ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر: زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋ

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وسى رەسمي قۇجاتتار مەن باعدارلامالاردىڭ نەگىزىندە ىسكە اسىرىلعان زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە اشارشىلىق ناۋبەتى مەن جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ماسەلەسى دەربەس قاراستىرىلا باستادى. ويتكەنى, زامان تالابى سوۆەتتىك ءداۋىردىڭ ەڭ قاسىرەتتى كەزەڭدەرىن كورسەتەتىن بۇل ماسەلەلەردى ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتتى. بۇعان جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن, ارينە قازاقستاندا دۇركىن-دۇركىن ورىن العان اشارشىلىقتار (1917-1918; 1921-1922; 1931-1933) مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگiندەردىڭ (1918-1937; 1950-1986) تاريحي باستاۋ-بۇلاعىنا, ياعني وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى بولشەۆيكتەردىڭ ۇزدىكسىز رەۆوليۋتسيالارىنىڭ ءتۇپ-تامىرلارىنا قايتا ۇڭىلۋگە تۋرا كەلدى.

الاش قوزعالىسى مەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ تاعدىرىن ارنايى زەرتتەگەن الاشتانۋشى-عالىم مامبەت قويگەلدى قازاقستانداعى ساياسي رەپرەسسيانى 5 كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرادى. ولار: 1918-1920 ج.ج. – رەۆوليۋتسيا جانە ازامات سوعىسى جىلدارىن قامتيدى; 1923-1932 ج.ج. – ي.ءستاليننىڭ بيلىككە كەلۋىنەن باستالىپ, ءبىرىنشى بەسجىلدىقپەن اياقتالادى; 1932-1937/38 ج.ج. – ەكىنشى بەسجىلدىقتان باستالىپ, رەپرەسسيانىڭ شارىقتاۋ شەگىمەن اياقتالادى; 1940 جىلدىڭ سوڭى – 1950 جىلدىڭ باسى – سوعىس جىلدارىنداعى رەپرەسسيادان باستالىپ, ي.ۆ.ءستاليننىڭ ومىردەن كەتۋىمەن اياقتالادى; 1985-1991 ج.ج. – د.ا.قوناەۆ تۇسىندا بوي كوتەرگەن «قازاق ۇلتشىلدىعىنان» («كازاحسكوە دەلو») باستالىپ, جەلتوقسانشىلاردى رەپرەسسيالاۋ. عالىمنىڭ تۇجىرىمىنشا, «سوڭعىسى سوۆەتتىك بيلىكتىڭ تەرەڭ جۇيەلىك داعدارىسقا ۇشىراعانىن انىق كورسەتۋمەن قاتار, پەرمانەنتتى رەپرەسسيالىق شارالارسىز بۇل بيلىكتىڭ ءومىر سۇرە المايتىندىعىن بايقاتتى».

كەزىندە تاريحشى-دەموگراف مالىك-ايدار اسىلبەكوۆ «1933-1937 جىلدارداعى بۇكiلوداقتىق قۇپيا ساناق» مالiمەتتەرiن جاريالادى. وندا  سسرو حالقىنىڭ سانى دا ءارتۇرلi بەرiلگەن. ايتالىق, 1933 جىلى 168 ملن., 1937 جىلى 180 ملن. مەن 162 ملن. ادام كورسەتiلگەن. بۇل كەڭەستiك ساناقتىڭ قۇپياسى اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگiن قۇرباندارىنىڭ سانىن الەمدىك قاۋىمداستىقتان جاسىرۋمەن تۇسiندiرiلسە كەرەك. ال, وتكەن عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندەگى قازاقتىڭ جالپى سانى – 6 ملن. شاماسىندا بولسا, اشارشىلىق پەن رەپرەسسيا جىلدارى تەڭ جارتىسىنان استامى قۇربان بولعان. ءتىپتى, سوڭعى ساندىق مالىمەتتەر بۇدان دا جوعارى. وعان كوشىم ەسماعامبەتوۆتىڭ زەرتتەۋلەرى ايعاق, ونىڭ پايىمداۋىنشا «زەرتتەۋشىلەردىڭ ومىرگە كەلمەگەن ۇرپاعىنىڭ سانى تۋرالى ماعلۇماتتارىن ەسەپتەگەندە, 1932-1933 جىلدارى قازاقتار 4 ملن. جۋىق ادامنان ايىرىلعان».

