مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى» جارلىعى جانە وسىعان بايلانىستى باستالىپ كەتكەن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى ۇلت تاريحىنداعى اسا قاسىرەتتى كەزەڭ – اشتىق تاقىرىبىنا دا ساۋلەسىن مولىنان تۇسىرەدى.
دانا اباي: «شالا مەيىر شالا بايقايدى» دەيدى. راسىندا, بۇل اسا ماڭىزدى ىستە كاسىبي مامانداردىڭ ءار دەرەك مازمۇنىنا, استارىنا تەرەڭ ۇڭىلەر قىراعىلىعى, ەلشىل پاراساتى, سونداي-اق عالىمدارعا كومەك قولىن سوزاتىن جاۋاپتى ورىنداردىڭ كەڭ پەيىلى, ايقىنىراق ايتساق, مەملەكەتشىل كوزقاراسى قاجەت.
حالقىمىز ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگىن ەرەكشە باعالايدى. وسى رەتتە پارلامەنت سەناتى وسى جىلدىڭ 16 اقپانىندا 1920-1930 جىلدارداعى اشتىق تاقىرىبىن جاڭاشا بايىپتاۋدى كۇن تارتىبىنە قويىپ, مىنە, كوپ كەشىكپەي حالىققا 3 تومدىق قوماقتى قۇجاتتار جيناعىن ۇسىنۋى – ەل ءۇشىن دە, سالا ماماندارى ءۇشىن دە ايتۋلى وقيعا. مۇنداعى 1126 قۇجاتتىڭ 449-ى تۇڭعىش رەت ۇسىنىلىپ وتىر ەكەن. بۇل – عىلىم كوزىمەن قاراعاندا, ەلەۋلى قازىنا. تاريح تۇرعىسىنان كەلسەك, كۇردەلى كەزەڭنىڭ ەداۋىر بولىگىن اشۋدىڭ دەرەك كوزى.
بۇل رەتتە سەنات توراعاسى ءارى وسى ەڭبەكتىڭ رەداكتسياسى القاسىنىڭ توراعاسى م.اشىمباەۆتان باستاپ ەل اسىعا كۇتكەن جيناققا اتسالىسقان بارشا ازاماتقا العىسىمىز شەكسىز.
قۇجاتتاردىڭ حرونولوگيالىق اۋقىمى 1928-1934 جىلداردى قامتيدى.
ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 20-جىلداردىڭ باسىنداعى اشتىققا بەرگەن باعاسى ەسكە تۇسەدى. عۇلاما ءبۇي دەيدى: «اشتىقتان ادامنىڭ ءتانى ازىپ ەدى, جانى دا ازىپ, ەسى كەتىپ, ادامگەرشىلىك جوعالىپ, ادام حايۋاننان دا جامان بولىپ كەتتى». بۇل – اسا اۋىر تراگەديانىڭ ءدال باعاسى.
ءۇش تومدىق جيناق بولشەۆيكتىك-كەڭەستىك ساياساتتىڭ وزبىرلىعى مەن بىلىكسىزدىگىن, جاۋاپتى ورىندارداعى ادامداردىڭ مەنمەندىگى مەن قيسىنسىز بۇيرىق-جارلىققا ومالعان شاراسىزدىعىن كورسەتەدى. راس, اشتىق ءورتىن سوندىرەمىز دەپ شىنايى كۇرەسىپ جۇرگەندەردىڭ ءىسى مەن تاعدىرى دا اڭعارىلادى. بىراق بۇل ارەكەت تاعدىردىڭ تالكەگىندەي, شاپانىنىڭ ەتەگىن ورتكە شارپىتىپ, ونى شەشپەي سوندىرمەك بولعان جاننىڭ اۋرە ىسىندەي كورىنەدى. دەي تۇرعانمەن, ءبارىنىڭ ىشىندە ەلدىڭ, ۇلتتىڭ, ەتنوستاردىڭ, جەكە ادامداردىڭ الۋان-الۋان تاعدىرى تۇر. مىسالى, اشتىقتىڭ سەبەپ-سالدارىن بايىپتاۋدا ولكەلىك پارتيا كوميتەتى مەن ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى قايراتكەرلەرىنىڭ تەكەتىرەسىن ف.گولوششەكيننىڭ بىرجاقتى ءتۇسىندىرۋىن ناقتى قۇجاتتان كورىپ, نيكولاي پاتشا وتباسىن ءتۇپ-تۇقيانىمەن قىرۋعا قاتىسقان كارى بولشەۆيكتىڭ ەشتەڭەدەن تايىنباعانىن اڭعاراسىز.
1929-1931 جىلدارى ەلدىڭ ءار تۇسىندا بۇرق ەتكەن كوتەرىلىستەردىڭ شىندىعى دا اشتىق تاۋقىمەتىمەن بايلانىستى ەكەنى قۇجاتتاردان ءمالىم بولادى. بولشەۆيكتىك تاپتىق ساياسات ەشبىر ەتنوستى اياماي زار ەڭىرەتكەنى دالەلدەنەدى. ءىرى بايلاردى اياۋسىز جەر اۋدارىپ, تەنتىرەتكەننەن كەيىن, 7-11 جىلقىسى بار قازاق تا, 7-11 ومارتا جاشىگى بار ورىس تا «اۋقاتتىلار» قاتارىندا تاركىلەنگەن. وسى رەتتە كۋرياكوۆ دەگەن ازاماتتىڭ «سۆوبودا» اتتى پامفلەتى – اشتىقتى قولدان جاساعاندارعا بەرىلگەن ناقتى باعا.
ال مال-مۇلكى تۇتاس تارتىپ الىنىپ, سولتۇستىكتەن باتىسقا, وڭتۇستىكتەن شىعىسقا جەر اۋدارىلعان قازاقتىڭ ەتى ءتىرى ازاماتتارىنىڭ, وتباسى-اۋلەتىنىڭ كوڭىل كۇيى, جان جاراسى تۋرالى قۇجاتتار كوركەم تۋىندى جازۋعا نەمەسە فيلم شىعارۋعا لايىقتى-اق. وسى ايادا 3 تومدىق ىشىندە جۇرگەن ۇلتتى اعارتقان ايگىلى مامانيا مەكتەبىن قۇرعانداردىڭ ۇرپاعى ىبرايىم مامانوۆتىڭ, اتاقتى ءال-ءازحاردا وقىپ, قۇران-كارىمدى, باسقا دا ءدىني قۇندىلىقتاردى اۋدارعان عۇلاما احمەت ءادىلباي ۇلىنىڭ, ساۋلەتتى اتا-بابا ءداستۇرىن ۇستانعان شىعارماشىل تۇلعا تۇراعۇل اباي ۇلىنىڭ حاتى زيالى قاۋىمدى بەيجاي قالدىرماۋى ءتيىس.
ءۇش تومدىق جيناقتىڭ ءبىلىم مەن مادەنيەت سالاسىنا بەرەرى كوپ.
بىرىنشىدەن, بۇيىرسا, بۇل ەڭبەك «تاريح» ماماندىعى ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ ولجاسىنا اينالىپ, وقۋ ۇدەرىسىندەگى ادەبيەتتەر تىزىمىنە ەنەدى.
ەكىنشىدەن, ءبىز ەل تاريحىنىڭ اۋىر كەزەڭدەرىن زاماناۋي كوركەم فورماتتا (تەلە ونىمدەر, ساحنالىق شىعارمالار ت.ب.) حالىققا جەتكىزە ءبىلۋىمىز قاجەت. جيناق سوعان دەرەك كوزى بولا الادى.
ۇشىنشىدەن, اشتىق بۇرىنعى كسرو اۋماعىنىڭ ءبىراز بولىگىن قامتىدى. سوندىقتان تاياۋ جانە الىس شەتەل عالىمدارىن, عىلىمي ورتالىقتارىن بىرلەسكەن جوبالارعا تارتۋعا مۇمكىندىك بار.
تورتىنشىدەن, قازاقستاندا كەشىكتىرمەي «اشتىق قۇرباندارىن زەرتتەۋ ورتالىعىن» اشقان ءجون. بۇل دەرەكتەردى جۇيەلەۋ, زەرتتەۋ جوبالارىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن قاجەت.
ءبىر اۋىز ءسوز ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرى تۋرالى. رەكتور, تاريحشى-عالىم ە.سىدىقوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن بۇل باعىتتا كەشەندى جۇمىستار باستالىپ تا كەتتى. تاياۋدا عىلىمي قاۋىمعا ەكى تومدىق جيناق ۇسىنىلدى. سونداي-اق وتكەن اپتادا ەرلان ءباتتاش ۇلى باستاعان ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ۋكرايناعا ىسساپارمەن بارىپ, كيەۆتەگى گولودومور مۋزەيىنىڭ, عىلىمي ورتالىعىنىڭ تاجىريبەسىمەن تانىسىپ, ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمىنا قول قويىپ قايتتى. الدا عىلىمي ادىستەمەلىك, ادىسنامالىق جۇمىستاردى جۇيەلەۋ جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
پارلامەنت سەناتى ازىرلەگەن 3 تومدىقتى قۇراستىرۋشىلار ىشىندە (جاۋاپتى رەداكتورى ب.ابدىعالي ۇلى) ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ا.جانبوسىنوۆا, ە.سايلاۋباي ت.ب. بىلىكتى تاريحشىلاردىڭ بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
تاريحي ءار زەرتتەۋدىڭ, جيناقتىڭ قوعامعا بەرەر تىكەلەي تاعىلىمى بولادى. مىسالى, وسى جيناقتا بولشەۆيكتىك-كەڭەستىك «قوسشى» ۇيىمىنىڭ اتاۋى ءجيى ايتىلادى. سول ۇيىمنىڭ مۇشەلەرى باي-اۋقاتتىلاردى تىزىمدەۋدە, تاركىلەۋدە شولاق بەلسەندىلىك تانىتقان. ءبىز مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ ەلورداعا تاياۋ قازىر اقمولا وبلىسى قۇرامىندا قالا مارتەبەسىن الۋعا ءۇمىتتى «قوسشى» ەلدى مەكەنىنىڭ اتاۋى – سول بولشەۆيكتىك داۋىردەن قالعان اششى جۇرناق. بىلايشا ايتقاندا, تاريحي اناحرونيزم. بىزدىڭشە, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلدىعى اياسىندا نۇر-سۇلتان قالاسى تۇبىندەگى وسى توپونيم ەلشىل-مەملەكەتشىل جاڭا اتاۋ الۋعا تولىق قۇقى بار. مىنە, «اشارشىلىق. گولود: 1928-1934» جيناعىنىڭ بۇگىنگە بەرەر قاراپايىم ءبىر ءتالىمى – وسى ورەدە.
ديحان قامزابەك ۇلى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پرورەكتورى, ۇعا اكادەميگى