زەينەتاقى قورىنداعى قاراجات بەيبەرەكەت جۇمسالماۋعا ءتيىس

سول سەبەپتى ۇلتتىق بانك زەينەتاقى جيناعىن مەر­زىمىنەن بۇرىن الۋ­عا قويىلاتىن ەڭ تومەنگى جەتكى­لىكتىلىك شەگىن قايتا قاراستىرىپ جاتىر. بۇل قادام تاۋەكەلدى ازاي­تىپ, جۇيەنىڭ قارجىلىق تۇراق­تىلىعىن نىعايتۋى قاجەت. قازىرگى شەكتەر ازاماتتىڭ قارتايعان شاق­تا جەتكىلىكتى قاراجاتپەن قام­تىلۋىنا تولىق كەپىل بولا بەر­مەيدى. سونىڭ سالدارىنان زەينەت جاسىندا نەگىزگى قاجەتتىلىكتە­رىن وتەۋ قيىنداپ, تۇرمىس دەڭ­گەيى تومەندەۋى مۇمكىن. وسىعان بايلانىستى شەكتى ەسەپتەۋ ءتاسى­لىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر.

قازىر بۇل ماسەلە ۇكىمەت, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگى, ۇلتتىق بانك, بزجق, وزگە دە مۇددەلى قۇرىلىمدار­دىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلانىپ جاتىر. حالىقتىڭ ورتاداعى دەل­دالدارعا «كوميسسيا تولەپ», اقشا­سىنىڭ ارتىق بولىگىن الىپ الۋعا تىرىسقانى ءالى ۇمىتىلا قويعان جوق. ونىڭ سالدارى بۇكىل جۇيەگە كەرى اسەر ەتتى. ەكونو­ميست ولجاس قۇدايبەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءاۋ باستا جەتكىلىكتىلىك شەگى وتە جوعارى بولدى. كەيىنگى تومەندەتىلگەن مولشەردى سالىم­شىلاردىڭ شامامەن 7–8% پايىزى عانا پايدالاندى.

«باستاپقىدا تۇرعىن ءۇي پروبلەمالارىن شەشۋگە عانا باعىت­تالۋعا ءتيىس دەپ بولجانعان ەدى. كەيىن رەفورما بارىسىندا ءتىزىم الدەبىر توپتاردىڭ ارالاسۋىمەن ء«ارتاراپتاندىرىلدى». ونىڭ كەرى اسەرىن ەندى سەزىپ جاتىر­مىز. سوندىقتان قورداعى كەيىن قوسىلعان قوسىمشا «مۇمكىن­دىك­تەردىڭ» ءبىرازىنان ارىلۋ كەرەك. شەشىم دەر كەزىندە قابىلدان­باسا,  زەينەتاقى قورى قولما-قول اقشاعا اينالدىرۋ تاسىلىنە اينالادى. بىزگە رەفورمانى سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋدەن وزگە جول جوق. بجزق ازاماتتاردى زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋعا ىنتالاندىراتىن الەۋمەتتىك ينستيتۋت رەتىندە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس», دەيدى ساراپشى.

2024 جىلعى 1 قاڭتاردان باس­تاپ مەكەمەلەر «جۇمىس بەرۋشى­نىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن» (جمزج) تولەۋگە ءتيىس. ناقتىلاپ وتسەك, جمزج 1975 جىلدان كەيىن تۋعان ازاماتتار ءۇشىن عانا ەنگىزىلدى. 2040 جىلعا قاراي ورتاشا تولەم 2024 جىلدىڭ باعاسىمەن العاندا 8–10 مىڭ تەڭگەنى عانا قۇراماق. سەبەبى كەز كەلگەن مەملەكەت زەينەتاقى تولەمدەرىنە كەتەتىن شىعىندار مەن بيۋدجەت كىرىستەرى اراسىن­دا­عى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋى كەرەك. ەگەر ساقتالماسا, زەينەتاقىنى قىسقارتۋ, زەينەت جاسىن كوتەرۋ ماسەلەسى تاعى دا الدىمىزدان شىعادى. مۇنىڭ دا الەۋمەتتىك-ساياسي استارى باسىم.

بۇعان دەيىن ۇلتتىق بانكتىڭ ەكس-توراعاسى گريگوري مارچەنكو بجزق-دان قارجى الۋ شارتتا­رىن قاتاڭداتۋدى, اتاپ ايتقان­دا, جەتكىلىكتىلىك شەگىن 30 ملن تەڭ­گەگە دەيىن كوتەرۋدى ۇسىنعان ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2040 جىل­داردىڭ باسىنان ازاماتتارعا ىن­تى­ماقتى زەينەتاقى تاعايىن­داۋ توقتاتىلادى. بۇل رەتتە بيۋد­جەتتەن تولەنەتىن بازالىق زەي­نەت­اقىنىڭ اعىمداعى ءوسۋ پارا­مەترلەرى زەينەتكەرلەردىڭ بولا­شاقتا باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋىن قام­تاماسىز ەتپەيدى. بازالىق زەينەت­اقى بولجامدى ينفلياتسياعا يندەكستەلگەن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنە بايلانىستى.

«Halyk Finance» باسقارما تور­اعاسىنىڭ كەڭەسشىسى مۇرات تەمىر­حانوۆتىڭ ايتۋىنشا, زەينەت­اقى قاراجاتىن مەرزىمىنەن بۇرىن پايدالانۋ تۇرعىنداردى قارتاي­عان­دا ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتە المايتىن زەينەتاقىمەن قالدى­رۋى مۇمكىن. ءارى بۇل جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساتىپ الۋ­عا بەلگىلەنەتىن باعا دەڭگەيىنە تەرىس اسەر ەتەدى. مىسالى, 2025 جىلى بجزق-دان شەشىپ الىنعان قار­جىنىڭ باسىم بولىگى تۇر­عىن ءۇي ساتىپ الۋعا جۇمسالدى. 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ەلى­مىزدە باستاپقى تۇرعىن ءۇي نارى­عىنداعى باعا 15,7%-عا ءوستى (استانادا – 17,4%, الماتىدا – 19,8%). قايتالاما نارىقتا جىل­جىمايتىن م ۇلىك 14,6% (استانا­دا – 10,9%, الماتىدا – 25,4%) قىم­باتتادى. تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ ءوسۋى 2025 جىلى ينفلياتسيانىڭ نەگىزگى درايۆەرىنە اينالدى.

جالپى, بولاشاق زەينەت­اقى­نىڭ مولشەرى رەسمي ەڭبەك وتىلىنە, جالاقىنىڭ دەڭگەيىنە, زەينەتاقى جارنالارىنىڭ تۇراقتىلىعىنا, بجزق ينۆەستيتسيالىق كىرىسىنە, 1998 جىلعا دەيىنگى ءوتىلىنىڭ بولۋىنا (ىنتىماقتى بولىگى ءۇشىن) بايلانىستى.

قارجىگەر ۆەنەرا جانالينا بجزق-دان 40 جاستاعى ازامات­تىڭ جەتكىلىكتى مولشەردەن اساتىن ­5 ملن تەڭگەنى مەرزىمىنەن بۇ­رىن الۋى بولاشاق زەينەتاقىنى 4–7%-دىق تارماققا ازايتاتى­نىن ەسكەرتەدى. مۇنداي جاعدايدا سالىمشى اي سايىن شامامەن 40 مىڭ تەڭگە جوعالتادى. ازاماتتاردىڭ ۇزاقمەرزىمدى كىرىستەرىن قورعاۋ ءۇشىن جەتكىلىكتىلىك شەگىن ارتتىرۋ قاجەت. ۆ.جانالينا قولدا­نىس­تاعى شەكتەردىڭ كىرىستىڭ 40%-ىن الماستىرۋعا كەپىلدىك بەرمەيتىنىن, سوندىقتان ولاردى ارتتىرۋ تۇراقتىلىق ءۇشىن قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, كون­سەرۆاتيۆتى ناقتى كىرىستىلىك 0,4% شاماسىندا بولسا, زەينەتاقى ايىنا شامامەن 180–185 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. ەگەر جىلدىق 2% دەڭگەيىندەگى تۇراقتى ناقتى كىرىستىلىكتى بولجايتىن بولساق, وندا قورىتىندى تولەم ايىنا 250 مىڭ تەڭگەگە جەتۋى مۇمكىن. ال 40 جاستاعى ەر ادام بجزق-دا جيناقتالعان 11,72 ملن تەڭگەنىڭ 5 ملن تەڭگەسىن الىپ, شوتتا 6,72 ملن تەڭگە قالدىرسا, سالىم­نىڭ ين­­ۆەستيتسيالىق كىرىستىلىگى 30–31%-دان 27%-عا دەيىن تومەندەيدى. اقشالاي ماندە بۇل بولاشاق زەينەتاقىنى شامامەن, 0,4% كىرىستىلىك كەزىندە ناقتى ماندە ايىنا 20-25 مىڭ تەڭگەگە دەيىن, 40 جاستا 5 ملن تەڭگەنى مەرزىمى­نەن بۇرىن الۋ بولاشاقتاعى كى­رىس­تىلىك كوەففيتسيەنتىن 4–7%-دىق تارماققا ازايتادى. دەمەك بجزق-داعى وزگەرىستەر قازىرگى 40–45 جاستاعى ازاماتتاردىڭ الاڭ­سىز قارتتىعىن قامتاسىز ەتۋگە باعىتتالىپ وتىر.