جۋىردا سوۆەتتىك ساياسي ناۋقاندار كەزىندە بۇرمالانعان زاڭسىزدىقتارعا ءارتۇرلى فورمادا قارسىلىق كورسەتكەن جەكەلەگەن ادامدار مەن قوعامدىق-ساياسي توپتاردىڭ وكىلدەرىن انىقتاۋ ماقساتىندا مەمكوميسسيانىڭ مۇشەسى, جوبالىق كەڭسەنىڭ جەتەكشىسى سابىر قاسىموۆ باستاعان ۇيىمداستىرۋشىلار كەزەكتى توپتىق سەمينار (05.11.2021) وتكىزدى. وندا كوپتەگەن ءتۇيىندى ماسەلەلەردى ورتاعا سالىنىپ, تالقىلاندى.

وسى رەتتە ايتا كەتەيىك, باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا, نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا دا 25 ادامنان تۇراتىن وڭىرلىك كوميسسيا مۇشەلەرى ارنايى ارحيۆتەر مەن رەسپۋبليكالىق, قالالىق ارحيۆتەردەگى ىزدەنىس جۇمىستارىن كەش باستاعانىمەن, 5 ايدىڭ ىشىندە 5 جۇمىس توبى بويىنشا زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن انىقتادى. ايتالىق, ادام قۇقىقتارى مەن ەل تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى اقتالماعان كۇرەسكەرلەردى انىقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جاساقتالعان 1-توپتا جۇمىستىڭ ءۇش باعىتى ايقىندالدى.

ءبىرىنشى باعىت. الاش قوزعالىسىنداعى اقمولالىق كۇرەسكەرلەردىڭ (جەكەلەگەن ادامدار, توپتار, ۇيىمدار مەن پارتيالار) ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسى (1916 جىلعى كوتەرىلىس كەزىندەگى ماسەلەلەر دە قامتىلادى, ءارحيۆى ومبى, توم قالاسىندا ساقتالعان);

ەكىنشى باعىت. تاركىلەۋ كەزىندەگى اقمولالىق بايلاردىڭ ادام بوستاندىعى جانە ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى ءۇشىن كۇرەسى (تاركىلەۋ كەزىندە الىس-جاقىن ايماقتارعا جەر اۋدارىلعانداردىڭ شاعىمدارى قاراستىرىلادى, ءارحيۆى الماتىدا قر وما, قر پا ساقتالعان);

ءۇشىنشى باعىت. سوعىستان كەيىنگى جىلدارداعى اقمولالىقتاردىڭ ادام قۇقىقتارى مەن ازاتتىق  جولىنداعى كۇرەسى (قىلمىستىق ىسكە تارتىلعاندار مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ شاعىمدارى قاراستىرىلادى, ونىڭ ءارحيۆى نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى ارنايى مەكەمەلەردە ساقتالعان).

ءبىرىنشى باعىت بويىنشا, قر ءىىم اقپاراتتىق-ساراپتامالىق ورتالىعى ارنايى ءارحيۆىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, 1920-1950 جىلدارى اقمولا وبلىسى بويىنشا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ جالپى سانى – 6090, سونىڭ ىشىندە اقتالماعاندارى – 429. اقمولا قالاسى بويىنشا قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ جالپى سانى – 6832, سونىڭ ىشىندە اقتالماعاندارى – 616. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, اقمولا وبلىسىمەن سالىستىرعاندا اقمولا قالاسىندا ساياسي ناۋقان قۇرباندارى – 742 ادامعا, سايكەسىنشە اقتالماعاندارى – 187 ادامعا كوپ.

