كارتادا جوق ارال

– ءسىز ىزدەپ, كورەمىن دەپ كەلە جاتقان بارساكەل­مەس انە, اعاي! ول اناۋ القاپتان باستالادى.

وسىلاي دەگەن جولباسشىم زاۋرەش جۇيىتكي قوزعالعان ماشينە تەرەزەسىنەن الدىمىزداعى قالىڭ توعايدى نۇسقادى. ونىڭ بۇل حابارىنا الدىمەن قۋاندىم. سودان سوڭ دەگبىرسىزدەنە مازاسىزداندىم. قۋانعانىم: «45 جىلعا جۋىق اڭساپ, ارمانداعان تابيعاتتىڭ وسى ءبىر جۇمباق نۇكتەسىنە تابانىم ءتيدى-اۋ!» دەگەن شاتتىق سەزىمى ەدى. ال مازاسىزدانعانىم: «باياعىدان بەرى ءبىز كىتاپتان وقىپ, سۋرەتتەردەن كورگەن بۇل جەردىڭ توڭىرەگىندەگى تەڭىز قايدا؟» دەپ كۇماندانعان ەلەگىزۋ بولاتىن. سويتكەن جارىقتىق داريا سۋى وسىدان شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن, اتاپ ايتقاندا حح-ءححى عاسىرلاردىڭ توعىسىندا بۇل جەردەن شەگىنىپ كەتكەن ەكەن. كولىكتەگى ەكىنشى ءبىر سەرىگىم ارمان وسىنى ايتقاندا, الابۇرتقان كوڭىلىم سۋ سەپكەندەي باسىلىپ, ويىم جۇدەپ سالا بەرگەندەي كۇي كەشتىم دە قالدىم. سەبەبى وسى ساتتە كوز الدىما تالاي جىلداردان بەرى ەرتەگىدەي ەلەستەتىپ, قيالىممەن تەربەتكەن رومانتيكالىق يلليۋزيانىڭ كۇلپارشا بولعان اينەكتەي سىنىپ, ەنتۋزيازمگە تولى پافوستىڭ دا كۇرت باسەڭسي باستاعاندىعى ەدى. وسىعان بايلانىستى بۇزىلعان استاڭ-كەستەڭ كوڭىل-كۇيىمدى سەزدى-اۋ دەيمىن, رۋلدە كەلە جاتقان داستان: «بارساكەلمەستى باياعىدا, تەڭىز سۋى بار كەزدە كەلىپ كورگەنىڭىزدە عوي, شىركىن!.. وندا عاجاپ ءبىر اسەرگە بولەنەر ەدىڭىز», دەدى. وسىلاي دەپ ءۇن قاتقان ول: «كەشەلى بەرگى ىنتىزارلىقپەن ايتقان اڭگىمەڭىزگە قاراعاندا, بۇرىن سونداي وي بولىپ پا ەدى سىزدە», دەپ ماعان قارسى ساۋال تاستادى.

ء«يا, بولعان», – دەدىم مەن سوناۋ ارتتا قالعان 1977 جىلدىڭ جازىن ەسىمە ءتۇسىرىپ. ءسويتتىم دە كولىك ىشىندەگى سەرىكتەرىمە سونداعى جاعدايدى ايتا باستادىم. «لەنينشىل جاس» گازەتىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىم ەدى. ءوزىنىڭ قۇپياسى مول جۇمباق الەمىمەن وداقتاعى «ۆوكرۋگ سۆەتا», «زنانيە ي سيلا» جۋرنالدارى مەن ورتالىق تەلەۆيزياداعى «كينوساياحاتتار كلۋبىن» جاۋلاپ العان بارساكەلمەسكە سىرتتاي قىزىعىپ, ءتانتى بولىپ جۇرگەن كۇندەر-ءتىن ول ۋاقىت. ماسكەۋ باسىلىمدارى مەن تەلەارنالارى تىلشىلەرىنىڭ تانىمدىق تاقىرىبىنا اينالعان ول جەرگە ءوز رەسپۋبليكامىزدا تۇرىپ, نەگە بارمايمىز, كورمەيمىز دەپ نامىسقا قامشى باسقانىمىز بار بىردە ءبىزدىڭ. ءسويتىپ, سول ءوڭىردىڭ تۋماسى, كاسىبي فوتوگراف الاشىباي ەسماعامبەتوۆ ەكەۋمىز جولعا شىققانبىز. اعا ارىپتەسىممەن پورتتى قالا ارالعا كەلىپ ات باسىن تىرەگەنىمىزدە, ويعا العان ءىسىمىزدى ورىنداۋدىڭ وڭاي ەمەس ەكەندىگىنە كوز جەتكىزە باستادىق. بىرىنشىدەن, بارسەكەلمەسكە بۇل جەردەن اپاراتىن, قايتاردا ول جاقتان الىپ قايتاتىن جۇك بولماعاندىقتان, وعان كەمە جۇرمەيدى ەكەن. ەكىنشىدەن, اينالاسىنا اۋ سالۋعا رۇقسات جوقتىعىنان ءبىز دىتتەگەن ايماققا بالىقشىلار بارجاسى دا بارمايتىن بولىپ شىقتى. ال پورتقا تەڭ-تەڭ ماقتا الىپ كەلىپ, قاپ-قاپ كۇرىش تيەپ اكەتىپ جاتقان ۇلكەندى-كىشىلى كەمەلەرگە كەلسەك, ولار تەڭىز اكۆاتورياسىنىڭ ورتاسىمەن ەشقايدا بۇرىلماي, قاراقالپاقستانداعى مويناق ايلاعىنا تىكە تارتادى ەكەن. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا, بارساكەلمەسكە بارار جالعىز مۇمكىندىك ول وسى ارالدان ءار جارتى اي سايى­ن ۇشاتىن ان-2 سامولەتى سياقتى. مۇنى ەستىگەندە قالا ماڭىنداعى اەرودرومعا اسىعا-اپتىعا جەتپەيمىز بە؟! بىراق... تاعى دا ساتسىزدىك. اەروپورت باستىعىنىڭ جاۋابى وتە قىسقا بولدى. ايتقانى: «ان-2-ءنىڭ كەزەكتى رەيسىنە دەيىن ءالى 8 كۇن بار. ونى توسۋعا ىسساپارداعى سەندەردىڭ جاعدايلارىڭ كەلە مە؟ بارساكەلمەسكە بارعان سوڭ سامولەت وندا 40-45 مينۋت قانا ايالدايدى. بۇل مەرزىم ارالىعىندا اتالمىش جەردەن نە كورىپ, نە ءبىلىپ ۇلگەرەسىڭدەر؟ بارىنەن دە قيىنى – ان-2-دەگى ورىننىڭ جوقتىعى. مۇنداعى ءار شارشى مەتردى ءسوز ەتىپ وتىرعان قورىقتاعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان الماتى, لەنينگراد عالىمدارىنا قاجەت مەديكامەنت, باندەرول جانە ازىق-ت ۇلىك جاشىكتەرى قويىلاتىن ورىندارعا ءبولىنىپ قويىلعان. سامولەت بورتىنا مىنا تۇرعان ەكەۋىڭدى الۋ ءۇشىن ودان ول جاققا اپاراتىن ەكى قاپ كارتوپتى ءتۇسىرىپ تاستاۋىمىز كەرەك. ال بۇل ونداعى ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىن 15 كۇندىك ناپاقاسىنان ايىرۋ دەگەن ءسوز. سوندىقتان...»

