اكادەميك عاريفوللا ەسىم « ۇلى» دەگەن ءسوزدى ۇقىپتى جۇمساۋ كەرەكتىگىن ايتادى. نە دەگەنمەن, وسى ءبىر ايقىنداۋىشتى اقىنعا دا, باتىرعا دا تەلىپ, « ۇلى» ءسوزىنىڭ قاسيەتىن ءتۇسىرىپ العانىمىز راس. اسىلىندا, ۇلىلىق – جاراتۋشىنىڭ مەتافوراسى ەدى. ال جاراتۋشى – ابسوليۋت ۇعىم. بۇل تاقىرىپتىڭ سونشالىق تەرەڭدىگىن يبن ءارابيدىڭ «فۋسۋس ءال-حيكام» (دانالىق سيپاتتارى) دەگەن كىتابىنان انىق اڭعاردىق.
1165 جىلى قازىرگى يسپانيا جەرىندەگى ءمۇرسيا شاھارىندا دۇنيەگە كەلگەن يبن ارابي يسلام ءپالساپاسىن جاڭا بيىككە كوتەرگەن حاكىم ەدى. ول عىلىمعا «بولمىس تۇتاستىعى» جانە «كامىل ادام» تۇجىرىمداماسىمەن كەلدى. سوندىقتان ونى «اتاقتى شايقى» دەپ اسپەتتەگەن. فيلوسوفيالىق تراكتاتتارىنىڭ تەرەڭدىگىنە بولا شاكىرتتەرى ونى يبن افلاتۋن, ياعني «پلاتوننىڭ بالاسى» دەپ اتاپ كەتكەن. قازاق حالقىنا دا بۇل ەسىم تاڭسىق ەمەس. بۇقار جىراۋدىڭ دانالىعىن تولىق تۇسىنۋگە «اپلاتوننىڭ اقىلى كەرەك» دەپ ءماشھۇر ءجۇسىپ تەگىن ايتپاسا كەرەك.
حوش, سونىمەن كىتاپتىڭ العاشقى تاراۋى ادامنىڭ نەلىكتەن قۇدايدىڭ ورىنباسارى اتانعانى تۋرالى. ادامنىڭ توپىراقتان جارالىپ, وعان قاسيەتتى رۋح ۇرلەنگەنى حاقىندا ءبارىمىز بىلەمىز. بىراق يبن ارابي وسى قيسساداعى ماڭىزدى ءبىر دەتالعا نازار اۋدارادى. جاراتۋشى ء«وزىمنىڭ ورىنباسارىم رەتىندە ادامدى سايلايمىن» دەگەن كەزدە پەرىشتەلەر «جەر بەتىنە بۇزاقىلىق جاسايتىن, قان توگەتىن بىرەۋدى قوياسىڭ با؟» دەيدى. يبن ارابي وسى ارادا پەرىشتەلەردىڭ نەنى ەسكەرمەي وتىرعانىن تۇسىدىرەدى.
«قۇدايدىڭ سيپاتتارى قامتىلعان بارلىق ەسىم ادام بولمىسىنا ەنگىزىلدى. سول سەبەپتى (كامىل) ادام اقيقاتتى تۇگەل قامتىپ, جيناقتاي الاتىن دارەجەگە كوتەرىلدى. بۇل قۇدايدىڭ پەرىشتەلەرگە كەلتىرگەن ءۋاجى بولدى», دەيدى حاكىم. بۇدان ءبىز نەنى ۇعامىز؟ ءيا, پەرىشتەلەر بولمىسىنىڭ مەجەسىن ابسوليۋت دەپ ويلاپ قالعان. ولار وسى جەردەن ءمۇلت كەتتى. ارينە, پەرىشتەلەردىڭ بۇل ارەكەتىن قاتەلىك نەمەسە كۇنا دەۋگە كەلمەيدى. يبن ارابي دە ولاي ايتپايدى. بىراق ولاردىڭ ادام بولمىسىن تولىق تانىماۋى – ولارعا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە عانا ءبىلىم بەرىلگەندىگىن ايعاقتايدى. قۇداي ولارعا ءبىر-اق اۋىز سوزبەن جاۋاپ بەرەدى: «مەن سەندەردىڭ بىلمەگەندەرىڭدى جاقسى بىلەمىن» (قۇران, 2:30). سوندا يبن ارابي تراكتاتىنان مىناداي ماڭىزدى تۇجىرىم شىعادى: ءوزىڭ جەتكەن اقيقاتتى استە تۇپكىلىكتى اقيقات دەپ ويلاپ قالماۋ كەرەك.
قازىر قوعامدا دا ماسەلەگە بىرجاقتى قاراپ, ونىڭ مانىنە تەرەڭ بويلاماي, وعان ءوزى قالاعان سىڭارجاق پىكىردى تاڭا سالۋ ءۇردىسى بار. بۇل قوعامداعى ادىلەتتىڭ ىرگەسىن سەتىنەتەتىن جاعداي. ءيا, پەرىشتەلەر وتىرىك ايتقان جوق. ادام بالاسى, راسىندا دا, جەر بەتىن قاساپحاناعا اينالدىرا جازدادى. بىراق ونىڭ بويىندا پەرىشتەلەر دە بويلاي الماعان قاسيەتتەر بولدى. سوندىقتان ءار نارسەگە بايىپتى كوزقاراس قاجەت-اق. كەز كەلگەن قۇبىلىستىڭ استارىنا ۇڭىلمەي تۇرىپ ۇكىم ايتۋ – تانىمعا دا, ادىلەتكە دە قايشى. تانىمدىق ادىلەت ورناعان كەزدە عانا قوعامدا تاتۋلىق, ماحاببات سەكىلدى اسىل قاسيەتتەر ءبىرجولاتا بەكيدى.