جۇمىس بارىسىندا الاشوردا تاريحىنا قاتىستى «اعايىندى ادىلەۆتەر ءىسى» نەمەسە «ادىلەۆتەر بانداسى» بويىنشا بىرقاتار ماسەلەلەر انىقتالدى. ءتۇبى اقمولالىق بايسەيىت, دىنشە (مۇقىش, دىنمۇحاممەد), اسقار, ءابۋالى, ابۋباكىر, جولداسباي ادىلەۆتەر (تۋىسقان اعايىندارىن قوسقاندا  – 10 ادام, كەيىننەن بارلىعى 17 ادامعا ءىس قوزعالعان) باستاعان توپ تاركىلەۋ ناۋقانىنا نارازىلىق اكتسياسى رەتىندە مالدارىن سارىسۋ اۋدانىنان شۋ بويىنداعى اۋليە اتا جەرىنە قاراي ايداپ, ءارى قاراي تۇيىقتالعان ايماقتارعا ءوتىپ كەتكەن. ولاردىڭ سوۆەت ۇكىمەتىنە قارسىلىعى 1922 جىلعى «ابۋباكىروۆ ىسىنەن» باستالادى. ال «اعايىندى ادىلەۆتەر ءىسى»  تاركىلەۋ باستالعان كەزدە قوزعالعان, وعان الاش قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىلەرىنەن باستاپ, باس-اياعى 90 ادام تارتىلعان. 1928-1930 جىلدارى بۇل ىسكە قاتىستى جازالاۋ جۇمىستارى سىرداريا (شىمكەنت, قىزىلوردا) وكرۋگىندە جالعاسادى. وسى رەتتە ءبىز, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا وڭىرلىك كوميسسيانىڭ جۇمىس توبىمەن ارىپتەستىك بايلانىس ورناتۋعا دايىنبىز. ەكىنشىدەن, بىرلەسە وتىرىپ, وسى كەزەڭدەگى شەكارالاس اۋدانداردى, ىشكى ميگراتسيا مەن حالىقتار گەوگرافياسىنداعى وزگەرىستەردى انىقتاپ الۋىمىز قاجەت. اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق بولىنىسىندەگى وزگەرىستەرگە بايلانىستى قوعامدىق توپتار مەن ساياسي ۇيىمداردىڭ قوزعالىسىن جان-جاقتى زەرتتەپ, كارتاسى جاسالسا, ارتىق بولمايدى.

ەكىنشى باعىت بويىنشا, تاركىلەۋ كەزىندە 1928 جىلعى اقمولا وكرۋگتىك سوۆەتى پرەزيديۋمىنىڭ شەشىمىمەن اتىراۋ وكرۋگىنە جەر اۋدارىلعان 46 بايدىڭ ىشىندە قازتاي قۇنداق ۇلىنىڭ قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى ورتالىق كوميسسياسىنا جازعان شاعىمىنا قاتىستى (استانا اقشامى, 28.10.2021) وي-پىكىر تۋىندادى. وسى كۇنگە دەيىن جاريالانعانى بار, جاريالانباعانى بار وسى سارىنداس كوپتەگەن ارىز-شاعىمداردىڭ ءماتىنىن تەرەڭ زەرتتەۋ ارقىلى, ورتالىق سوۆەتتىك بيلىك پەن ونىڭ جەرگىلىكتى وكىلدەرىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرگە بارۋىنىڭ باستى سەبەپتەرى مەن سالدارىن ايقىنداپ, بايلاردىڭ ادىلەتتىلىك ءۇشىن كۇرەسىنە وبەكتيۆتى تۇرعىدان باعا بەرۋگە بولادى.

ءۇشىنشى باعىت بويىنشا, سوعىستان كەيىنگى جىلدارى مايداننان نەمەسە تۇتقىندىقتان ەلگە ورالعان ادامداردىڭ ىشىندە اسكەري تريبۋنالدىڭ شەشىمىنسىز سوتتالعانداردىڭ بارلىعىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى ساناتىنا جاتقىزعان ءجون. ويتكەنى, سوعىستان كەيىنگى حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ جىلدارىنداعى ەلدىڭ كەدەيشىلىك كۇيىن كورىپ, سوۆەت-گەرمان سوعىسىنا قاتىسقاندار, گەرمانيا مىسالىندا, جالپى ەۋروپا حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ بىزدەن الدەقايدا جوعارى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, ءبىزدى وسى مۇشكىل كۇيدەن سوعىسقا دەيىن دە, سوعىستان كەيىن دە حالقىن قۇتقارا الماعان مەملەكەتتىڭ ساياساتىنا سىني كوزقاراسىن بىلدىرگەن. بۇگىندە, ولاردىڭ ءبارىن جاپپاي قىلمىسكەر رەتىندە قاراستىرۋعا بولمايدى.

قاراشا ايىندا وتكەن توپتىق سەميناردا كوتەرىلگەن وسى جانە وزگە دە ماسەلەلەر بويىنشا مىناداي ۇسىنىستار جاسادىق: 1) ارنايى ارحيۆتەردەگى الاشوردا تاريحىنا قاتىستى ماتەريالدار مەن 1920-1930 جج. ساياسي ناۋقانداردىڭ قۇجاتتارىن قۇپياسىزداندىرۋ ماسەلەسىن تولىقتاي  شەشۋ; 2) اسكەري تريبۋنال شەشىمىنسىز سوتتالعان ادامداردى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى ساناتىنا ەنگىزۋ; 3) ۇيىمداستىرۋشىلار تاراپىنان زەرتتەۋشى-عالىمداردىڭ «ارحيۆ وندىرىسىندەگى» جۇمىسىنىڭ از ۋاقىتتا ناتيجە بەرمەيتىنىن ۇنەمى نازاردا ۇستاۋ;  4) قازاقستاننىڭ 14 وبلىسى مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 3 قالانىڭ ءار كەزەڭدەردەگى اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق بولىنىسىندەگى وزگەرىستەرگە بايلانىستى تۋىنداعان ورتاق ماسەلەلەر بويىنشا وڭىرلىك كوميسسيالاردىڭ (نۇر-سۇلتان ق., اقمولا, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان جانە اتىراۋ وبلىسى) بىرلەسكەن سەمينارلارىن ۇيىمداستىرۋ; 5) وبلىستاردىڭ اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق وزگەرىستەر كارتاسىن جاساۋ;  6) مەمكوميسسيا تاراپىنان اقمولالىق باي قازتاي قۇنداق ۇلىنىڭ قازىرگى اقكول قالاسىنداعى 1914 ج. سالىنعان ءۇيىن قالالىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە اينالدىرۋعا ىقپال ەتۋ.

ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جوعارىدا اتالعان «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ماسەلەلەرىن زەردەلەۋ جانە شەشۋ» تۋرالى جارلىعىن ىسكە اسىرۋدا جانكەشتىلىك تانىتىپ, تەر توگىپ جۇرگەن زەرتتەۋشى-عالىمداردىڭ ەرەن ەڭبەگى اقتالىپ, تاريحي ادىلەتتىلىك سالتانات قۇرسىن, ازاتتىق پەن تاۋەلسىزدىك جولىنداعى اقتالماعان كۇرەسكەرلەردىڭ ەسىمدەرى ەلدىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالسىن, جاس ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسى ودان ءارى جەتىلدىرىلە ءتۇسسىن دەگىمىز كەلەدى. 

كۇلپاش ءىلياسوۆا,

تاريحشى-عالىم, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى