حان كەنە

پاتشا وكىمەتى 1822-1824 جىلدارى ورتا ءجۇز بەن كىشى جۇزدە ەنگىزگەن باسقارۋ ەرەجەلەرى قازاق جۇرتىنىڭ ءداس­تۇرلى مەملەكەتتىك جۇيەسىن جويىپ, ورنىنا وكرۋگتىك جانە شەكارالىق باس­قارۋ مەكەمەلەرىن اشتى. پاتشا وكىمەتى قازاقتىڭ شۇرايلى جەرلەرىن تارتىپ الىپ, اقتاۋ, اقمولا, قىزىلجار, كوكشەتاۋ, ت.ب جەرلەرگە وكتەمدىكپەن بەكىنىس, دۋاندارىن سالا باستادى. يمپەريانىڭ وزبىر ساياساتىنا قارسى العاشىندا ابىلاي حاننىڭ ۇرپاقتارى عۇبايدوللا سۇلتان, كەيىننەن قاسىم تورەنىڭ ۇلى سارجان سۇلتان باستاپ ازاتتىق قوزعالىسىن ورىستەتتى. سارجان, كەنەسارى باستاعان كوتەرىلىسشىلەردىڭ تولقۋى پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلىق ساياساتىن جاقتاعان وپاسىز سۇلتاندار مەن بيلەردىڭ اۋىلىن شاۋىپ, كوكشەتاۋ, اقمولا وكرۋگتىك دۋاندارىن قۇرۋعا قار­سىلىق قيمىلىنان باستاۋ الىپ ۇدەي ءتۇستى. كەنەسارى حان: «كۇننەن-كۇنگە ءبىزدىڭ جەرىمىزدى باسىپ الىپ, ءوز بەكىنىستەرىن سوعا باستاعان پاتشا اكىمشىلىگى حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرۋدا. بۇل ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىز ءۇشىن عانا ەمەس, بۇگىنگى كۇنىمىز ءۇشىن دە اسا قاۋىپتى», دەگەن ۇراندى حاتتارىن ۇزدىكسىز تاراتتى.

بارشا قازاقتىڭ باس ادامدارى باس قوسقان 1841 جىلعى قىركۇيەكتەگى قۇ­رىل­تايدا ۇلىتاۋدىڭ تۇستىگى ارعاناتى تاۋى­نىڭ باۋرايىندا كەنەسارى اق كيىزگە كوتەرىلىپ, حان سايلانىپ, قازاق مەم­لەكەتتىگى قالپىنا كەلەدى. 1844 جىلى قازاق حانى رەتىنە ونى ورتا ازيا بيلەۋشىلەرى مويىنداپ, ەلشىلەرىن تارتۋ-تارالعىسى­مەن جىبەردى. قازاق ورداسىنىڭ سوڭعى حانى, 1837-1847 جىلدارداعى ۇلت-ازات­تىق قوزعالىسىنىڭ كوسەمى, ايگىلى اسكەري قول­­باسشى, شىڭعىس حاننىڭ جيىرما جەتىنشى ۇرپاعى, ابىلاي حاننىڭ نەمە­رەسى, كەنەسارى قاسىم ۇلى ۇتىمدى ديپ­لوماتيالىق كەلىسسوزدەر ارقىلى قىس­قا مەرزىمدە قولداۋعا يە بولادى. اسى­رەسە بۇقارا ءامىرى مەن حيۋا حانى كەنە­سارىنىڭ كۇرەسىنە دەم بەردى. بۇقارا ءامىرى كەنەسارىعا 60 مىلتىق, 15 زەڭبىرەك, وق-سايمان, ال حيۋا حانى 15 ارعىماق, 2 التىن ەر-تۇرمان, 2 زەڭبىرەك, 2 تۇيە وق-ءدارى جانە كەلە-كەلە تۇيەلەر بەرگەن دەگەن دەرەك بار.

