سويلەۋشىلەردىڭ دەنى ء«بىزدىڭ پانفيلوۆشىلار, ءبىزدىڭ پانفيلوۆشىلار» دەگەن ءسوزدى كوبىرەك ايتىپ جىبەرسە كەرەك, شامدانعان گەنەرال چەرنيۋگوۆ «سەندەر نەمەنە پانفيلوۆشى, پانفيلوۆشىلار دەپ ءۇزىلىپ باراسىڭدار» دەپ جەكىگەن سىڭاي تانىتادى. سوندا مومىش ۇلى «جولداس گەنەرال, پانفيلوۆشىلار دەگەن ۇكىمەت بەكىتكەن اتاۋ, ءبىز ەندى ونى بۇرمالاپ «چەر­نيۋگوۆشىلار» دەي المايمىز عوي» دەپتى. تۇتىگىپ كەتكەن گەنەرال ورنىنان اتىپ تۇرىپ, «مومىش ۇلى, زالدان شىق!» دەپ بۇيىرادى. ەرتەسىنە اشۋلى گەنەرال پولك كومانديرى مومىش ۇلىن جازالاپ, ماي­داننىڭ العى شەبىنە, وتتىڭ ورتاسىنا, بارلاۋعا جىبەرەدى. مۇنى ەستىگەن كورپۋس قولباسشىسى گەنەرال كۋتۋزوۆ چەرنيۋگوۆتى شاقىرىپ الىپ اسكەري زاڭدىلىقتى بۇرمالاپ, ء«وزىم بىلەمگە» سالىنعانى ءۇشىن سوگىس جاريالايدى, سوگىس جاريالاپ قانا قويماي, ەكى اياعىن ءبىر ەتىككە تىعادى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, جوعارىداعى ارىپ­تە­سىم ايتقان اڭگىمەگە قاتىستى قوسارىم, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ مەرگەندىگىندە شەك بولماعان! ءۇش رەت اتقان وعى گەنەرالعا دارىماي, قيىس كەتۋى مۇلدەم مۇمكىن ەمەس. ول اتسا, گەنەرال سول جەردە ءتىل تارتپاي كەتەر ەدى دە, مومىش ۇلى باسقا پولككە اۋىستىرىلماي, اسكەري تريبۋنال الدىندا مەيلىنشە قاتال تۇردە جاۋاپقا تارتىلار ەدى. قيىر شىعىس اسكەري وكرۋگىندە جۇرگەندە مەرگەندىگى جاعىنان الدىنا جان سالماعان, اتاقتى گەنەرال چيستياكوۆپەن دە سول وكرۋگتەگى اتۋ الاڭىندا تانىسقان, سىيلاسىپ, دوستاسقان. ىزدەنگەن جۋرنا­ليست­كە باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى دەرەك بۇگىنگى تاڭدا جەتكىلىكتى. اڭىز ايتۋدىڭ ءجونى وسىلاي ەكەن دەپ شەكتەن شىقپاعانىمىز ابزال.

– بەكە, سىزبەن ۇزەڭگىلەس ارىپتەس رە­تىندە 100 پايىز كەلىسەمىن!

– بالكىم, ول كىسى تۋرالى ەستىگەن بولار­سىز, ىلگەرىدە ءبىزدىڭ جامبىل وبلىستىق تەلە-راديو مەملەكەتتىك كوميتەتىن باس­قارعان, ءوزى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى كوكىش رىسباەۆ دەگەن كوكەمىز وتكەن ومىردەن. باۋىرجان اتاممەن كوپ سىرلاسقان كىسى. گۆارديا پولكوۆنيگىنىڭ كوزى تىرىسىندە ول كىسى تۋرالى وبلىستىق «ەڭبەك تۋى» (قازىر «اقجول») گازەتىنە جازعان «باتىردىڭ بەيمالىم سىرلارى» دەگەن ءبىر ماقالاسىن ارحيۆتەن تاۋىپ الدىم. «ماسكەۋدەن قايتىپ كەلە جاتقان باۋكەڭ, ادەتتەگىدەي, جامبىلدا اتباسىن ىرىكتى...» دەپ باستايدى اڭگىمەسىن كوكىش اتامىز. ستالين دۇنيەدەن وزعان كەز. قوناقۇيدە باۋكەڭ پورتفەلىنەن ءبىر بۋما قاعاز شىعارىپ, ء«اي, كوكىش, سەنىڭ اعاڭ ماسكەۋدى شارلاپ, ساندالىپ, دەمالىپ ءجۇر دەپ ويلاما. ەكى اي پودولسكىدەگى ارحيۆتە كوز مايىمدى تاۋىسىپ وتىرىپ قۇجات اقتاردىم, قاجەتتى دەگەندەرىن كوشىرىپ جازىپ الىپ كەلە جاتىرمىن», دەپ تەمەكىسىن شيىرىپ شەكتى, سول جەردە ماعان «مىناۋ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاتىناس قاعازى دەدى», دەيدى. ول قاتىناس قاعازدا قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باۋىرجان مومىش ۇلىنا گەنەرال اتاعىن بەرۋگە كەلىسپەيتىنى تۋرالى رەسمي جازىلعان ەكەن. اڭگىمەنى ارىدەن باستاساق, ول بىلاي.

1944 جىلى ارميا قولباسشىسى مايداننان باۋكەڭدى ماسكەۋگە شاقىرىپ الىپ, جوعارى اسكەري اكادەميانىڭ التى ايلىق كاسىبىن جەتىلدىرۋ كۋرسىنا قاتىستىرادى. سول تۇستا كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن بارلىق وداقتاس رەسپۋبليكالار دەربەس رەسپۋبليكا رەتىندە تانىلىپتى. زاڭ جاعى­نا جۇگىنسەك, ءبىز, قازاقستان, تاۋەل­سىزدىكتى سول جىلى العان بولىپ شىعا­مىز, ءبىلدىڭىز بە؟! سايكەسىنشە, ەندى بار­لىق رەسپۋبليكانىڭ قورعانىس حالىق كو­ميسسارياتى, سىرتقى ىستەر حالىق كوميس­سارياتى بولۋعا ءتيىس. مۇنىڭ استا­رىندا جاتقان سىر – سوعىستىڭ جەڭىس­پەن اياقتالارىنا ابدەن كوزى جەتكەن ستالين سوعىس اياقتالعان سوڭ بىرىككەن ۇلت­تار ۇيىمىنان كوپ داۋىس جيناۋ ءۇشىن وسىنداي قادام جاساعان. سوندا ماس­كەۋ مومىش ۇلىنا گەنەرال شەنىن بەرىپ, قازاقستاننىڭ قورعانىس ءمينيسترى ەتىپ تاعايىنداماق بولعان. سول كەزدەگى تىل­مەن ايتقاندا, قازاقستان قورعانىس حالىق­كومىنىڭ باسشىلىعىنا ۇسىنىلعان بۇل ۇمىتكەرگە قازاقستان باسشىلىعى نەگە ەكەنى بەيمالىم, قارسىلىق بىل­دىرگەن. كەلىسپەي قويعان. سودان ارادا ون جىل وتكەن, ءستاليننىڭ جەكە باسقا تابىنۋ­شى­لىق ارەكەتى اشكەرەلەنىپ جاتقان تۇس دەيدى. كوكىش كوكەم باۋكەڭنەن «بۇل قۇجاتتاردى شىنايى ومىردە ەندى قالاي جا­ريا ەتپەكسىز؟» دەمەي مە؟! سوندا باۋىرجان ورىسشا: «بولتاەتە! تاريح ءۇشىن مەن ەكى مارتە باتىرمىن, قوس شەن­دى گەنەرالمىن, ناقۇرىستار ءۇشىن بار بولعانى پولكوۆنيكپىن», دەپ الگى قۇجات­تاردى جيناستىرىپ, پورتفەلىنە سالىپ الدى دەيدى.

– ول قۇجاتتاردىڭ تۇپنۇسقالارىن تابۋعا قام جاساپ كورمەدىڭىز بە؟

– 2021 جىلى كوكتەمدە رەسەيدىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى بوروداۆكينمەن جولىقتىم. ول مەنىڭ پودولسكىگە بارىپ ارحيۆ اقتارۋىما رۇقسات قاعازىن الىپ بەردى. مەن ارحيۆ مامانى ەمەسپىن. ويلانا كەلىپ, قازاقستان مەملەكەتتىك ءارحيۆى مەكەمەسىمەن بايلانىسىپ, ونىڭ باسشىسى ءسابيت شىلدەبايمەن سويلەسىپ, سولارعا ۇسىنىس جاسادىم. ولار پودولسكىدە ءۇش-ءتورت اي تاباندى جۇمىس ىستەدى. بىراق مەن ايتقان ماڭىزدى قۇجاتقا ءالى جەتە قويعان جوق. الداعى كۇندەردەن ءۇمىتتىمىز. قازىر ءسابيت ءىنىمىز قايتادان جولعا جينالىپ جاتىر. «ەكى مارتە باتىر, قوس شەندى گەنە­رال» قۇجاتىنا قول جەتكىزسەك, بۇل ءبىز­دىڭ تاريحىمىزدى «توڭكەرىپ» تاستار ەدى, قوعامدا زور سىلكىنىس تۋعىزار ەدى. ەندى باسى اشىق ساۋال, 1944 جىلى ءبىزدىڭ ءبىرىنشى حاتشىمىز كىم بولدى؟ ول ەسىم تاريحتا جازۋلى تۇر. ال مەن اتامنىڭ سول پودولسكىدەن ءوزى كوشىرىپ الىپ كەلگەن قا­عازدارىن وسى كۇنگە دەيىن ارحيۆىنەن تابا المادىم.

– ول وقيعانى تۇعىرلايتىن قوسىم­شا قۇجاتتار جوق پا ەكەن؟

– كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋليننىڭ باۋكەڭە جازعان حاتتارى بار. وتە قۇندى دەرەك كوزدەرى دەر ەدىم. 1944 جىل, 26 اقپان. «الماتىدا جاڭا ناركوماتتار قۇرىلىپ جاتىر دەپ ەستىدىم. قازاق حالقى – باتىر ەل. وسى ەلگە سوعىس عى­لىمىن قاراتۋ, اسكەر ونەرىن ۇيرەتۋ ءۇشىن سول ۇلتتىڭ وزىنەن شىققان ادامداردى تاعايىنداۋ كەرەك. وسى جونىندە مەن ءسىزدى الماتىدا الىپ قالادى عوي دەپ ويلاپ ءجۇرۋشى ەدىم. سوعان دامەلەنىپ قۋانۋشى ەدىم...». ەكىنشى حات. 1944 جىل, 22 ناۋ­رىز. «قازاقستاندا جاڭادان قۇرالماق ناركوماتقا باۋىرجان تاعايىندالماقشى دەسەدى. ناركوم بولادى دەگەن حاباردىڭ وزىنە قۋانىپ جاتىرمىز. بىزدە بۇرىن اسكەري ماماندار, وفيتسەرلەر بولماسا, قازىر بار. سونىڭ ىشىندە ارداقتىسى باۋكەڭ عوي. ءتۇرى ۇلتتىق, مازمۇنى سوتسياليستىك ۆوەننىي يسكۋسستۆونىڭ جاسالۋىنا جاعداي تۋار ەدى. ۇلى ءدۇبىر قولما-قول مايدانعا قاتىسقان ادام عانا ناركوم بولا الادى. ونداي ادام – باۋىرجان!». دەمەك جاڭاعى ءوزىڭىز سۇراعان قولداۋشى قۇجات وسى, كەڭەس وداعى كولەمىندەگى الگى كوتەرىلگەن مارتەبەلى اڭگىمەنى بۇلتارتقىزباي دالەلدەپ تۇر.

اڭگىمەلەسكەن

تالعات ءسۇيىنباي,

جۋرناليست, ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن

الماتى