مىنا اڭگىمەدەن سوڭ ءبارى دە تۇسىنىكتى ەدى. وسى­عان كوزىمىز جەتكەن ءبىز اەروپورت باسشىسىنا ەشقانداي ءۋاج ايتا الما­عانبىز. گازەتكە دايىندالاتىن بارسا­كەلمەس تۋرالى قيال­ىمىزداعى قىزىق ماتەريالدىڭ ورنىنا, «ارالسول» كومبيناتىنان «تۇز» دەگەن فوتورەپورتاج بەن قازالىداعى عاني مۇراتباەۆ مۋزەيى ىرگەسىنە جاپسارلاسا وسكەن الىپ اعاش تۋرالى ء«ۇي توبەسىندەگى ۇيەڭكى» اتتى حابار جازىپ قايتقانبىز.

جانىمداعى سەرىكتەرىم: بارساكەلمەس مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ بۇرىنعى باس­شىسى, قازىرگى ارالدى قۇتقارۋ ۇيىمى ديرەك­تورىنىڭ ورىنباسارى زاۋرەش الىمبەتوۆا مەن ءوزىمىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان قورىق مەكەمەسىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ارمان جىلقايداروۆ جانە جۇرگىزۋشى داستان جاسارالوۆقا جوعارىداعى ءجايتتى ايتىپ بولا بەرگەنىمدە, كولىك ۇلكەن توبەگە كەلىپ توقتادى. بۇل ۇزىندىعى 28, ەنى 12 شاقىرىم جەردى الىپ جاتقان بۇرىنعى بارساكەلمەستىڭ وڭتۇستىك جاعى ەكەن. بيىكتىگى 100 مەترگە جۋىق جوتا ۇستىنەن اينالا الاقان­دا­عىداي انىق كورىنىپ تۇر. بۇلار: قۇمدى وزەك, سەك­سەۋىلدى دالا مەن قاق سۋى بۋ بوپ ۇشىپ جات­قان اق تاقىرلى القاپ جانە... الىستاعى قارا­قالپاقستاننىڭ مويناق جاعىنان بۋالدىر­لانا بايقالعان ۇزىندى-قىسقالى كوگىلدىر جولاق بەلدەۋلەر. «بۇل نە؟» – دەدىك ىشىمىزدەن وعان اسىقپاي, انىقتاپ قاراۋعا كۇش سالعان ءبىز. سويتسەك, 15 شاقىرىمداي جەردەن ارەڭ باي­قالعان ول قاشقان تەڭىزدىڭ قازاق ەلى جەرىن­دەگى جۇقانا جاعالاۋى ەكەن. ارالدىڭ بارسا­كەلمەس جاعىنان كوزگە شالىنعان بۇگىنگى ءبىر بەلگى, مىنە, وسى. بۇدان باسقا بۇل جەردە كە­شە­گى ايدىندى دا ايبىندى داريا­دان ەشتەڭە قالماعان.

– ءسىز تەڭىزدىڭ كەتىپ قالۋىمەن مۇندا ءبارى بىتكەن, سوندىقتان ەل-جۇرتقا ايتىپ جەتكىزەتىن ەشتەڭە قالعان جوق دەپ وي­لاماڭىز, – دەدى قۇلازىپ تۇرعان كوڭىلىمدى كوتەرمەك بولعان جولباسشىلارىم جامىراي ءتىل قاتىپ. – بۇل جەر تۋرالى تالاي تۋىن­دى جازىلىپ, ءتۇرلى دەرەكتى فيلمدەر تۇسىرىلسە دە ول دۇنيەلەردەن تىس قالعان تىڭ دا سونى دەرەكتەر جەتكىلىكتى. ماسەلە بۇرىن قوزعالماعان سيرەك فاكتىلەردىڭ كوزىن تابا بىلۋدە. ءسىز, مىنە, سونداي نارسە­لەردى سۇراڭىز. ال ءبىز ءوز كەزەگىندە ولاردى قادەري-حالىمىزشە ايتىپ كورەيىك.

– ولاي بولسا, – دەدىم مەن ۋاقىت وت­كىز­بەۋگە تىرىسىپ. – ايتىڭىزدارشى, وسى بار­ساكەلمەسكە ادام اياعى ەڭ العاش قاشان, قالاي ءتيدى ەكەن؟ ەگەر ونداي ءجايت بەلگىلى بولسا, ول ينتەرنەتتە ءورىپ جۇرگەن اڭىز, ەفسانالارمەن ەمەس, قاعاز بەتىنە تۇسكەن, ءسويتىپ ناقتى قۇجاتتار ارقىلى دالەلدەنگەن بە؟

– بۇل تاقىرىپ جونىندە ارالداعى بالىقشىلار مۋزەيىندە ءبىر جادىگەر بار, – دەپ ىلە جاۋاپ قاتتى زاۋرەش. – ول اسكەري تەڭىزشى ا.ي.بۋتاكوۆتىڭ «دنەۆنىە زاپيسي پلاۆانيا پو ارالسكومۋ موريۋ ۆ 1848-1849 گ.گ.» اتتى ەڭبەگى. وندا پاتشا ار­مياسىنىڭ وفيتسەرى ول كىسى سول ءوزى ايتقان جىلداردىڭ العاشقىسىنىڭ جازىندا «كونستانتين» جانە «نيكولاي» دەگەن ەكى شحۋنامەن بارساكەلمەسكە كەلىپ تۇسەدى. سونداعى, ياعني كاپيتان-لەيتەنانت ول باسقارعان كەمەلەردىڭ مۇندا ەڭ العاش زاكىر تاستاپ, تۇڭعىش تۇراقتاعان تۇسى اناۋ جامانمۇرىن ءمۇيىسى ەكەن. ا.ي.بۋتاكوۆ مۇندا ءوزىنىڭ 26 ادامدىق قوسىنىمەن ءبىر ايعا جۋىق ۋاقىت بولعانىندا ەكى نارسەگە كوز جەتكىزەدى. ونىڭ العاشقىسى بۇلاردى وسى ءبىر جۇمباق جەردىڭ وسىمدىكتەر الەمى مەن جان-جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ باي­لىعى كەرەمەت تاڭعالدىرعاندىعى-تىن. ءسوزىمىز قۇرعاق بولماس ءۇشىن ناقتى دەرەك كەلتىرەيىك. 250-گە جۋىق ءشوپ پەن گۇل جانە 100-دەن استام قۇس تۇرلەرى!.. تەڭىزشىلەردىڭ 35 كۇن ىشىندە تاۋى­پ, جيناعان بوتانيكالىق گەرباريلەرى مەن ورنيتولوگيا عىلىمىنا قاجەت ولجالارى, مىنە, وسىنداي بولعان. شاعىن ارال ءماسسيۆى ءۇشىن بۇل از با, كوپ پە؟ ارينە, كوپ!

ا.ي.بۋتاكوۆتىڭ بارساكەلمەستەگى وسىن­داي فلورا مەن فاۋنانى اشقاننان كەيىنگى ەكىنشى پايىمى ول وزدەرىنە دەيىن دە مۇندا جەرگىلىكتى حالىق – قازاقتاردىڭ بۇل جەردى مەكەن ەتكەندىگىن بايقاتاتىن زەرتتەۋشىلىك ينتۋيتسياسى ەدى. ءيا, ۇلى دالا­نىڭ پەرزەنتتەرى ولار بۇل ارالعا ىلعي بولماسا دا ارا-تۇرا كەلىپ-كەتىپ تۇرعان. وعان دالەل كاپيتان-لەيتەنانتتىڭ قاسىن­داعى ماماندار تاپقان ءتورت قۇدىق. ەكەۋى بارسە­كەلمەستىڭ سولتۇستىك-باتىس جانە سولتۇس­تىك جاعىندا, ال قالعاندارى ارالدىڭ ءدال ورتاسى مەن باتىسىندا ورنالاسقان ولار ەكسپەديتسيا باسشىسىنىڭ جازبالارىندا بىلاي سيپاتتالادى: «قۇدىقتاردىڭ قابىرعا توپىراقتارى ىشكە وپىرىلىپ تۇسپەس ءۇشىن جاقتاۋلار ىلعالعا ءتوزىمدى سەكسەۋىل بۇتاقتارىمەن شەگەندەلىپ, اۋزى شىلىك پەن شەڭگەل شىبىقتارى ارالاستىرىلا ءورىلىپ جاسالعان اعاش قاقپاقپەن جابىلعان. 2,5 ارشىن تەرەڭدىكتەن شىعىپ, مولدىرەي كورىنگەن سۋ تۇششى. ونى ءىشىپ, ءشول باسۋعا, شاي قايناتىپ, تاماققا پايدالانۋعا بولادى. بىراق كوپ ساقتاۋعا كەلمەيتىنى بايقالدى».