كەنەسارىنىڭ كوتەرىلىسىن قارۋدىڭ كۇشىمەن باسا المايتىنىن تۇسىنگەن پاتشا وكىمەتى ونىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ايلاكەرلىكپەن شىرعالاعىسى دا كەلەدى. بۇل مەزەتتە كەنەسارى بەيبىت ءبىتىم ارقىلى باسقىنشىلار باسىپ العان قازاقتىڭ جەرى مەن تۇتقىنداعى ساربازدارىن, تۋىس-تۋعاندارىن قايتارىپ الۋدى ويلاستىرادى. وسى مەزگىلدە حان كەنە ەكى مايداندا, قوقان حاندىعى مەن رەسەي پاتشالىعىنا قاتار شايقاس اشۋ ءتيىمسىز ەكەنىن ءبىلىپ, ۋاقىتشا ىمىراعا كەلۋدى كوزدەيدى. 1845 جىلى قاڭتاردا ورىنبوردا پاتشا وكىمەتىمەن جاسالعان كەلىسىمدە رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى رۇقساتى­مەن حاننىڭ جاقىندارى مەن سۇيىكتى جارى كۇنىمجاندى قايتارۋعا شەشىم قابىلدانادى, باسقاداي ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن دولگوۆ باستاعان ەلشىلىك توبى تاعايىندالادى. حان ورداسىنا باس شتاب پورۋچيگى گەرن باستاعان ارنايى ەلشى جاساقتالىپ اتتانادى, بۇلارعا پاتشا وكىمەتى كوتەرىلىسكە شىققان قازاقتاردىڭ تەڭ ورتاسىن ءبولىپ تاستاۋ ءۇشىن ىرعىز بەن تورعاي وزەندەرىنىڭ بويىنان بەكىنىس سالاتىن جەر بايقاۋعا جاسىرىن تاپسىرما بەرەدى. حاننىڭ كۇدىگىن تۋعىزباۋ ءۇشىن تۇتقىنداعى كۇنىمجاندى ورداعا جەتكىزۋ دەگەن سىلتاۋمەن گەرن باستاعان دەلەگاتسيا كەلەدى. كوشپەلى جۇرتتىڭ ەتنوگرافياسىن زەرتتەۋ ماقساتىندا دەگەن جەلەۋمەن دوكتور مايدەل دە ەلشىلىك قۇرامىنا ەنەدى. ەلشىلىك 45 كۇن جول ءجۇرىپ, 1845 جىلى ءساۋىر ايىندا ورداعا جەتەدى. كەنەسارى بۇل ەلشى توبىنىڭ استىرتىن ماقساتى پاتشانىڭ ۋاقىتشا كوزبوياۋشىلىعى ەكەنىن ءتۇسىنىپ, 2 اي بويى تولاسسىز كوشىپ, ەلشىلەردىڭ اينالا توڭىرەكتى تانىپ, ەل-جۇرتپەن ارالاسۋىنا جول بەرمەيدى, سوندىقتان شاراسى قالماعان دولگوۆ كەرى قايتۋعا ءماجبۇر بولادى. ونىڭ قولىنا كەنەسارى حان حات تاپسىرىپ, پاتشا وكىمەتى قازاق جەرىنە زاڭسىز سالعان اسكەري بەكىنىستەرىن جويىپ, جازالاۋ وتريادتارىمەن اۋىلداردى توناپ, ەلگە زورلىق-زومبىلىق جاساۋىن دەرەۋ توقتاتۋدى تالاپ ەتەدى. ايتكەنمەن پاتشا وكىمەتى قازاق دالاسىنا شەڭگەلىن مىقتاپ سالىپ, ورال, ورىنبور بەكىنىستەرى ورناعان سوڭ, كوتەرىلىسشىلەردىڭ كەڭىستىگى تارىلىپ, كوش جولدارى كەسىلىپ, پاتشانىڭ جازالاۋشى جەندەتتەرى كۇن سايىن شابۋىل جاساۋعا مۇمكىندىك الادى. سول سەبەپتەن كەنەسارى كوتەرىلىستىڭ ورتالىعىن جەتىسۋ ولكەسىنە كوشىرۋدى ءجون سانايدى. بۇل تىڭ ولكەگە تابان تىرەگەن حان ۇلى ءجۇز قازاقتارى مەن باۋىرلاس قىرعىزدارعا ارقا سۇيەپ, پاتشا وكىمەتىنىڭ وزبىر ساياساتى مەن قوقان بيلەۋشىلەرىنە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ الاڭىنا اينالدىرۋدى ماقسات ەتەدى.

جەتىسۋ ولكەسىنە كەلگەندە حاندى ۇلى ءجۇزدىڭ سۇرانشى, تويشىبەك, باي­سەيىت سەكىلدى باتىرلارى قارسى الادى. كەنەسارى حان مانجۇر-تسين پاتشا­لىعىنا ديپلوماتيالىق قاتىناستى جاڭ­عىرتىپ, ابىلايدان بەرى جالعاسقان جول-جورالعىمەن قۇدايمەندى سۇلتان باستاعان ەلشىلىگىن ىلەدەگى اكىمشىلىگىنە جولداعانىمەن, ولار ءوز يەلىكتەرىندەگى ۇيعىر مەن دۇنگەندەر كوتەرىلىس جاساپ جاتقاندىقتان سەسكەنىپ ءارى پاتشادان ساقتانىپ, بەيتاراپتىق قاتىناس تانىتادى. قۇدايمەندى سۇلتانعا مول تارتۋ-تارالعى, ەكى شەنەۋنىگىن قوسىپ بەرىپ جونەلتەدى.

كەنەسارى كوتەرىلىسىن قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ يگى-جاقسىلارى تىزە قوسىپ باس­قاردى. ولار شۇبىرتپالى اعىباي باتىر, ارعىن سۇيىندىك جانايدار باتىر, تابىن جولامان تىلەنشى, تابىن بۇقارباي باتىر, تاما تاناش باتىر, قىپشاق يمان باتىر, ارعىن ىشىندەگى قىرعىز بۇتاعىنان تارالعان تولەباي (جەكە باتىر) باتىر, قىپشاق باسىعارا باتىر, اتىعاي اڭعال باتىر, شاپىراشتى بۇعىباي, ساۋرىق باتىر سەكىلدى ەلگە بەلگىلى ەرلەر ەدى. كەنەسارىنىڭ قارىنداسى, ەرەكشە وجەت بوپاي حانىم قاسىمقىزى كوتەرىلىسكە ۇرانشى بولىپ, 17 جاستاعى بالاسىمەن بىرگە شايقاستىڭ بەلورتاسىندا جۇرەدى, جاۋ تىلىنا ەنىپ, بارلاۋ جۇمىستارى مەن ۇرىستاردى ۇيىمداستىرادى. ول 500 ادامدىق ارنايى جاساقتى باسقارادى, اسكەرلەردى اس-سۋمەن, كەرەك-جاراقپەن قامتاماسىز ەتۋ ىسىمەن دە اينالىستى. كوتەرىلىسكە قاتىسقاندار اراسىندا وزگە ۇلت وكىلدەرى – پاتشا اكىمشىلىگىنەن قاشقان تاتارلار مەن باشقۇرتتار, ورىستار مەن پولياكتار دا بولدى. بۇل تۋرالى باس شتاب پورۋچيگى گەرن «كەنەسارىنىڭ قول استىندا ورىنبور, سىبىردەگى قازاقتار­دىڭ ءارتۇرلى رۋلارىنىڭ كوپتەگەن وكىل­ى توپتاسقان. سونىمەن بىرگە وزگە ۇلت وكىلدەرى, اتاپ ايتقاندا بەس ورىس, ءتورت باشقۇرت, التى تاتار بار. ولاردىڭ كەيبىرى كەنەسارى ­ارمياسىنا قارۋ-جاراق, وق-ءدارى ازىرلەۋ­مەن شۇعىلدانادى. مەن وندا بولعا­نىم­دا كەنەسارىنىڭ وكىمىمەن ءار­بىر ۇيدەن ءبىر-ءبىر تەمىر وشاق-موسى, تە­مىر كەتپەن جيناستىرىلىپ, ونى باشقۇرت­قا زەڭبىرەك قۇيعىزۋ ءۇشىن تاپسىردى», دەپ جازادى. سونىمەن قاتار كوتەرىلىسكە قاراقالپاق, تۇرىكمەن, وزبەك, قىرعىزدار دا قاتىستى. ماسەلەن, سامارقان مەن بۇقارادان ءبىلىم العان وزبەك سايداق قوجا وسپانوۆ كەنەسارىنىڭ سەرىگى رەتىندە ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەرگە قاتىسىپ, باسقارۋ ىسىنە جاردەم جاسايدى. وسىدان كەنەسارى باتىردىڭ ماڭايىنا ءارتۇرلى جۇرتتىڭ وكىلدەرى توپتاسقانى اڭعارىلادى. ولاردىڭ كەيبىرى قازاق حانىنىڭ ەرەكشە سەنىمىنە يە بولىپ, جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. مىسالى, كەنەسارىنىڭ جەكە حاتشىسى بۇرىنعى ورىس سولداتى بولسا, كىشى ءىنىسى ناۋرىزبايدىڭ جەكە جالشىسى نيكولاي گۋبين دەگەن ادام بولعاندىعى تۋرالى مالىمەت بار. مەيەر ول تۋرالى: «ول ورىس تۇتقىندارىنا ەرەكشە مەيىرىممەن قارادى. ونىڭ بۇل ارەكەتى كوپكە ۇلگى بولدى. ادامدى تارتىپ الاتىن ەرەكشە قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا ونىڭ اسكەرىنىڭ قاتارىندا بىرنەشە ورىس قاشقىنى بولدى», دەپ جازادى.

كەنەسارى كوتەرىلىسىن بىرتىندەپ ءدۇيىم قازاق قولدادى, ونىڭ قامتىلۋ ايماعى قازاق دالاسىنىڭ ءتورت قيىرىنا تەڭ جا­يىلىپ, ۋاقىت وتكەن سايىن كەڭي بەردى, كىشى ءجۇز قولىن باستاپ جولامان تىلەنشى باتىر العاشقى لەكتە قولدادى. وتارشىل ساياساتتىڭ ەلدىڭ بۇتىندىگى مەن جەردىڭ تۇتاستىعىنا اكەلەتىن لاڭىن دۇركىن-دۇركىن اشكەرەلەگەن كەنەسارىنىڭ ۇندەۋ حاتتارى حالقىنىڭ كوتەرىلىسكە اتويلاپ شىعىپ, باس بىرىكتىرۋىنە سەنىمدى تىرەك بولدى. ءالىم جانقوجا باتىر قوقان بەكتەرىنە قارسى سوعىسىن قولداپ وتىردى. جىر-اڭىزداردا ناۋرىزباي باتىردىڭ سىر بويىنا كەلىپ كومەك العاندىعى, ەلدىڭ حاس باتىردىڭ ەرلىگىن سىناعاندىعى, كەنەسارى حان مەن جانقوجا باتىر تىزە قوسىپ, سوزاق بەكىنىسىن ازات كەتكەنى ايتىلادى. حان جەتىسۋ جەرىنە كەلگەندە پاتشا وكىمەتىنىڭ قيتۇرقى ارانداتۋىمەن لەپسى وزەنى بو­يىندا 1846 جىلى 23 ماۋسىمدا كەڭەس دەگەن جەلەۋمەن جيىن ءوتىپ, باسىبايلى بوداندىقتى مويىنداعان تورەلەر مەن اعا سۇلتانداردان پاتشا وكىمەتىن قولداۋعا ۋادە الىنىپ, ەل بىرلىگىنە سىزات تۇسىرەدى. ايتكەنمەن, جيىندا باس شۇلعىعانى­مەن, كەيبىر يگى-جاقسىلار كەنەسارى حانعا بولعان وقيعالار تۋرالى استىرتىن حابار بەرىپ, قولداۋ كورسەتەدى, ال ابىلاي حان­نىڭ تۇقىمى ءالي سۇلتان ءادىلوۆ: «كەنەسا­رى­عا وسى وتىرعان بىزدەر قول تيگىزبەي­مىز», دەپ اشىق ايتادى. اياگوزدەن كەلگەن سۇلتان بەكسۇلتان جيىنعا كەلگەندەر­دىڭ بارلىعى كەنەسارىعا قارسى اتتانسا, ءوز قاراماعىنداعى نايمانداردىڭ بۇل مايدانعا قاتىسپايتىنىن مالىمدەيدى. پاتشانىڭ قۇرىعىنا ىلىنە قويماعان ۇلى ءجۇز قازاقتارى حاندى كادەلى جورالعىمەن قارسى الىپ, توڭىرەگىنە جەدەل توپتاسقانى بايقالادى. الدىڭعى شەپتە بوتباي تويشىبەك, ونىڭ ۇلى بايسەيىت, شاپىراشتى ساۋرىق, بۇعىباي, سۇرانشى, دۋلات بايزاق, جانىس شانشار, البان اتامقۇل سەكىلدى باتىرلار مەن بيلەر كەنەسارىنى قولداپ, ەلدىكتىڭ تۋىن كوتەرىپ كەلگەن ورتا ءجۇز بەن كىشى ءجۇز باتىرلارىمەن تىزە قوستى. كەنەسارى قونىستان اۋعاندا جىر تولعاعان دوسقوجا بي: «قونىستان اۋماق بولساڭىز, جىبەرىڭىز تەز حابار, جوعارعى دۋلات ءتورت اۋىل, جازي, ساۋىرىق ەرلەرمەن, بايزاق باتىر, بەگەنگە», دەپ جەتىسۋ جەرىندەگى ەرلەرگە ءۇمىت ارتقانى, اقىن اتاعان وسى تۇلعالار حاننىڭ قاسىنا شوعىرلانعانى بايقالادى. وسى قيىن كەزەڭدە كەنەسارى حان ارتتاعى ەلمەن بايلانىستى ۇزبەۋ ءۇشىن جالمامبەت بي باستاعان قۇپيا ەلشىلەردى كىشى جۇزگە, ارقاداعى ەلگە اتتاندىرىپ, ولار 69 كۇن جول ءجۇرىپ قازىرگى اقتوبەنىڭ تەمىر وزەنىنە جەتىپ, حاننىڭ حاتىن بەلگىلى بيلەر مەن سۇلتاندارعا جەتكىزگەن.

وتارشىل پاتشانىڭ وزبىرلىعىنا قارسى ون جىل بويى جارالى جولبارىس­تاي ارپالىسقان حان كەنەنىڭ قاپيادا قازا بولۋى قازاق حالقىن اۋىر قاسىرەتكە, بوداندىق قاپاستىڭ تۇيىق تۇنەگىنە تىرەپ, ار-نامىسىنا اۋىر داق سالدى. حان كەنەنىڭ جورىقشى جىراۋى نىسانباي ايتقانداي «حالىق يەسى حانداردى, قالاي ايتسام ءمىن بار ما؟! شەگىرتكەگە تالانعان, قىرعاۋىلدا ءجۇن بار ما؟! حاندارىنان ايىرىلعان, قاراشىدا سىن بار ما؟» دەگەن زۇلمات زامان باستالادى. وسىلايشا, بوستاندىق جولىندا كەنەسارى حان وپات بولعانىمەن, ەندى ونىڭ اسىل رۋحى الاشتى ازاتتىققا شاقىراتىن, تار جول, تايعاق ­كەشۋدە جەبەيتىن كيەلى ۇرانعا اينالادى.

اقىن-جىرشىلار ەل ءومىرىنىڭ ءتۇيىندى ساتتەرىندە حان كەنەنى جىرعا قوسىپ, رۋحىن جوقتادى, كەنەسارى تاقىرىبى قازاق پوەزياسىندا ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ ماڭگىلىك ايشىقتى رامىزىنە اينالدى. حالىق كەنەسارى حان, سارجان, ناۋرىزباي سۇلتاندار مەن باتىرلار تۋرالى اسقاق ءان-جىر, تاماشا كۇيلەر تۋدىرعان. «ناۋرىزباي باتىر» جىرىن ەل اۋزىنان ەستىپ حاتقا تۇسىرگەن ايگىلى كومپوزيتور ا.زاتاەۆيچ: «بۇل ەپيكالىق ەرەكشە جىر قازاق سيمفونياسىنىڭ قۋاتتى ءتۇيىنىنىڭ سۇلباسى سەكىلدى. جىردىڭ باستالۋ ارناسى, قاز-قاتار قۇيقىلجىپ شىققان قۋاتتى سازدار حالىقتىڭ سۇيىكتى باتىرىنىڭ سالتاناتتى ورالۋى مەن اسقاق جەڭىسىن بەينەلەپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى», دەپ جازادى. كەنەسارى تۋرالى ەپوستىڭ ەل اراسىندا تۋىپ جاتقانىن سول ءدۇبىر­لى كەزەڭدە قازاق دالاسىندا بولعان ا.يانۋش­كەۆيچ كوزىمەن كورىپ, اقىندار اعايىندى كەنەسارى, سارجان تۋرالى ايرىقشا رۋحپەن تەبىرەنىپ جىرلايتىنىن جازادى. نى­سانباي جىراۋ, دوسقوجا, ج.جاباەۆ, ا.توبىلباي ۇلى, م.سەرالين, ك.جا­ناتاي ۇلى, ج.شايحىسلام, ي.جىل­­قى­ايدار ۇلى, د.ءالىمباي ۇلى, و.شيپين, ش.سۇلتانباي ۇلى, ك.ەلەۋوۆ, ن.احمەت­بەكوۆ, س.كەرىمبەك ۇلى سەكىلدى حالىق اقىن­­دارى باستاعان جولدى م.جۇماباەۆ, ق.بەكقوجين, درامادا م.اۋەزوۆ, پروزادا ءى.ەسەنبەرلين جالعاستىرادى. جامبىلدىڭ كەنەسارىنىڭ ۇلى سىزدىق تورەنى اۋىلىندا قارسى الىپ, ايگىلى ساردارمەن بىرگە ۇلى حاننىڭ سۇيەگىن ىزدەپ قىرعىزعا بارۋى – ەلدىك رۋحتىڭ جاڭعىرىق جارشىسىنداي.

ۋاقىت كەرۋەنىنىڭ توزاڭى, توتاليتارلىق ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ الاپات زوبالاڭى الاشتىڭ ايبىندى حانى كەنەسارى مەن ونىڭ اينالاسىنداعى جاۋجۇرەك باتىرلاردى حالىق جادىنان وشىرمەك بولعانىمەن, قايمانا قازاق اقىرعى حانىنىڭ, ەلدىك جولىندا قايسارلىقپەن ارپالىسىپ شەيىت بولعان كوكجال كەنە مەن ونىڭ باھا­دۇرلەرىن ەشقاشان ۇمىتپاعان. قازاق ەلىنىڭ التىن تاعى, جەرىنىڭ تۇتاستىعى مەن جۇرتىنىڭ بۇتىندىگى ءۇشىن كىرپىك قاق­پاي كۇرەسىپ, ابىلايدىڭ اق تۋىن جەلبىرە­تىپ, ونداعان جىل اتتان تۇسپەي, ۇلت-ازات­تىق قوزعالىسىن شەبەر ۇيىمداستى­رىپ, وتار­شىلدىڭ ۇرەيىن ۇشىرىپ, دۇنيە­نى دۇبىر­لەتكەن حان كەنەنىڭ ءازىز بەينەسى حالقىنىڭ جۇرەگىنىڭ تۇبىندە ساقتالىپ, ابىز جىراۋلاردىڭ اۋزىنان مارجان جىر بولىپ توگىلگەن ەدى.

حان كەنەسارى مەن ونىڭ ساربازدارىنا حالىق اڭىز-جىر ارقىلى جاۋھار ەسكەرتكىش سوعىپ, عاسىرلار بويى بۇل ءداستۇر ۇزىلمەي بۇگىنگى كۇنگە ۇلاستى. كەنەسارى اتىنىڭ ءدۇبىرىن ەستىگەندە جۇرەك قابى جارىلا جازداپ قورقاتىن پاتشانىڭ شەنەۋنىكتەرى ونىڭ باسىن اسا قۇپيا ساقتاۋدى ۇيعارادى. ءازىز شەيىتتىڭ ومىردەن وتكەنىن كۋالەندىرىپ رەسىمدەگەن سوڭ كەيىنگىلەرى كەنەسارى حانعا قارسى جاڭاشا تۇرپاتتا كۇرەس جالعاستىرادى. ولار حاننىڭ ارۋاعىمەن الىسىپ, اتىن تاريحتان ءبىرجولاتا وشىرۋگە راقىمسىز مايدان اشادى. بۇعان – ۇلى حان تۋرالى قالام تارتقان تاريحشى ە.بەكماحانوۆ پەن ادەبيەتتانۋشى عالىم ە.ىسمايىلوۆ­تىڭ 25 جىلعا ناقاق سوتتالۋى, م.اۋەزوۆ, ق.ساتباەۆ, ق.بەكقوجين سەكىلدى تۇلعا­لاردىڭ قۋعىن-سۇرگىن زوبالاڭىن باستان كەشۋى ايعاق. ايتكەنمەن, حالقى حان كەنە­نىڭ ءور تۇلعاسىن جۇرەگىندە تەربەتىپ, ارنالى اڭىز-جىرعا اينالدىرىپ, اۋىزدان-اۋىزعا تاراتىپ, تۇمار ەتىپ كەلگەن.

نەگىزىنەن حVIII عاسىرداعى قاھارمان­دىق ەپوستاردىڭ التىن قازىعى ابىلاي حان بولسا, بۇل ايبىندى ءداستۇر جالعاستىعىن تاۋىپ, كەنەسارى داۋىرىندەگى تۇتاس تاريحي جىرلاردىڭ التىن دىڭگەگى كەنەسارى حاننىڭ ءوزى بولىپ, جەلىلەس ەپوستار تۋعانى بايقالادى. كەنەسارى حان جىرلاردا باس قولباسشى, سالتاناتتى وردادا وتىرعان حان بەينەسىندە كەسكىندەلىپ, ونىڭ جارلىعىمەن جورىققا اتتاناتىن اعىباي, ناۋرىزباي, تولەباي سەكىلدى ساردارلاردىڭ سوعىس قيمىلى كەڭ كولەمدە سۋرەتتەلەدى. كەنەسارىنىڭ اعاسى سارجان, ەسەنگەلدىنىڭ ەرلىگى دە جەكە-جەكە جىرعا اينالادى. جىرلاۋشىلار جاس ءبورى ناۋرىزبايدى جاۋدان بەتى قايتپاعان باتىل جۇرەك ساردار, سىمباتتى قۇرىش تۇلعاسى ۇيلەس­كەن ءباھادۇر, قايسار ەرلىككە ىنتىزار تاكاپپار مىنەزدى البىرت جاس پىشىنىندە سومدايدى. كەنەسارىنىڭ اسىل مۇراتى قىرعىزعا ەلشى اتتاندىرىپ, باۋىرلاس حالىقتى ىنتىماققا شاقىرعان سوزىندە ايشىقتالادى. كوپتەگەن جىر-اڭىزدا ەلشىلىككە قاراۋىل بوگەنباي بي, ارعىن ىشىندەگى قىرعىز تارماعىنان تارايتىن تولەباي باستاعان وكىلدەر قىرعىزعا ساپارلاپ بارعاندىعى ايتىلادى. حالىق اقىندارىنىڭ جىرلاۋىنشا كەنەسارى باۋىرلاس جۇرتقا بىلايشا ۇندەۋ تاستايدى:

«قىرعىز-قازاق بالاسى,

وتىرعان كورشى ەل ەدىڭ.

سالتاناتىڭ جاراسقان,

ەركىن وسكەن ەر ەدىڭ.

باسىڭدى قوسىپ ءبارىڭنىڭ,

ەل قىلايىن دەپ ەدىم.

سالدىرعان پاتشا قالاسىن

جەر قىلايىن دەپ ەدىم...

تەرەزەسىن پاتشامەن,

تەڭ قىلايىن دەپ ەدىم.

ماقۇل كورسەڭ سوڭىما ەر!»

قىرعىز فولكلورىندا دا كەنەسارى حاننىڭ وقيعاسى تۋرالى اڭىز-جىرلار ساقتالعان. حان كەنەنىڭ تۋىسقان ەلگە ات­تاندىرعان ەلشىسىنىڭ سالەمى قىرعىزدا بىلاي بولىپ كەلەدى: «قىرعىزدان حابار الدى, ورمانعا ەلشى سالدى. ورالدان اسىپ, ومبىنى باسىپ, اۋزى تۇكتى ورىس كەلەدى, جولىققاندى سورىپ كەلەدى... ەندى قىرعىز ساعان بارات, ب ۇلىكتى مىقتاپ سالات... اربا مەنەن شاناسى بار, ءار قانداي ءتۇرلى ساناسى بار... لاباقتى دەگەن ورى بار, جايىپ قويعان تورى بار». الايدا, وكىنىشتىسى, سىرتقى جاۋمەن جاسىرىن ىمىرالاسىپ, بەرەكە-بىرلىكتى سەتىنەتىپ, ىرىتكى سالعان وپاسىزدار حالىقتىڭ مۇددەسىن, حاننىڭ اسقاق ارمانىن كۇيرەتىپ, ەلدى بودان­دىق ەزگىگە سالۋعا ەسىك اشقانى ءمالىم. شاي­قاس كەزىندە تاشكەنت تاراپىنان كوتەرىلىپ كەلە جاتقان ءۇيسىن قولىنا, ارقادان اتقا مىنگەن ەرەۋىلشى قوسىنعا توسقاۋىل جاساپ, اياگوزدەن قىزىلاعاشقا وترياد باستاپ جەتكەن اباكۋموۆ پەن ەساۋىل نيۋحولوۆ­­تار قىرعىز ماناپتارىنا «كەنەسارى – قىر­عىز بەن ورىس وكىمەتىنىڭ ورتاق دۇشپا­نى, ونىمەن ەشقانداي كەلىسسوز جۇرگىزبەۋ كەرەك, ەگەر ونى جويسا, مەيىرىمدى پاتشا قىرعىزداردى قامقورلىققا الىپ, سىي-سىياپاتپەن جارىلقاۋعا دايىن ەكەنىن» ۋادە ەتىپ مۇحامەد تاگيروۆتان حات بەرىپ, وتقا ماي قۇيا تۇسەدى. ال حان كەنە قاپىدا قازا بولعاندا ءوزىن حان دەپ ورەكپىگەن ورمان ماناپقا ورىس پاتشا اكىمشىلىگى پولكوۆنيك شەنىن تاعادى. ايتسە دە ورماننىڭ ارتى قايىرلى بولماي, قاندى بولىپ, بۇعى مانابى بورانباي ءبيدىڭ تۋىسى بالبايدىڭ سوققىسىنان قازا تابادى. بورانباي بي شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قاشقاريا ساپارىنا جاردەم ەتىپ, مەيماندوستىقپەن قارسى الىپ, اۋىلىندا ۇلى عالىمعا «ماناستى» جىرلاتىپ, قازاق پەن قىرعىزدىڭ رۋحاني بايلانىسى وسىنداي يگى-جاقسىلاردىڭ شاراپاتىمەن جاقسىلىقپەن جالعاسادى.

تاريحي جىر-اڭىزداردى اۋىر زوبا­لاڭعا, ب ۇلىك توپالاڭعا تاپ بولعان اششى شىندىقتى وكسىك-وكىنىشپەن جىرلاپ, قارا باسىن كۇيتتەگەن ساتقىنداردى اياۋ­سىز ايىپتايدى. جامبىل «كەنەسارى, ناۋرىزباي زامانىندا جاننان اسقان ەر بولدى. قازاقتى ورىسقا بەرمەيمىن دەپ, سارىارقادا سوعىس سالدى. اقمولانى, اقتاۋدى, ادىرلى قالالارىن الىپ, سولدات­تاردى قويداي قىردى. بىراق جەر-دۇنيەنى الىپ قاپتاعان پاتشا اسكەرى ازايمادى, كۇن سايىن كوبەيە بەردى, زەڭبىرە­گىن سۇيرەتىپ, كەنەسارى, ناۋرىزبايدىڭ سوڭىنان قالمادى. قازاقتىڭ كوكشەتاۋ, ەسىل, نۇرا, باياناۋىل, قارقارالى سياقتى جاقسى جەرلەرىن تارتىپ الدى. ەلدى قويعا تيگەن قاسقىرداي تالادى. كەنەسارى, ناۋرىزباي سول تالانعان ەلدى قورعاي­مىن دەپ, قاسىنا مىڭ سان باتىر قول ەرتىپ ءجۇردى. بىراق كەنەسارى جاعادان ال­عان جاۋ­دان جەڭىلەتىن ەر مە ەدى؟ ول ەتەكتەن العان «يتتەردەن» جەڭىلدى عوي», دەپ كۇيىنەتىنى بار. البەتتە, حالىق جىرلارىندا بۇل ەلى مەن جەرىن ساتقان انتۇرعاندىق وتكىر شەنەلەدى: «وپاسىز بولسا تۋعان ۇل, ولىمەن تەڭ باعاسى. ەلىن ساتسا جاۋىنا, ول – جۇ­رەكتىڭ قاراسى. ناگراد بەرەم دەگەن سوڭ, قىپشاقتان كەتتى ىبىراي. سوۆەت­نيك بوپ تۇرلىبەك, ول دا كەتتى سۇمىراي». (دوسكەي ءالىمباي ۇلى. «كەنەسارى»)

ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىندا كەنە حاننىڭ جورىقشى جىراۋى بولعان, شەيىت ­بول­عان ەرلەردىڭ اماناتىن ارقالاپ ەلى­نە جەتكىز­گەن جامپوز نىسانباي جامان­قۇل ۇلىنىڭ جاسىنداي جىرى ەڭىرەگەن ەلدىڭ ازالى ءۇنى عانا ەمەس, الاشتىڭ بولا­شاعىنا دەگەن ءۇمىتى مەن جىگەرىنە رۋح بەرىپ, ار-نامىسىن وياتقان وتتى, ۋىتتى شەر تول­عاۋ بولدى. جاستايىنان وردادا بولىپ تاربيەلەنىپ ساۋە جاساپ, بال اشاتىن ابىز نىسانباي تاريح پەن تاعدىردىڭ قاسىرەتتى پاراقتارىن بىلايشا جىرمەن تولتىرادى:

«كەنەكەم مەنىڭ كەتكەن سوڭ,

زامانىم قالدى تارىلىپ.

حالىق يەسى – حانداردان

جەتىم قالدىق ايىرىلىپ...

كەمشىلىك ءتۇستى باسىما,

كورىنگەننەن قايمىعىپ...

كەنەسارى كەتكەن سوڭ,

يەسىز قالدى تاعىمىز.

ناۋرىزباي تورە كەتكەن سوڭ,

باستان تايدى باعىمىز».

وتارشىل وزبىر بيلىك حان كەنەنىڭ التىن باسىن العانىمەن, ونىڭ ءور رۋحى, ونەگەلى عۇمىرى قاپاستا قالعان قالىڭ ەلىنە كيەلى ۇران بولىپ ۇلاسىپ, ازاتتىقتىڭ اق تاڭىمەن بىرگە بايتاق-تورىمىزگە ماڭگى ورالدى. سانسىز شەيىتتەردىڭ القىزىل قانى ازاتتىقتىڭ وتەۋى, ەلدىك تۇعىرىمىزدىڭ تاعانى بولدى. حان كەنەنىڭ ارمان-مۇراتى جۇزەگە اسىپ, جاسىل بايراعىن جەلبىرەتىپ جاۋدى قۋىپ, ارعىماعىن ورعىتقان ەسىلدىڭ جاعالاۋىنا الاشتىڭ استاناسى كەڭ قانات جايىپ, ەڭىرەگەن ەردىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى ەلورداعا قاراتىلا ورناتىلدى.

حان كەنەنىڭ اماناتى مەن اسىل ميراسى قازاق دالاسىنىڭ ءتورت قيىرىندا سايراپ جاتىر. حاننىڭ مىلتىعى ومبى مۋزەيىندە, قىلىشى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە ساقتالىپ بۇگىنگە جەتتى. قوقاندىقتاردان ازات ەتكەن سوزاق بەكىنىسى كونە تاريحتىڭ ءتىرى كۋاسىندەي. قازاق دالاسىندا كەنەسارى باستاعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى ساردارلارىنا قاتىستى قانشاما تاريحي مەكەندەر, كيەلى ورىندار, قاسيەتتى قورىمدار بار. كەنەسارى حاننىڭ 220 جىلدىعىنا وراي وسىنداي كيەلى جەرلەرگە ەسكەرتكىش-بەلگىلەر ورناتىلسا, جاس ۇرپاققا ونەگە بولارى انىق. الاشتىڭ ايبىندى حانى, دالا سىرتتانى كەنەسارىنىڭ ارۋاعى ازات ەلىنە جار بولسىن!