مۇحتار اۋەزوۆ: «ايتىس زامانىندا وزگە ەلدەردە دە بولعان. پارسىدا ء«مۇشايرا», ارابتاردا «مۇعالاقات» دەگەن. قازاق حالقىنىڭ اسا ءبىر ۇلى قاسيەتى سول قىناپتان سۋىرىپ العان قىلىشتاي قولما-قول قيىپ ايتاتىن ايتقىشتىعىندا, ايتىسكەرلىگىندە», دەگەن ەدى. سۋىرىپسالما ءسوز سايىسى تاپقىرلىققا, ۇتقىر وي مەن ۇتىمدى ازىلگە نەگىزدەلەدى. مۇندايدا اقىندار قارسىلاسىن عانا ەمەس, قوعامداعى قۇبىلىستى دا ساتيرا مەن يۋموردىڭ سۇزگىسىنەن وتكىزىپ, كوپتىڭ كوكەيىندەگىسىن ءدوپ باسادى.
ەلدىڭ ايتىستى ايرىقشا ىقىلاسپەن تىڭدايتىنى دا سودان. ويتكەنى وندا استارلى وي, ۋىتتى قالجىڭ, وتكىر ءسوز بەن ءماندى مىسقىل بار. «اۋزىندا ءازىلى جوقتىڭ, قولىندا شوقپارى بولادى» دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماسا كەرەك. ويتكەنى ءازىلدىڭ كۇشى, قالجىڭنىڭ قۇدىرەتى قارۋدان دا كۇشتىرەك. سوندىقتان ايتىستاعى ءازىل-قالجىڭدى جەڭىل, جەل سوزدەر دەپ ۇقپاعان ءجون. كەيدە ءبىر اۋىز قاعىتپانىڭ ءوزى ۇزاق ناسيحات ايتا المايتىن شىندىقتى جەتكىزەدى. سول سەبەپتى ايتىستاعى يۋمور مەن ساتيرا – قوعامدى سەرپىلتەتىن, سانانى سەلت ەتكىزەتىن قۋاتتى قۇرال.
اسىرەسە وتىرىك ولەڭ ايتىسى تولىعىمەن ءازىل-قالجىڭعا قۇرالادى. اقىن مۇندا گروتەسك, گيپەربولا, يرونيا سياقتى تاسىلدەردى قولدانىپ, تىڭداۋشىنى كۇلدىرە وتىرىپ ويلاندىرادى. اۋىز ادەبيەتىندەگى تازشا بالا مەن الدار كوسە تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەردە ساتيرانىڭ نەبىر ناقىشتارى جاتىر. وسى جەلى ايتىس ونەرىندە دە جالعاسىن تاپتى. ءجون-جۇيەسىمەن, قيسىندى ايتىلاتىن وتىرىك قانا كورەرمەنگە ءوتىمدى. سوندىقتان وتىرىك ايتىستا ايتىلاتىن شۋماقتاردىڭ استارىندا تەرەڭ شىندىق, الەۋمەتتىك سالماق, ساتيرالىق نىسانا جاتادى.
مۇنىڭ ناقتى مىسالىن بىلتىر استانادا وتكەن كوماندالىق ايتىستاعى قاراعاندىلىق نۇرمۇحامەد بايسۇگىردىڭ شۋماعىنان اڭعارۋعا بولادى:
«اۋەجايدا كارىڭ مەنەن جاسىڭ بار,
بىزدەر ايتقان سوزگە قۇلاق اسىڭدار.
سالون ءىشىن دومبىراعا تولتىرماي,
اڭدا-ساندا ادامدى دا تاسىڭدار»
دەپ اقىن اۆياكومپانيالاردىڭ قىزمەتىن مىسقىلداي وتىرىپ, قوعامداعى ناقتى ءبىر كەلەڭسىزدىكتى وتكىر ءاجۋالايدى. «سالون ءىشىن دومبىراعا تولتىرماي» دەگەن جول – شىن مانىندە اسىرەلەۋ. بىراق وسى اسىرەلەۋ ارقىلى ۇلتتىق اسپاپقا دەگەن كوزقاراس ماسەلەسىن كوتەرىپ وتىر. كەلەسى شۋماعىندا ءبۇي دەيدى:
«ەلىمىزدە اعىلشىندار ءورىپ ءجۇر,
تەڭگەسىمەن قازاقتىڭ كۇن كورىپ ءجۇر.
انگليادا ايلىقتارى ازداۋ بوپ,
شىمكەنت جاقتا قۇلپىنايدى تەرىپ ءجۇر»
مۇندا دا ول «وتىرىك» ارقىلى شىندىق ايتىپ وتىر. نەبىر ءبىلىمدى جاستاردىڭ شەتەلگە بارىپ, قارا جۇمىس ىستەۋى – قوعامداعى وزەكتى ماسەلە. ال اقىن ونى كەرى اينالدىرىپ يرونيالىق تاسىلمەن جەتكىزەدى. بۇل – پارادوكس ارقىلى بەرىلگەن ساتيرا. تىڭداۋشىنى كۇلدىرگەنىمەن, استارىندا اششى شىندىق جاتىر.
اقىندار حالىقتىڭ جانىن جادىراتىپ, كوڭىلىن كوتەرۋ ماقساتىندا دا كۇلكىنىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. ءا دەگەننەن كورەرمەننىڭ قوشەمەتىنە بولەنۋ ماقساتىندا سالەمدەسۋىن كوبىنە يۋمورمەن ورەدى. ماسەلەن, مۇنى «التىن دومبىرا» يەگەرى ەركەبۇلان قاينازاروۆتىڭ قالىڭ ەلگە ارناعان سالەمىنەن بايقايمىز:
«اسسالاۋماعالەيكۋم, قازاقتارىم,
ءجۇرمىسىڭ ەسەن-امان بوي قۋاتىڭ؟
سەنىڭ دارقاندىعىڭنىڭ شەگى بار ما,
قوناق كەلسە, قورادان قوي قۋاتىن…
ارقانىڭ قازاقتارى, بارمىسىڭدار,
جۇماسىنا ءبىر جىلقى سويدىراتىن.
تىرىسىنەن ەشتەڭە تابا الماسا,
ولگەنىن ەسىنە الىپ توي قىلاتىن»
بۇل شۋماقتا اقىن قازاقتىڭ كەڭپەيىل, دارقان مىنەزىن يۋمور ارقىلى شەبەر جەتكىزگەن. باستاپقى التى جولدا ەشقانداي اسىرەلەۋ جوق. ءبارى دە راس. اسىرەسە سوڭعى ەكى جول كۇلكىنى ءتىپتى وتكىرلەي تۇسەدى. سىناۋ ەمەس, مىنەۋ ەمەس. مۇنداي ءازىل ايتىستىڭ كوركەمدىك قۋاتىن ارتتىرىپ قانا قويماي, حالىقتىڭ ءوز-وزىنە سىرتتاي قاراپ, كۇلە ءبىلۋ مادەنيەتىن دە كورسەتەدى.
قازىرگى اقىندار ايتىستىڭ سان الۋان ءادىس-ءتاسىلىن, ءسوز سايىسىنا ءتان ايلا-امالىن ەركىن مەڭگەرگەن. سونىڭ ءبىر كورىنىسى – قارسىلاسىنىڭ سىرت كەلبەتىن ءازىل, قاعىتپا, كەيدە ءاجۋا ارقىلى بەدەرلەپ, ساتيرالىق پورترەت جاساۋ. ماسەلەن, مۇحتار نيازوۆ قارسىلاسى بەكارىس شويبەكوۆتىڭ بەينەسىن:
«كادىمگى قار ارالاس جاڭبىر قۇساپ,
بەكەڭنىڭ تۇر ەكەن-اۋ قاقاپ ءتۇرى.
الايدا اياقاستى اجال كەلسە,
اشتان ولەر دەيدى عوي اتاقتى ۇرى»
دەپ كەكەسىنمەن كەسكىندەسە, ەندى ءبىر ايتىستا بەكارىس شويبەكوۆ:
«سىرت كوزگە كورىنگەمەن قوپال قۇساپ,
بۇل مۇحاڭ وتىرىپ اپ وت العىش-اق.
بويىنىڭ ۇزىندىعىن كورمەيسىڭ بە,
كوستيۋمى كورىنەدى شاپان قۇساپ»
دەپ قارسىلاسىنىڭ ءبىتىم-تۇلعاسىن مىسقىل ارالاس يۋمورمەن ادەمى بەدەرلەيدى.
مۇنداعى مازاقتاۋ دورەكى سيپات المايدى, قايتا تىڭداۋشىنىڭ دا, قارسىلاستىڭ دا ەزۋىن تارتقىزىپ, جاراسىمدى قالجىڭ رەتىندە قابىلدانادى. وسىنداي ساتيرالىق پورترەت جاساۋ ءداستۇرى ايتىستىڭ ءار كەزەڭىندە كورىنىس تاپقانىمەن, حح عاسىردىڭ سوڭىندا بۇل ءتاسىل ايرىقشا ءورىس الدى. سول تۇستاعى ايتىستاردا اقىندار قارسىلاسىنىڭ بەينەسىن شىنايى دا شىمشىما ازىلمەن سومداپ, كورەرمەنگە ۇمىتىلماس وبراز ۇسىنا ءبىلدى. ماسەلەن, ورازالى دوسبوسىنوۆ مەلس قوسىمباەۆتى بىلاي سيپاتتاعان ەدى:
«ايدالاعا بۇراسىڭ ءار ءسوزىڭدى,
اڭقاۋ ەلدىڭ ارامزا مولداسىنداي.
ارامزا دەگەنىمدى اۋىر الما,
دوپ-دومالاق بولۋشى ەد ول دا وسىنداي.
امان-ەسەن جۇرە بەر, اۋ اعاسى,
اپامنىڭ قاتىق سۇزگەن دورباسىنداي»
اقىن قازاقى تۇسىنىكتەگى ۇعىمدار ارقىلى كورەرمەندى ويلى كۇلكىگە جەتەلەيدى. ءتىپتى وقىرمان سيپاتتالىپ تۇرعان اقىندى كورمەگەن كۇننىڭ وزىندە, جوعارىداعى بەينەلى تەڭەۋلەردى وقىپ وتىرىپ-اق ونى كوز الدىنا كەلتىرەدى. بۇل – ناعىز اقىننىڭ شەبەرلىگى.
ءسوز باسەكەسىنىڭ باستى سيپاتى – سۋىرىپ سالىپ جىر قۇراۋ ەكەنى بەلگىلى. تۇيدەك-تۇيدەگىمەن اعىلعان ءسوز نوسەرى نەعۇرلىم نىساناعا ءدوپ تيەتىندەي اسەرلى, جۇيەلى دە ءۋاجدى بولسا, اقىن سوعۇرلىم جۇلدەلى جەڭىس ساتىنە جاقىنداي تۇسپەك. بۇلتارۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن ۇتقىر وي, ۇتىمدى دالەل, اتالى ءسوز عانا كارسىلاسىنىڭ جەڭىلگەنىن اشىق مويىنداۋعا ءماجبۇر ەتەدى.
ايتىس – ءسوز جارىسىنان بۇرىن, وي جارىسى. ءۋاجدىڭ دالدىگى مەن ءسوزدىڭ وتكىرلىگى اقىننىڭ شەبەرلىگىن ايقىندايدى. بۇگىنگى ايتىستا دا بۇل ءداستۇر جالعاسىپ, اقىندار قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى ءازىل مەن ساتيرا ارقىلى اسەرلى جەتكىزىپ كەلەدى. سوندىقتان ايتىس – وتكەننىڭ مۇراسى عانا ەمەس, وسى زاماننىڭ دا ايناسى, حالىقتىڭ ويىن, كوڭىل كۇيىن ءدوپ باساتىن ومىرشەڭ ونەر.