وسىلاي دەگەن ا.ي.بۋتاكوۆ كەيبىر قازاق اۋىلدارىنىڭ مۇندا كەلىپ كەتۋىن قوقان بيلەۋشىلەرىنىڭ زورلىق-زومبى­لىعىمەن بايلانىستىرادى. اتاپ ايتقاندا, جاتجۇرتتىق كورشىلەردىڭ قايتا-قايتا الىم-سالىق تالاپ ەتۋىنەن ءزارازاپ بولعان جاعالاۋداعى ەل تەڭىز مۇزى قاتقان قىس كەزىندە بۇكىل مال-جانىمەن ارالعا ءوتىپ كەلىپ, ەستەرىن جيىپ وتىرعان. ءسوزىنىڭ سوڭىن ول وزدەرىنىڭ الدىندا ورىن العان ءبىر وقيعانى ايتۋمەن اياقتايدى. «ەكىنشى شحۋنانىڭ باسشىسى, – دەيدى ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى, – كەمەدەگى قارا جۇمىسقا جالدانعان قازاقتاردان مىناداي اڭگىمە ەستىگەن. ولاردىڭ ايتۋىنشا ارالداعى جۇرت­قا ۇزىنقۇلاقتان سىرداريا جاعا­سىندا بەكىنىس سالىپ جاتقان ورىس اسكەرلەرى كوپ كەشىكپەي بارساكەلمەسكە دە كەلەدى ەكەن دەگەن حابار جەتەدى. بۇل سوزدەن سەكەمدەنگەن مۇنداعىلار: «ەگەر شىنىمەن سولاي بولسا, جاتجۇرتتىقتار مالىمىزدى الىپ, ءوزىمىزدى قۇلدىققا سالادى», – دەيدى دە وسى جىلعى قاڭتاردىڭ ورتاسىندا تەڭىزدەگى قاتقان مۇز ۇستىمەن قۇرلىققا ءوتىپ كەتەدى». ءبىز مۇندا كەلگەندەگى ارالدىڭ يەسىز جاتۋى مىنە, سودان ەكەن».

– دەمەك... ءيا, جوعارىداعى دەرەكتەردەن بايقاعانىمىز... بارساكەلمەستە بۇرىندارى دا ادامدار بولعاندىعى. ولاردىڭ جەرگىلىكتى قازاق­تار ەكەندىگى. مىنە, سودان كەيىن بارىپ وعان اياق باسقان كاپيتان-لەيتەنانت ا.ن.بۋ­تاكوۆ باستاعان ورىس تەڭىزشىلەرى عوي شاماسى.

– ءيا.

– ال ءسوز ەتىپ وتىرعان ەكسپەديتسياعا سونداي ارالدىڭ بار ەكەنىن ايتىپ, جولباسشى بولعان كىمدەر دەپ ويلايسىزدار؟ سودان سوڭ... ول كەز ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنداعى ۋاقىت قوي. بۇل رەسەيدە فوتوگرافيا ونەرىنىڭ ومىرگە كەلىپ, ونىڭ مۇم­كىندىگىن قالاداعى ادامدار عانا ەمەس, دالاداعى ساياحاتشىلار دا اسقان قىزى­عۋشىلىقپەن پايدالانا باستاعان كەز. بىلەيىك دەگەنىمىز, ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى اراسىندا فوتواپپاراتۋراسىن ارقالاعان ءبىر سيرەك ماماندىق يەسى بولىپ, سونىڭ ەڭبەگى ارقاسىندا 174 جىل بۇرىنعى بارساكەلمەستى بەينەلەگەن بەلگى قالمادى ما ەكەن دەگەن ءۇمىت قوي بىزدىكى.

– بۇل ساۋالىڭىزعا مەن جاۋاپ بەرەيىن, – دەدى وسى ارادا كەنەتتەن ءتىل قاتقان ارمان. – الدىمەن جولباسشى جونىندە بىرەر ءسوز. ءيا, ونداي ادام بولعان. ول ا.ي.بۋتاكوۆتىڭ جوعارىدا اتالعان ەكى كەمەسىن سىرداريا ساعاسىنان ارال تەڭىزى ايدىنىنا الىپ شىعىپ, ودان بارساكەلمەسكە دەيىن اكەلۋگە اتسالىسقان راحماتۋللا ءابيزاروۆ اتتى قانداسىمىز. بۇل اتالعان ەكسپەديتسيا قوسىنىنا كەزدەيسوق تارتىلعان كىسى ەمەس-ءتى. ونىڭ كاپيتان-لەيتەنانتپەن بايلانىسى 1847 جىلعى ورال تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى ور قامالىنان ارال تەڭىزى ايلاعىنداعى رايىم بەكىنىسىنە دەيىنگى 800 شاقىرىمدىق ساپاردان باستالعان بولاتىن. ول كەرۋەننىڭ ماڭىزدىلىعى سول, وندا سىرداريا ساعاسىنا جەتكەن سوڭ قۇراستىرىلىپ, ۇلى دارياعا شىعۋعا ءتيىس ءۇش كەمەنىڭ ۇلكەندى-كىشىلى بولشەكتەرى بار ەدى. سولاردى 800 تۇيە مەن 500 وگىزگە ارتقان اسكەري جاساقتى راح­ماتۋللا, الماعامبەت جانە سيرانبەك اتتى قانداستارىمىز ايتىلعان جەرگە امان-ەسەن الىپ كەلگەن-ءدى. مىنە, سودان ارادا ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن رايىم پريستانىندا جاسالىپ, دايىن بولعان كەمەلەردى جوعارىداعى جولباسشى قازاقتاردىڭ ءبىرى راحماتۋللا تەڭىزگە الىپ شىققان عوي. كەل­تىرىلىپ وتىرعان دەرەكتەر جەرگىلىكتى ول­كەتانۋشى ل.ساپوجنيكوۆانىڭ «تري پوەزدكا ۆ بارساكەلمەس» كىتابىندا بار.

ال ەندى ءسىزدىڭ جوعارىداعى: «وسى ا.ي.بۋ­تاكوۆ ەكسپەديتسياسىنىڭ بارسا­كەلمەس ساپا­رىندا ارالدىڭ سول ۋاقىتتاعى كورىنىسى بەينەلەنگەن فوتولار بار ما ەكەن؟» دەگەن ەكىنشى ساۋالىڭىزعا كە­لەيىك. ءيا, بار. بىراق فوتوگرافيالىق تۋىن­دىلار ەمەس, قولمەن سالىنعان سۋرەتتەر دەر ەدىك. «ونىڭ يەسى كىم؟» – دەيسىز عوي. اتاقتى اقىن ت.گ.شەۆچەنكو! كوپ جۇرت بۇل تاعدىرلى تۇلعانىڭ قازاق جەرىندە ايداۋدا بولعانىن ماڭعىستاۋداعى كەزى ارقىلى عانا بىلەدى. ۇلى كوبزار ءحىح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى تۇنەكتە كاسپيدەگى فورت-الەكساندروۆسك گارنيزونىنان باسقا, ارال تەڭىزى جاعالاۋىنداعى اسكەري ەكسپەديتسيا قۇرامىندا دا بولعان. ونى اقىننىڭ 1848-1849 جىلدارعى ا.ي.بۋتاكوۆ جاساعى قاتارىندا ءجۇرىپ سالعان كوپتەگەن سۋرەتتەرى ايعاقتايدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن جەتىپ قۋانتقانى ت.گ.شەۆچەنكونىڭ «بارساكەلمەس ارالى جاعالاۋىنداعى ەكسپەديتسيا شاتىرى» دەگەن تۋىندىسى. قايتاردا ارال قالاسىنا سوققاندا كورەرسىز, ول سونداعى بالىقشىلار مۋ­زەيىندە تۇر. ايتپاقشى... توقتاڭىز. ەگەر ...ۇيالى تەلەفونىڭىز ىستەپ تۇرسا, ءسوز ەتىلگەن جادىگەردى ينتەرنەتتەن دە كورۋگە بولادى. مىنا جوتا ءۇستى بيىك قوي. وسى جەردەن اي­فو­نىڭىز كەڭىستىككە قوسىلىپ تا قالۋى مۇمكىن.

وسىلاي دەگەن ارمان مەنىڭ دە, ءوزىنىڭ دە ۇيالى تەلەفونىن جانە كولىكتەگى كومپيۋ­تەرىن قولىنا الىپ, ولاردان: «ت.شەۆ­چەنكو. 1848-1849 ج.ج. ارال تەڭىزى», – دەگەن سوزدەردى تەرۋگە كىرىستى. ارا­دا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ نوۋتبۋك ەكرا­نىنان قارىنداشپەن سالىنعان ءتۇرلى ەسكيزدەردىڭ سۇلباسى كورىنە باستاعانى!.. ودان كەيىن «ت.شەۆچەنكو. «قوسارالداعى ماياك», «ارال تەڭىزىندەگى جارقاباق» دەگەن كارتينالار جارق ەتە ءتۇستى دە ىلە-شالا ول اقىننىڭ «رايىم بەكىنىسى», «قازاقتاردىڭ كيىز ءۇيلى تۇراعى» اتتى فراگمەنتتەرگە اۋىستى. سودان سوڭ بارىپ, «ت.شەۆچەنكو. بارساكەلمەس ارالى جاعالاۋىنداعى ەكسپەديتسيا شاتىرى» دەگەن سارعىش ءتۇستى قاعاز فونىنداعى تۋىندىنىڭ شىعا كەلگەنى! بايىپتاپ قاراعان ادامعا شىعارما وتە اسەرلى. وتكەن زاماننان حابار بەرەتىن وندا ءبىز قازىر مىنا ءوزىمىز ۇستىندە تۇرعان ۇلكەن جوتا مەن ونىڭ سول كەزدەگى تەڭىز سۋىنا ءتيىپ تۇرعان جامانمۇرىن اتتى تۇسى انىق بەينەلەنگەن. ەتەكتەگى قۇمدى جاعادا سيرەك وسكەن جىڭعىلدىڭ ءبىر ۇلكەن ءتۇپ بۇتاسى كورىنەدى. ونىڭ بەر جاعىندا ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى تىككەن شاتىر تۇر. ال سوناۋ كوز ۇشىنداعى تەڭىز ايدىنىندا جالعىز كەمە الىسقا قاراي ماڭىپ بارادى. ول مىنا جۇمباق جەردى زەرتتەپ, كارتاعا تۇسىرەتىن توپوگراف, گەودەزيست, بوتانيكتەردى ارالعا جاڭا عانا ءتۇسىرىپ كەتكەن «كونستانتين» نەمەسە «نيكولاي» شحۋنالارىنىڭ ءبىرى بولدى-اۋ شاماسى.

...جولباسشىلارىمنىڭ بارساكەلمەس تۋرالى جوعارىدا ايتقان دەرەكتەرى مەن ءۇشىن وتە قىزىقتى بولدى. سەبەبى بۇلار مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە كوپ ايتىلىپ, جازىلا قويماعا جايتتەر ەدى. سوندىقتان ولاردى ولجا تۇتقان مەن سەرىك­تەرىمنەن ارالدىڭ ودان كەيىنگى تاريحىن قازبالاي سۇراۋدى قاجەت دەپ تاپپادىم. ويتكەنى ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جەردى 1850-1904 جىلدار ارالىعىندا زەرتتەگەن ۆ.الەنيتسىن, ل.بەرگ سەكىلدى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى جۇرتشىلىققا «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى مەن «بارساكەلمەس قورىعى» كىتابىنان بەلگىلى-ءتىن. سوندىقتان مەنى ەندىگى كەزەكتە قىزىقتىرعان باسقا نارسە بولدى. ول ەتەكتەگى جازىق دالانىڭ ءار تۇ­سىنان قاراۋىتا كورىنگەن ۇلكەندى-كىشىلى ءۇش-ءتورت قۇرىلىس قيراندىلارىنىڭ ورنىن, ولاردىڭ بۇل جەردە قاشان, قالاي جانە نە ءۇشىن سالىنعانىن ءبىلۋ تۋرالى وي ەدى.

– ەل, – دەپ باستادى بۇعان بايلانىس­تى اڭگىمەنى زاۋرەش, – بارساكەلمەس دەگەن ءسوزدى ەستىسە بولدى, لاندشافتى مەن فاۋنا, فلوراسىنىڭ سان الۋاندىعىنا وراي 1939 جىلى قۇرىلعان قورىقتى كوز الدارىنا ەلەستەتەرى انىق. سونىمەن قاتار جۇرت بۇل ارالداعى ۇجىمدىق تىرشىلىك حح عاسىردىڭ ورتاسىندا جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا قالعان قۇلانداردى تۇر­كىمەنستانداعى بادحىز شۇراتىنان وسىندا اكەلىپ جەرسىندىرگەن 1953 جىلعى وقيعادان باستالعان دەپ تە ەسەپتەيدى. جوق. ولاي ەمەس. مۇنداعى ارتەلدىك ءومىر ودان الدەقايدا بۇرىن, 1929 جىلعى اڭ اۋلاۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەسىن قۇرۋعا بايلانىستى وركەن جايعان. ول كەزدە كەڭەس وكىمەتىنىڭ ورماندى جەرلەرىندەگى بۇلعىن, سۋسار, قۇندىز, ال دالالى ايماقتارىنداعى سۋىر مەن سۋتىشقان تەرىلەرىن دايىنداۋ ەرەكشە قولعا الىنىپتى. سەبەبى «جۇمساق التىن» دەپ اتالاتىن بۇل ءونىم سول كەزدەگى «سوۆەكسپورت» ءۇشىن شەتەلدەرمەن اراداعى ساۋدانىڭ ەڭ ءتيىمدى ءتۇرى جانە سىرتتان ۆاليۋتا تارتۋدىڭ بىردەن-ءبىر كوزى بولىپ سانالىپتى. مىنە, ورتالىقتان وسىنداي تاپسىرمامەن كەلگەن وكىلدەر ەلىمىزدى ارالاپ ءجۇرىپ قىزىلورداعا اياق باسقاندا, جەرگىلىكتى مامانداردان وزدەرى ىزدەپ جۇرگەن جوعارىداعىداي جەر بار ما دەپ سۇراماي ما؟ سوندا ولار اڭى مەن قۇسى جىرتىلىپ ايىرىلاتىن, سونىڭ ىشىندە سۋى­رى وتە كوپ بارساكەلمەستى ايتادى. ءسوزدىڭ توقەتەرى, مۇنداعى اڭ اۋلاۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەسى 1929 جىلى مىنە, وسىلاي قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەي باستايدى.

– ادامداردىڭ ارالعا كوپتەپ كەلىپ قو­نىس­تانۋى دا سول ۋاقىت, – دەپ ءسوزىن ودان ءارى جالعادى اڭگىمە يەسى. – وسىنىڭ نەگىزىندە ءبىز كورىپ تۇرعان اناۋ تومەنگى جازىقتا الدى­مەن كوشىپ كەلگەندەر ساۋدا جاسايتىن دۇكەن, ولاردىڭ جۇمىسقا قاجەت قۇرال-جاب­دىق­تارىن ساقتايتىن قويما مەن اۋلانعان سۋىرلاردى سويىپ, تەرىلەرىن وڭدەيتىن تسەحتار جانە ارتەلدىك شارۋاشىلىقتىڭ ەسەپ-قيساپ, قارجى بولىمدەرى ورنالاسۋعا ءتيىس كەڭسە سالىنادى. شاشىراماي, بارلىعى ءبىر عانا جەردە ورنالاسقان بۇل كەشەن ول كەزدەرى فاكتوريا دەپ اتالعان ەكەن. ەندى بارساكەلمەستىڭ بىزگە ءبىر قىرىنان تۇرعان شىعىس جاعىنا قاراڭىز. كوز ۇشىنداعى سول جەردەن ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان 1929 جىلى وتكەن-كەتكەن كەمەلەرگە بەلگى بەرەتىن ماياك مۇناراسى بوي كوتەرگەن. سودان سوڭ فاكتوريا مەن ماياكتىڭ ءدال ورتاسىنداعى تۇششى سۋى بار قۇدىق ماڭىنان اڭ اۋلاۋ شارۋا­شىلىعىندا ەڭبەك ەتەتىن ادامدارعا ارنالىپ ۇزىن باراك پەن ەكى-ءۇش جەكە ءۇي سالىنادى.

وسىنىڭ ءبارىن باستاپ, ىسكە اسىرعان ارتەلدىڭ العاشقى باسشىسى پەتكا دەگەن كىسى ەكەن. اشارشىلىق باستالعاندا ەدىل بويىن­ان اۋىپ ارال ماڭىنا كەلگەن ونىڭ تەگىن ەشكىم بىلمەيدى. بىلەتىندەرى ءبىر ءۇزىم نان تابا الماي ەسەڭگىرەپ جۇرگەن وزىندەي مىسكىندەردى جەرگىلىكتى وكىمەتتىڭ بولگەن ازىن-اۋلاق پاەگىمەن بارساكەلمەسكە الىپ كەلىپ, جاڭا جۇمىستى باستاعاندىعى. سوندا دەيمىز-اۋ... سۋ ورتاسىنداعى قۇرىلىس ماتەريالدارى وتە قات ارالدا جوعارىداعىداي فاكتوريا مەن ماياك مۇناراسىن جانە باراك ۇيلەرىن سالۋعا ول قانداي مۇمكىن­دىك كوزدەرىن تاۋىپ, سوعان قالاي قول جە­تكىز­گەن دەسەڭىزشى!.. قازىر قۇلاپ, ورىن­دارى تومپەشىككە اينالعان وسى ءۇي قالدىقتارىنا زەر سالىپ قاراساڭىز, ارالارىنا قۋراعان شوپتەردى سالىپ قۇيعان شيكى كىرپىشتەردى كورۋ ونشا قيىن ەمەس. سونداي-اق بۇرىشتارداعى تىرەۋلەر مەن بەلاعاشقا قيسىق-قىڭىر دا بولسا پايدالانعان تال-تەرەك كەسىندىلەرى, ودان قالا بەردى ءۇي توبەسىن جابۋعا ارنالعان قالىڭ قامىس بۋمالارى دا كوزگە انىق شالىنىپ قالادى. تاس تا, قۇم دا, ءبارى-ءبارى ىسكە جاراتىلعان عوي ول كەزدەرى مۇندا. وسىلاردىڭ ءبارىن اسقان ەپتىلىكپەن قۇراستىرۋ ارقىلى ۇزىككە قيىق جالعاعان پەتكانىڭ شەبەرلىگىنە قالاي تاڭعالماسسىز؟! ءيا, وقىماعان, بىراق تۋمىسىنان جوعارىداعىداي ىسكە بەيىم بۇل جۇمباق جاننىڭ ىشكى ينتۋيتسيالىق قابىلەتىنە قالاي ءتانتى بولماسسىز؟!

جولباسشىلارىم بۇدان كەيىن دە ماعان وتە كوپ اسەرلى ءارى مازمۇندى اڭگىمەلەر ايتتى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەرەكشە ءجايت ول 1939 جىلعى وقيعا دەر ەدىك. ءيا, جوعارىداعى اڭ اۋلاۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلعان 10 جىلدان سوڭ مۇندا بارساكەلمەس مەملەكەتتىك قورىعى ومىرگە كەلىپتى. ونداعى ماقسات تەڭىز ورتاسىنداعى وسى ءبىر عاجايىپ ارالداعى تۇمسا تابيعاتتىڭ شىرىشى بۇزىلماعان ارالۋاندىلىعىن ساقتاپ, ونى ودان ءارى دامىتۋ ەكەن. سونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ العىشارتى رەتىندە الدىمەن مۇندا اقبوكەن, قاراقۇيرىق, قويان جانە قىرعاۋىل اكەلىنەدى. ويتكەنى 30-جىلدارداعى اشارشىلىقتا بۇل اڭ-قۇستار دا ازايىپ, قورعاۋدى قاجەت ەتە باستاعان بولاتىن. قۋانىشتىسى سول, ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ارالعا ولار بىردەن جەرسىنىپ, تەز كوبەيە باستايدى. وعان دالەل, قورىق ەسەپشىسى ا.سامويلەنكونىڭ 1945 جىلعى جۇرگىزگەن ساناعى بويىنشا اقبوكەندەردىڭ 2000, قاراقۇيرىقتاردىڭ 1000-عا دەيىن جەتكەندىگى. ال قوياندار مەن قىرعاۋىلداردىڭ كوپتىگى سونشا, بۇلار ءاربىر ەكى بۇتانىڭ ءتۇبىنىڭ بىرىنەن كەزدەسەتىن دەيدى بىلەتىندەر. بىراق... 1948 جىلى ارال جاعالاۋىندا سۇمدىق قىس بولادى. سونداعى توقتاماي جاۋعان قار مەن اقىرعان اياز بارساكەلمەستەگى تىرشىلىك يەلەرىنە دە وڭاي تيمەي, قورىقتاعى اڭداردىڭ كوبى قىرىلىپ, قالعاندارى قاتقان مۇز ۇستىمەن قۇرلىققا ءوتىپ كەتەدى. اتالعان اپاتتان سوڭ جۇرگىزىلگەن ساناقتاعى مالىمەت بويىنشا, وندا اقبوكەندەردىڭ 500-دەي قاراقۇيرىقتاردىڭ 100-گە جۋىعى عانا امان قالعان. ال سوعان دەيىن كەرەمەت ءوسىپ-ونگەن مۇنداعى قىرعاۋىل, قوياندار شە؟ بۇلارعا «جاۋ» باسقا جاقتان كەلىپ تيەدى. ول بۇرىن ارالدا بولماعان, تەك سول سويقان قىستا قاتقان مۇز بەتىندە بارساكەلمەسكە ءوتىپ كەلگەن «جاڭا قونىس يەلەرى» – تۇلكىلەر ەدى. ۇلىعان بوراندا قورىقتان قۇرلىققا بەتتەپ, جول-جونە­كەي شىعىنعا ۇشىراعان اڭداردىڭ ولەكسەلەرىن جەي-جەي مۇندا جەتكەن بۇلار بۇتا تۇبىندەگى قويان, قىرعاۋىلدى قيداي سىپىرادى. سونىڭ سالدارىنان بۇلار قۇرىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا قالىپ, ارالعا تەك 1953 جىلعى قۇلاندار ءۇيىرىن اكەلەر كەزدەگى قاتاڭ تارتىپتەن سوڭ عانا ءوسىپ-ونە باستايدى. ول قاتال تالاپ بارساكەلمەسكە ىلعي بولماسا دا قۇرلىقتان ارا-تۇرا ءوتىپ كەلىپ, اقبوكەن, قىرعاۋىل, سۋىر, قوياندارعا قىرعىن سالىپ كەتەتىن قابان, تۇلكى, قاسقىر­لارعا قارسى ۇيىمداستىرىلعان اڭشىلار جورىعى ەدى. مىنە, سودان سوڭ مۇندا ءبارى ساپ تىيىلعان.

– قورىقتاعى 1953 جىلعا دەيىنگى كەيبىر جاعدايلار وسىنداي بولعان, اعاي, – دەدى جوعارىداعى جايتتەردى ەگجەي-تەگ­جەيلى بايانداعان زاۋرەش پەن ارمان. ال ودان كەيىنگى ىستەلگەن ىستەر, جۇرگىزىلگەن جۇمىس­تاردان جۇرت حاباردار شىعار دەپ ويلايمىز.

– اتاپ ايتقاندا...

– ولار تۇرىكمەنستانداعى بادحىز ايماعىنان مۇندا قۇلانداردىڭ اكەلىنۋى, وسىمەن قاتار رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسى جانىنداعى زوولوگيا ينستيتۋتى مەن لەنينگرادتاعى ا.گەرتسەن اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاراتىلىستانۋ كافەدراسى عالىمدارىنىڭ قورىق فلوراسى جانە فاۋناسىنداعى ەندەميكتەردى عى­لىمي تۇرعىدان جۇيەلى زەرتتەۋى عوي. بۇ­لارعا سونداي-اق ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى سالدارىنان ونداعى سۋ تۇزدىلىعىنىڭ شەكتەن تىس ارتۋىنا بايلانىستى بار­ساكەلمەستە تۋىنداعان پروبلەمالار مەن 1981 جىلدان باستاپ مۇنداعى قۇلان­داردى الماتى وبلىسىنداعى كەر­بۇلاق وڭىرىنە اپارىپ جەرسىندىرۋ جونىندەگى ماسەلەلەردى دە قوسۋعا بولادى. وسىلاردىڭ ءبارى قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسى مەن «قازاقستان قورىقتارى» امبەباپ ەڭبەك­تەرىندە, بيولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى م.يسماگيلوۆتىڭ «قۇلاندار ارالى», زوولوگ عالىم ل.سوتنيكوۆتىڭ «قۇلان­دار» اتتى تانىمدىق-تالدامالى زەرتتەۋ كىتاپتارىندا جان-جاقتى ايتىلىپ, جازىلعان. سونىمەن قاتار بۇلاردان باسقا 80-جىلدارى «قازاق­تەلەفيلم» تۇسىرگەن «بارساكەلمەس: جان-جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر الەمى» دەرەكتى كينولەنتاسى مەن 1965-2005 جىلدار ارا­لىعىنداعى وداقتىق, رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنالداردا جارىق كورگەن ماقالالار قانشاما؟!

جانبولات اۋپباەۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى