بەينەلەۋ ونەرى – قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي شىم-شىتىرىق, قات-قابات, تارامىس-تارامىس, سۋرەتشىنىڭ ءوزى دە اداسىپ قالاتىن قىزىق تا قيامەتتى قان بازار. وندا كىم جوق دەيسىز, تاڭعاجايىپ تاۋلار دا, تاقىر توبەلەر دە, «ونەر – حالىقتىكى» دەپ وڭمەڭدەگەندەر دە, قىل قالامىن قان مەن سۇتكە قاتار مالعان جانكەشتىلەر دە تابىلادى. سول كەرۋەن-كەرۋەن جولدا شوقتىعى بيىك, داڭقتى سۋرەتشى كاميل مۋللاشەۆتىڭ ەسىمى ەلگە ەتەنە تانىس. استاناداعى شەبەرحاناسىنا ارنايى ىزدەپ بارعانىمىزدا الدىمىزدان القالاپ شىققان سۇڭعىلا سۋرەتشىمەن سۇبەلى سۇحبات وربىتكەن ەدىك. قازىرگى كوركەمونەردىڭ ءحالى مەن جاس سۋرەتشىلەردىڭ جاي-كۇيى تۇرعىسىندا تەرەڭنەن تولعانعان قىلقالام شەبەرى بىزگە كوكەيدەگى كۇرسىنىسىن اقتاردى.
– كاميل ۆالياحمەت ۇلى, شەتەلدە سۋرەتشىلەر بايلاردىڭ قاتارىندا. ولاردىڭ تۋىندىلارى ميلليوندارمەن باعالانادى. ياعني «رۋحاني كاسىپكەرلەر» دەپ ايدار تاعىپ, تۇستەپ ايتساق تا بولاتىنداي. ال بىزدە كوركەمونەردىڭ قۇنى قۇلدىراعانى ءوز الدىنا, ونىڭ سەبەبىمەن كۇرەسۋدى دە قويعاندايمىز. بۇعان نە دەيسىز؟
– ءبىز كوركەمونەر تۋراسىندا ايتقاندا, «شەتەل» دەسەك ويىمىزعا دامىعان ەلدەر ەلەستەيدى. ەۋروپا, امەريكا نەمەسە شىعىس ازيا دەگەندەي... مەن بۇل ەلدەگى سۋرەتشىلەردىڭ ءومىرىن تۇگەل بىلە بەرمەسەم دە, جالپى حابارىم بار. كاپيتاليستىك ەلدەردە, باتىس بولسىن, شىعىس بولسىن سۋرەتشىلەردىڭ جاعدايى ۇقساس. مىسالى, 100 ميلليونعا سۋرەت سالىپ ساتاتىن سۋرەتشىلەر دە جانە كوشەدە تۇرىپ ارزانعا ساتاتىن سۋرەتشىلەر دە كەزدەسەدى. وندا دا كوركەمونەر جوعارى دەڭگەيگە شىعۋ ءۇشىن قىلكوپىردەن ءوتۋ كەرەك. بىرىنشىدەن ءسىزدىڭ ونەر شەبەرلىگىڭىزدەن زامانعا سايكەستىگى بولسا, ەكىنشىدەن ساياساتتى كاسىپكە اينالدىرۋ نەمەسە ادام ومىرىندەگى ۇلكەن ساتتىلىك دەپ الىپ قاراۋعا بولادى. بىراق شەتەلمەن ءبىزدىڭ ونەردىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. ولاردا سۋرەتشى ماماندىعىنا كوزقاراس وتە جوعارى. مەنىڭ ءبىر بايقاعانىم, ءبىراز مەملەكەتتە جەكە كورمەمدى جاساعانىمدا بايلار دا, شەنەۋنىكتەر دە, قاراپايىم حالىق تا ءبىر قاتاردا وتىردى. ءارى شەتەلدە بۇرىنعى مادەنيەتىنىڭ وزەگىن كورسەتەتىن مۋزەيلەردى, قازىرگى ىشكى دۇنيەمىزدى بىلدىرەتىن زامانعا سايكەس كورمەلەردى جانە گالەرەيالاردى كورىپ تاۋىسا المايسىز. ءار داۋىردەگى سۋرەتشىلەرىنىڭ شىعارمالارىن رۋحاني جەكە قۇندى بايلىق ەسەبىندە ساقتاپ, ماقتان تۇتادى. سول سەبەپتەن كوركەمونەردىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيىنە سايكەس بيزنەس بازارىندا شىعارمالار الاڭى سالىنىپ, ونەردىڭ دامۋىنا جول جاسايدى.
– ەندەشە, بۇل تۇرعىدان كەلگەندە ءبىزدىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتار ەشتەڭەمىز جوق سەكىلدى. ەلدەگى كوركەمونەر دامىپ جاتىر دەپ تە دابىرايتا المايمىز. مۇنىڭ سالدارىن سۋرەتشىلەردىڭ قابىلەتىنەن ىزدەيمىز بە, الدە مەملەكەتتىڭ بەيعامدىعىنا جابامىز با؟ تاياقتىڭ ەكى ۇشى بار دەگەندەي...
– امەريكادا كوركەمونەرگە جىلىنا 40 ميلليارد دوللار جۇمسالادى. جاپونيا, انگليا, يتاليا, يسپانيادا دا سونداي. بۇل تۇرعىدان رەسەيدىڭ دە جاعدايى ءماز ەمەس. جالپى, كەڭەس وكىمەتىنىڭ شەكپەنىنەن شىققان مەملەكەتتەردىڭ كەيبىرىنىڭ كوركەمونەرى كەنجەلەپ قالدى. ۇرانشىل ۇكىمەت سوزگە بار دا, ىسكە جوق. ەلوردادا نەبىر كوز تارتار عيماراتتار سالىنىپ جاتىر. سوعان بولىنگەن قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگىن ونەرگە بولسە, بۇل سالادا ۇدەرىس جۇرەتىن ەدى. قاراڭىزشى, قانشاما دەپۋتات سايلانىپ جاتىر, سونىڭ كوبىسى كوركەمونەردى تۇسىنبەيدى. كارتينانى تانىمايدى. جالپى, قازاقستاننىڭ كوركەمونەرىن زور ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. سۋرەتشىلەردىڭ شىعارمالارى, جەكە ونىڭ رۋحاني تازالىعى ەشقانداي ەلدەن قالىس قالمايدى. XX عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا الماتىدا قازاستاننىڭ كاسىبي سۋرەتشىلەر وداعى قۇرىلدى. سول كەزدە ءابىلحان قاستەەۆ باستاعان سۋرەتشىلەر قاراشا حالىققا باعا جەتپەس تاريحي بايلىق قالدىرىپ كەتتى. بەرتىن كەلە تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن كوپتەگەن سۋرەتشى كەڭەستىك كەزەڭدە جازا الماعان تاريحي تاقىرىپتاعى سۋرەتتەر سالىپ, ەلدەگى كوركەمونەردىڭ ءورىسىن كەڭەيتتى. جاڭالىقتار دا اكەلدى. دارىندى جاس سۋرەتشىلەر ءوز الدىنا ۇلكەن ماقسات قويىپ, جاڭاشىلدىقپەن الەمدىك كوركەمونەر بيىگىنە كوتەرىلدى. وعان شەتەلدەردە اشىلعان قازاق سۋرەتشىلەرىنىڭ كورمەلەرى مەن العان اتاقتارى دالەل بولا الادى. قازىرگى كەزدە دە قىلقالام شەبەرلەرى قوعامدىق مالەلەلەردەن قالىس قالماي, بوگەسىندەردى بۇزىپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. ايتسە دە كوركەمونەردىڭ قازىرگى حال-احۋالى كوڭىل كونشىتپەيدى.
– ءيا, قازىرگى قوعامنىڭ بەينەلەۋ ونەرى تۋراسىندا ءبىلىمى تايازداۋ. ونى بۇگىنگى زاماننىڭ ءتۇر-تۇسىنەن تانۋعا دا بولادى. بۇل ماسەلەلەردىڭ شەشىمى بار ما؟
– كوپ جىلدان بەرى شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلەلەردى بۇدان بۇلاي ۇكىمەت ءوز قامقورلىعىنا الماسا, ءارى قاراي كوركەمونەردىڭ دامۋى ەكىتالاي. كوركەمونەر – الما اعاشى سەكىلدى. ونى جىل سايىن سۋارىپ, كۇتىپ باپتاماسا, جەمىس بەرمەيدى. كوركەمونەر دە سونداي, جومارتتىقتى قاجەت ەتەدى. قاراڭىزشى, ەركىندىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن قىلقالام شەبەرلەرى قۇستاي كوككە سامعاپ, ۇلت تاريحىنان تاعان تارتىپ, تۇمسا تابيعاتىمىزدى بەينەلەيتىن رۋحاني جادىگەرلەردى دۇنيەگە اكەلدى. وكىنىشتىسى سول, سونداي عاجايىپ تۋىندىلاردى ءبىزدىڭ مۋزەيلەر ساتىپ العان جوق. كەڭەس كەزىندە ءار جىلى مادەنيەت مينيسترلىگىنەن بولىنگەن قارجىعا مۋزەي وكىلدەرى ۇناعان كارتينالار مەن مۇسىندەردى ساتىپ الىپ, مۋزەي قورىن تولتىرىپ وتىراتىن. قازىر بۇل ءۇردىس اتىمەن جوق. بۇل – ۇلكەن پروبلەما. نەگە دەسەڭىز, بۇگىندە قازاقستان كوركەمونەرىنىڭ 30 جىلدىق تاريحى ءۇزىلىپ قالدى. ارينە, ول شىعارمالاردىڭ ءبىرسىپىراسى جەكەمەنشىك عيماراتتاردىڭ قابىرعاسىندا سامساپ تۇرعان دا بولار, ءتىپتى شەتەل اسىپ كەتتى دەسەك تە, دەنى سۋرەتشىلەردىڭ شەبەرحاناسىندا شاڭ باسىپ جاتىر. مۇنى – ءبىر دەڭىز. ەكىنشىدەن ونەر ءوزىنىڭ دامۋى ءۇشىن, تۋىندىلار ۇلكەن ساحنالارعا شىعىپ, كورمە زالدارىندا كورسەتىلۋى ءتيىس. سوندا كوپشىلىكتىڭ پىكىرى ەسكەرىلىپ, كاسىبي كوميسسيالاردىڭ ەلەگىنەن ءوتىپ, زامانعا ساي شارىقتايدى. بۇگىندە سۋرەتشىلەر شىعارماسىن ەلگە ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ابىگەرگە تۇسەدى. مىڭداعان كارتينانى ورتالىققا الىپ كەلۋ ۇلكەن قاراجاتتى قاجەت ەتەتىنى داۋسىز. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك مۋزەيلەرگە نە كورمە زالدارىنا اقشا تولەسەڭىز بولعانى, سۋرەتتىڭ ساپاسىنا قاراماي كورەرمەنگە ۇسىنادى. سول سەبەپتى مەن تاۋەلسىزدىك كۇنىنە وراي 2 جىلدا ءبىر رەت بۇكىل رەسپۋبليكالىق ۇلتتىق كورمە ۇيىمداستىرىلسا دەيمىن. بۇل ۇسىنىس مادەنيەت مينيسترلىگى مەن نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگىنىڭ جىلدىق جوسپارىنا ەنسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. كورمە اياسىندا كوميسسيا جاعىنان باعا بەرىلىپ, جاقسى كارتينالارعا قالاماقى تولەنسە, دارىندى سۋرەتشىلەرگە ديپلومدار تابىستالسا دەگەن وي بار. ءارى ۇزدىك تۋىندىلاردى مەملەكەت ساتىپ السا, سۋرەتشىلەرگە ۇلكەن ابىروي, ال جاستارعا ۇلگى بولار ەدى. ونىڭ ۇستىنە مۇنداي كورمەلەر شەتەلدە دە ۇيىمداستىرىلسا, قازاق سۋرەتشىلەرىنىڭ قارىم-قابىلەتىن وزگە ۇلتتار دا بايقار ەدى.
– قازىرگى جاس سۋرەتشىلەردىڭ ءحالى قالاي؟ سىزدەردىڭ ىزدەرىڭىزدى باسىپ كەلە جاتقان تالاپكەرلەر تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ەلىمىزدە قىلقالامعا سەرت ەتكەن تالانتتى جاستار جەتەرلىك. ءتىپتى ولاردىڭ ءبىرازىنىڭ شىعارمالارى شەتەل اسىپ, ۇلتتىڭ رۋحاني بولمىسىن الەمگە تانىتتى دا. دەسە دە كوپشىلىگى قازىرگى نارىق بيلەگەن زاماندا شىعارماشىلىققا قولى جەتپەي, باسقا سالادان ناپاقاسىن تاۋىپ ءجۇر. ولار «ونەر قوعامعا كەرەك بولماسا, سۋرەتشى بولۋدىڭ ەش پايداسى جوق» دەگەن پىكىردە. ەلوردادا 1998 جىلدان باستاپ حالىقارالىق «شابىت» جاستار فەستيۆالى وتەتىن ەدى. سوندا كوركەمونەر اتالىمىنا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاستاردان باستاپ, ەلىمىزدەگى بارلىق دارىندى ونەرپاز باق سىنايتىن. ارتى ءبىر ۇلكەن مەيرامعا ۇلاساتىن-دى. مەن 6 جىل سوندا قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى بولدىم. نەبىر دارىندى جاستىڭ جولىن اشتىق. سول فەستيۆالدا توپ جارعان تاستۇلەكتەر بۇگىندە اتاقتى قىلقالام شەبەرىنە اينالدى. ايتسە دە سول جاستار بايگەسى ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن توقتاپ قالدى. مەنىڭشە وسىنداي ونەر جارىستارى قايتا قولعا الىنسا, قالا كۇنىنە وراي جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلسا, كەيىنگى تولقىننىڭ الدىڭعى بۋىنعا ىلەسۋىنە جول اشار ەدى.
– ءبىز قازىر نارىق زامانىندا ءومىر سۇرۋدەمىز. ءاربىر سۋرەتشى ءوز ونەرىنىڭ كۇشىمەن قاراجات
تابۋعا ءتيىستى. شەتەلدە سولاي. نەگە ءبىزدىڭ سۋرەتشىلەرىمىزگە دە زامانعا ساي ارەكەت ەتپەسكە؟
– ول بىلاي عوي, شەتەلدىڭ نارىقتىق جۇيەنىڭ جوعارى دەڭگەيىنە ءوتىپ كەتكەنىنە عاسىردان استى. ال ءبىز بولساق, ەندى ءتاي-ءتاي باسىپ كەلە جاتقان مەملەكەتپىز. اركىم ءوز قامىمەن الەك. يتاليا, فرانتسيا, انگليا, جاپونيا سياقتى ەلدەر كوركەمونەرگە ارناپ قانشاما سيمپوزيۋم, اۋكتسيون وتكىزۋدە. ءتىپتى سول ءۇشىن سۋرەتشىلەردىڭ جولاقىسىن تولەپ, قانشاما كۇن قوناق قىلىپ, بارلىق جاعدايىن جاسايدى. بىزدە قالتالى ادامدار از ەمەس, بىراق ولار شىنايى ونەردەن بەيحابار, اقشاسىن شەتەلگە شاشۋعا اۋەس. كەيبىر كوكىرەگى وياۋ كوشەلى ازاماتتار قولداعى اقشاسىنا شاما-شارقىنشا سۋرەت ساتىپ الادى. بىراق بۇعان سۋرەتشىلەر قارىق بولادى دەي المايمىن. ءالى كۇنگە سۋرەتتىڭ باعاسىن كوتەرىپ ساتاتىن اۋكتسيون جوق. شىن ونەردىڭ قۇنى تومەن. ال سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ بۇل شارۋالاردى شەشۋگە شاماسى كەلمەيدى. وسى ماسەلەنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ىسكە مەملەكەتتىڭ ءوزى ارالاسۋ كەرەك. كوزگە كورىنبەيتىن كوركەمونەردىڭ قاسيەتى ادام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا اسەر ەتەدى. ول بولماسا قوعام اۋعانستان, پاكىستان نەمەسە افريكا مەملەكەتتەرىنىڭ كۇيىن كەشپەك.
– مۇمكىن ارنايى زاڭ كەرەك شىعار... زايىرلى مەملەكەتتە زاڭسىز ءتارتىپ ورنامايتىنى بەلگىلى عوي.
– البەتتە, كوركەمونەردى قورعايتىن, ونى دامىتاتىن ەلىمىزدە بىردە-ءبىر زاڭ جوق. مادەنيەت تۋراسىندا تۋىنداعان زاڭ ونەر ءۇشىن اۋاداي قاجەت. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن سول كەزدەگى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترىنە كىرىپ وسى ماسەلەنى جەتكىزگەن ەدىم. ول «سۋرەتشىلەردى شاعىن كاسىپكەر رەتىندە سانايمىز, ءوزىڭىزدىڭ ماسەلەڭىزدى ايتىڭىز» دەگەندە, «ەگەر كوركەمونەر ءسىزدىڭ تۇسىنىگىڭىز بويىنشا مادەنيەتكە جاتپاسا, وندا مەنىڭ باسقا ايتارىم جوق» دەپ شىعىپ كەتتىم. سودان بەرى مينيسترلىكتەن باستاپ قالا اكىمدىگىنە دەيىن سۋرەتشىلەر وداعىمەن, جالپى اتاعى شىققان سۋرەتشىلەرمەن بايلانىس جوقتىڭ قاسى. سۋرەتشىلەردىڭ مادەني جوبالارىنا ەشكىم قولۇشىن بەرمەيدى. مادەنيەتتىڭ ءار سالاسىنا قايىرىمدىلىق ءۇشىن جۇمسالعان قاراجاتتاردان سالىق الۋدى دوعارۋ كەرەك. بۇل تۋرالى زاڭ قابىلدانسا يگى ەدى. ال سول زاڭ قالتالىلاردىڭ ونەرگە قاراجات سالۋىنا جاردەمدەسەدى. نەگە دەسەڭىز, سالىقتان بوساتىلعان كاسىپكەرلەر ءوزى ءۇشىن جانتالاسادى. شەتەلدەگى بايلار كوركەمونەر زاتتارىنا ميلليونداعان اقشا جۇمسايدى. الدىمەن ماتەريالدىق بايلىعى رۋحاني بايلىققا اينالادى. ۋاقىت وتە اۋكتسيونعا قويىپ ساتقاندا, اقشاسى ەكى ەسەلەپ قايتادى. وسىنداي زاڭداردىڭ ناتيجەسىندە جەكە سۋرەت گالەرەيالارى, سۋرەت سالوندارى جانە اۋكتسيوندار پايدا بولىپ, مادەنيەتى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلارىمىز انىق.
– سوندا ءبىزدىڭ ەل شىنايى ونەردىڭ باعاسىنا ءالى دە جەتە الماي وتىر دەمەكسىز عوي...
– مەملەكەتتە ونەرگە دەگەن قۇرمەت بولماي, بۇل سالا تومەنشىك تارتا بەرمەك. الدىمەن ىشكى تۇيسىك اۋاداي قاجەت. ول بولماي ءبارى دالباسا. بۇل دەگەنىمىز – ادام بالاسىنىڭ دۇنيەگە كوزقاراسى, رۋحاني ىڭكارلىك. ادام سويلەمەي تۇرىپ, ۇڭگىرلەردە تاسقا قاشاپ سۋرەت سالعان. قۇلاقپەن ەستيسىز, تىلمەن ويىڭىزدى بىلدىرەسىز, ال سۋرەتپەن ىشتەگى ارپالىسىڭىزدى جەتكىزەسىز. مەملەكەتتىڭ بەيقامدىعى ونەردىڭ تۇرالاپ قالۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى. ءبارى زاڭعا بايلانىستى. مىنبەدە وتىرىپ ماسەلەنى كوتەرەتىن بىردە-ءبىر ادام جوق, ونەرگە جانى اشىمايدى. ەلدەگى مۋزەيلەردە كوللەكتسيا جوقتىڭ قاسى. بار دەپ تۇستەپ كورسەتكەنىمىزبەن, بىراق مەملەكەتتىك دارەجەدە كورسەتەتىندەي ەمەس. بۇل – ۇلكەن تراگەديا. دۇكەن بار, ىشىندە بىردە-ءبىر تاۋار جوق دەگەندەي عوي. ارنايى ۇلتتىق بيۋدجەتتەن قارجى بولىنبەسە, بۇل ءىستىڭ شيمايى كوبەيە بەرمەك.
– سول شيمايدى شەشۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز قاجەت؟
– ءومىرىن بۇتىندەي سۋرەتكە ارناعان قانشاما سۋرەتشى بار. ءوڭىر-وڭىرلەردە, اۋىلداردا قىلقالامى قولىنان اجىراماعان جانكەشتى جاندار جەتەرلىك. سولاردىڭ ۇلكەن قالالاردا كورمە ۇيىمداستىرايىن دەسە, كارتينالارىن الىپ كەلىپ, الىپ قايتاتىن شاماسى جوق. بۇرىن كەڭەس زامانى كەزىندە كەڭەستىك كورمە بولاتىن. ءار قالادان جينالعان ءبىلىمدى سۋرەتشىلەر ارنايى كوميسسيانىڭ سۇزگىسىنەن ءوتىپ, كوزگە تۇسكەن, كوڭىلدەن شىققان جاقسى كارتينالار ماسكەۋدەگى كورمەگە اپارىلاتىن. سول جاقتان سۋرەتشى ءوز باعاسىن الادى. مىنە, بىزگە دە كەرەگى وسى ءۇردىس. ماسەلە ماسكەۋدە ەمەس, مەملەكەت جان-جاقتاعى سۋرەتشىلەردىڭ جۇمىستارىن جيناپ, مىقتى سۋرەتشىلەردىڭ سۇزگىسىنەن وتكىزسە ءارى قاراي باعاسىن قويىپ, مۋزەيلەرگە ساتىپ السا كەرەمەت بولار ەدى. ءارى سوعان وراي كورمە ۇيىمداستىرىلسا كەرەمەت ەمەس پە؟ سوندا قاراپايىم حالىق تا ءبىر جىرعاپ قالادى. بىزدە ونداي جوق. رەسپۋبليكالىق كورمە جاساپ, جاقسى سۋرەتتەردى جۇرتقا ناسيحاتتاپ, باعاسىن بەرە الماي وتىرمىز. جاس سۋرەتشىلەردىڭ كونكۋرسىن وتكىزۋ, دارىندىلاردى العا تارتۋ, ارنايى قالاماقى, جوعارى وقۋ ورىندارىنان گرانت, ستەپەنديا تاعايىنداۋ قاجەت. سوندا بىرىنشىدەن شىنايى سۋرەتشى مەن جالعان سۋرەتشىنىڭ اراجىگى ەكىگە ايىرىلادى. ەكىنشىدەن جاستارعا ۇلكەن موتيۆاتسيا.
– 1998 جىلدان بەرى شىعارماشىلىق ءومىرىڭىز استانامەن تىعىز بايلانىستى. جاڭا قالا ءسىزدىڭ ومىرىڭىزگە, ونەرىڭىزگە قانداي وزگەرىستەر الىپ كەلدى؟
– استانامىزدا 23 جىلدان بەرى بەلسەندى شىعارماشىلىق ءومىرىم ءوتىپ جاتىر. سول جىلدارى بۇرىنعى اقمولا قالاسىنداعى جالعىز كورمە زالىندا, كەڭەس كەزىندە قۇرىلعان مۋزەيدە جاڭا استانامىزدىڭ قۋانىشىنا ارناپ كورمە ۇيىمداستىرىپ, باس قالاعا سۋرەتشىلەر تاراپىنان قولداۋ كورسەتتىك. ايتسە دە ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن استاناعا كوشىپ كەلە المادىم, وتباسىممەن بىرگە الماتىدان قاتىناپ تۇردىم. 2003 جىلى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا 150 كارتينام قويىلىپ, ۇلكەن كورمەمدى اشتىم. بۇل ءىس-شاراعا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاعان ەل اعالارى قاتىستى. ولاردىڭ بارلىعى ونەرىمدى جوعارى باعالادى. سول جىلى ەلوردالىق سۋرەتشىلەر وداعانىڭ مۇشەسى بولدىم. ءسويتىپ 2007 جىلى وتباسىممەن ەلورداعا قونىس اۋداردىم. بۇگىندە جان جارىم روزا مۇراتبەكقىزىمەن بەرەكەلى عۇمىر كەشىپ كەلەمىز. باس قالادا «حاننىڭ اڭ اۋلاۋى», « ۇلى كوش» سەكىلدى تاريحي كارتينالار دۇنيەگە كەلدى. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مادەني ومىرىنە بارىنشا ءوز ۇلەسىمدى قوسىپ ءجۇرمىن.
– ءسىزدىڭ تالانتىڭىزعا الەم تاڭداي قاقتى. كۇللى دۇنيە شىعارماڭىزعا كوز تىكتى دە. وسىنداي داڭقتى پەرزەنتى بار تاتار حالقى ەلگە شاقىرمادى ما؟
– 1963 جىلى قىتايدان قازاقستانعا قونىس اۋداردىم. ماسكەۋدە ءبىلىمىمدى شىڭدادىم. الەمنىڭ تالاي بۇرىشىندا كورمەم ءوتتى. ەرتە تانىلدىم, بەلگىلى ءبىر بيىككە جەتتىم. ءتىپتى تالانتىما قىزىعىپ, ماسكەۋدە قالدىرماقشى بولدى دا, وعان كونبەدىم. قىتاي ەلشىسىنىڭ ۇسىنىسىمەن ۇرىمجىدە كورمەم
ءوتتى. سۋرەتتەرىمدى ارنايى ۇشاق جالداپ الدىردى. سول جىلى قىتاي حالقىنىڭ ىستىق ءىلتيپاتىن يەلەندىك. ولار «سىزگە وسىندا ۇلكەن مۋزەي سالىپ بەرەيىك, قالىڭىز» دەپ قولقالادى. جوق تۇرا المايمىن, مەن قازاقستانىمدى سۇيەمىن دەپ قايتىپ كەلدىم. تاتارستاننىڭ پرەزيدەنتتى ارنايى شاقىرتىپ, «رەسەي ازاماتتىعىن بەرەيىك, وسىندا قونىس اۋدارىڭىز» دەپ ءوتىندى. «شەبەرحانا سالايىق, تاتارستاندى اينالىپ كورىڭىز, قالاعان جەرىڭىزگە تۇرىڭىز» دەپ قىزىقتىردى دا. ول ول ما ءبىر اپتا ەلدى ارالاپ, ساياحاتتادىق. بىراق مەن ودان دا باس تارتتىم. سەبەبى تاتار حالقىنىڭ مادەنيەتى وتە باسىلىپ قالىپتى. قازانداعى ۇلتتىق مۋزەيدە تاتار حالقىنىڭ پاتشالارىنىڭ تاريحى ەمەس, ەكاتەرينانىڭ ارباسى, نيكولايدىڭ قىلىشى سامساپ تۇر. سونى كورىپ ىزا بولدىم. قالاداعى جاقسى كوشەلەردە تاتار باتىرلارىنىڭ اتى جوق. تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, ماسكەۋدى تاتارلار نەشە رەت باسىپ الدى. ول امبەگە ايان. قاراڭىزشى, بىراق قالادا التىن وردا تاريحى جويىلعان. تاتاردىڭ باتىرلارىنىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ اتى جوق. ۇلى حانداردىڭ ءمۇسىنىن قويا الماي دال. سۇيىنبيكەنىڭ, حانبيكەنىڭ ءمۇسىنىن قويۋدى حالىق تىلەيدى. سونداي ۇلى ادامدارعا كىپ-كىشكەنتاي بيۋستەر قويىپ قويعان, ونى كورىپ ءتىپتى كوڭىلىم قۇلازىدى. ۇلت نامىسى مەن مادەنيەتى ابدەن تومەنشىكتەپ قالعان. وسىنى جان-جۇرەگىممەن سەزە تۇرىپ, اتاجۇرتىم تاتارستاندا قالا المادىم. قازاقستاندا قۇستاي ەركىنمىن. ءوز ۇلتتىم جايلى نە ايتسام دا ايتا الامىن. سەبەبى قازاق پەن تاتار – باۋىرلاس حالىق.
– قازىر قانداي جۇمىس جازىپ جاتىرسىز؟
– بەيجىڭدە ءداستۇرلى تۇردە ءبۇتىن دۇنيە كوز تىككەن كورمە وتەدى. وعان 130 مەملەكەتتىڭ قىلقالام شەبەرى قاتىسادى. جىل سايىن سول كورمەگە مەنى شاقىرادى. بيىلعى تاقىرىپ – پاندەميا. ونلاين وتەدى. جاھاندىق ىندەتكە بايلانىستى سولاي اتاپتى. سوعان وراي سىرقاتپەن كۇرەس, بولاشاقتى ويلاۋ تۋراسىندا ۇلكەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن. كارتينا 3 بولىكتەن تۇرادى.
– ءالى دە ورىندالماعان ارمانىڭىز بار ما؟
– قازىر مەنىڭ ءبىر عانا ارمانىم بار. ول مىڭنان استام كارتينامنىڭ كوللەكتسياسى جاسالىپ, استانامىزدا ساقتالىپ قالسا دەگەن تىلەك. جامان ايتپاي, جاقسى جوق دەگەندەي, ەرتەڭ ءبىزدىڭ كوزىمىز كەتكەندە, سوڭىمدا قالعان مۇرا بالالارىما جۇك بولارى انىق. سوندىقتان استانادا شاعىن گالەرەياسى بار, مۋزەي سالۋدى ويلايمىن. ەۋروپا مەن امەريكاعا بارعاندا زاماناۋي گالەرەيالار, مۋزەيلەر قانداي باعدارلاما بويىنشا باسقارىلادى, زالداردىڭ قۇرىلىس ەرەكشەلىگى, كارتينالاردى قالاي ساقتاۋ كەرەك, سونىڭ ءبارىن ۇيرەنىپ كەلدىم. ەندى, وسى جوبامنىڭ ىسكە اسۋىنا مەملەكەت قولداۋ كورسەتسە دەيمىن. بۇل مەنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قازاق سۋرەتشىلەرىنىڭ شىعارمالارىن ناسيحاتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. كەيىن جاستاردى تاربيەلەيتىن كوپفۋنكتسيونالدى مادەني ورتالىق بولىپ قالارى انىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.