تاريح – تۇگەندەيدى, ۋاقىت – بۇتىندەيدى

بۇل ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىن­دا وتكەن «ازاتتىق جولىنداعى اق­تاڭ­داقتار: اشارشىلىق زارداپتارىنا شىنايى تاريحي كوزقاراس» تاقىرىبىندا پارلامەنت سەناتى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك تاريح ينس­تيتۋتى,  ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى بىرلەسە وت­كىز­گەن دوڭگەلەك ۇستەلدە ۇسىنىلعان يدەيا بولاتىن.

دوڭگەلەك ۇستەلدە جاساعان بايانداماسىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ: ء«بىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن  تاريحىمىز – ورلەگەن كەزەڭ­دەرىمەن بىرگە تاقسىرەتكە تولى تاريح. سوندىقتان ونىڭ اششى-تۇششى تاعىلىمى مول. وسىعان وراي وتكەنىمىزدى تەرەڭ پايىمداپ, وزىق تۇسىمىزدان ونەگە تاۋىپ, قينالعان ساتتەردەن قورىتىندى شىعارۋىمىز قاجەت. تاريحىمىزدى داۋرىقپا داۋ ءۇشىن ەمەس, دامىلسىز دامۋ ءۇشىن پايدالانۋىمىز كەرەك... ەڭ الدىمەن, ءتيىستى ارحيۆ دەرەكتەرىنە قول جەتكىزۋ, ولاردى جۇيەلەۋ جانە مۇقيات زەردەلەۋ – باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى. ويتكەنى عالىمدارىمىز كوپتەگەن ارحيۆ ماتەريالدارىنىڭ ءالى دە بولسا اشىلماعانىن ايتىپ ءجۇر. سونىمەن قاتار وڭىرلەرمەن جانە ونداعى اشار­شىلىق تاقىرىبىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم­دارمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋدىڭ ماڭىزى زور», دەگەن بولاتىن.

«اتامۇرا» باسپاسىندا جارىق كورگەن كىتاپتىڭ سۇر ءتۇسى, بەزەندىرىلۋى بىردەن تاقىرىپتىڭ اۋىرلىعى مەن سالماق­تى­لىعىن بايقاتادى. رەداكتسيالىق القا­سى­نىڭ توراعاسى – م.اشىمباەۆ. مۇ­شەلەرى – ن.ءابدىروۆ, د.ابدۋكادىروۆا,                      ب.ابدىعالي ۇلى (جاۋاپتى رەداكتور), م.قۇل-مۇحاممەد, م.باقتيار ۇلى, ن.ءجۇ­سىپ, ا.رايىمقۇلوۆا, ە.سىدىقوۆ, د.قام­زابەك ۇلى, ز.كابۋلدينوۆ, م.قوي­گەلديەۆ, ت.وماربەكوۆ, ە.سماعۇل.

ءبىرىنشى توم م.اشىمباەۆتىڭ «تاريح­قا تاۋەلسىز كوزقاراس» العى سوزى­مەن اشىلىپ, وعان 267 قۇجات ەنگىزىلگەن. ولار – قاۋلى-قارارلار, اقپارلار, جابىق حاتتار, بايانحاتتار, شەشىمدەر, ديرەكتيۆتى حاتتار, شولۋلار, اقپاراتتار, باياندامالار. وسى تومداعى كەيبىر دەرەك­تەردى وقىر­ماندار نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىم.

ۆكپ(ب) قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ 1928 جىلى رەسپۋبليكانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە سايا­سي احۋا­لى جونىندەگى شولۋىنان. «قازاقتاردىڭ قونىس­تانۋىنىڭ نىساندارى, اۋىل شارۋا­شىلىعى, اۋىلدى ءبولۋى تۋرالى ساراپتاما جاسالدى.

اۋىلداعى ورتا شارۋالار از جانە ەشقانداي ءرول اتقارا المايدى», دەلىنگەن.

1925/26, 1926/27 جىلدارى اۋىل شا­رۋاشىلىعىنىڭ 60-65 پايىزى اۋىل شارۋاشىلىعى سالىعىنان بوساتىلعان. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ  50 پايىزىنىڭ مالى, ەگىسى بار, 13 پايىزى  50 شاقىرىمعا دەيىنگى قاشىقتىقتاعى قىستاۋعا كوشىپ قونادى. ولاردىڭ قولىندا بۇكىل مالدىڭ 40 پايىزى جينالعان.

127-ءشى قۇجاتقا نازار اۋدارالىق. قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭە­سىنىڭ توراعاسى نۇرماقوۆتىڭ 1928 جىل­دىڭ 28 قىركۇيەكتەگى جەدەلحاتى. ول ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى (تسيك) پەن قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭە­سىنىڭ قاۋلىسىنىڭ كەيبىر باپتارىن تۇسىن­دىرۋگە ارنالعان. مازمۇنى مىناعان سايادى. بايلاردىڭ مالىن ساناعاندا ولار­دىڭ قازىرگى كولەمىنە ەمەس, 1928 جىلعى 1 قاڭ­تارداعى جاعدايىنا سايكەس قاراۋ كەرەك.

№168 قۇجات ۆكپ(ب) كازاق ولكە­لىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى,  قازاق كسر مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى سارىمولداەۆتىڭ گولوششەكينگە جىبەرگەن جەدەلحاتى.

ورال وكرۋگى بويىنشا تاركىلەۋ قورى­تىندىسىنىڭ بايانداماسى دەگەن جەدەلحاتتا «جۇمىس 1 قىركۇيەكتە باستالىپ, 1 قاراشادا اياقتالدى.

... تاركىلەۋگە 71 شارۋاشىلىق ەن­گىزىلدى. ءبىرىنشى كاتەگورياعا – 56, ەكىنشىگە – 15 شارۋاشىلىق ەنگەن. 10300 باس ءىرى قارا تاركىلەنگەن. 129 كيىز ءۇي, 83 كىلەم, 147 كيىز, 215  شوپشاپقىش جانە ت.ب.». ءتىزىم وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى.

ەكىنشى تومعا 706 قۇجات ەنگەن. بۇل دا ءارتۇرلى اقپاراتتان تۇرادى. كەيبىرىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ۆكپ(ب) قازاق ولكەلىك كوميتەتى جابىق بيۋروسىنىڭ «ۆكپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ 1930 جىلعى 30 قاڭتارداعى كۋلاكتاردى تاپ رەتىندە جويۋ تۋرالى قاۋلىسىنىڭ  ورىندالۋى تۋرالى  قاۋلى;

سەمەي وگپۋ-نىڭ باستىعى س.ا.باكا­نىڭ ۆكپ(ب) قازاق ولكەلىك كوميتەتىنە كۋلاكتاردى جاۋاپقا تارتۋ بارىسىنداعى شەكتەن شىعۋ تۋرالى 1930 جىلعى 19 اقپانداعى جەدەلحاتى. وسى سەكىلدى دەرەكتەردىڭ بارلىعى دا 1930 جىلداردىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايىن كوز ال­دىڭا اكەلەدى. ءار قۇجات – حالىق ءومىرىنىڭ ءار ءساتى. قۇرعاق تسيفرلاردىڭ ار جاعىندا  ۇلت­تىڭ اۋىر تاريحى جاتىر.

ۆكپ(ب) قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ف.ي.گولوششەكيننىڭ ۆكپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ي.ۆ.ستا­لين­گە جازعان «قازاقستاننىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق الەۋەتى جونىندەگى 1930 جىلعى 5 ناۋرىزداعى جابىق حاتىنا» نازار اۋدارا كەتكەن ءجون بولار.

«... كۋلاكتاردى جويۋ تۋرالى.

ءبىرىنشى كاتەگوريا بويىنشا 5 ناۋ­رىزعا دەيىن 3113 ادام تۇتقىندالدى. ولار­دىڭ قىلمىسى ءالى تەكسەرىلگەن جوق. ەكىنشى كاتەگوريا بويىنشا 16 اۋدان­دا تۇتاستاي ۇجىمداستىرۋ ءجۇرىپ جاتىر. وسى 16-ى  اۋداننىڭ 13-ءى تازا ەگىنشى­لىك­پەن اينالىسادى. ال 3-ءى  مال دا وسىرەدى.

مەجەلى تسيفرعا سايكەس ەكىنشى كاتەگوريا بويىنشا قازاقستاننان 2450 ادام قۋىلۋى ءتيىستى». وسىنداي دەرەكتەر قازاقستانداعى ۇجىمداستىرۋ بارى­سىنىڭ ي.ۆ.ستالينگە ۇنەمى جەتكىزىلىپ وتىرعاندىعىن كورسەتەدى.

ء ۇشىنشى تومعا 1126 قۇجات ەنگىزىلگەن. سولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىن اتاي كەتپەكپىن. ۆكپ(ب) قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ وكىلەتتى وكىلى ا.ا.روزىباكيەۆتىڭ ۆكپ(ب) قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ي.م.قۇرامىسوۆقا پاۆلودار اۋدانىنداعى اشتىق تۋرالى جەدەلحاتى;

ۆتسيك تورالقاسىنىڭ ۇلتتار ءبولى­مىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ن.نۇرماقوۆتىڭ  ۆتسيك توراعاسى  م.كالينينگە 1932 جىلعى 17 اقپانداعى قازاقتاردىڭ جاپپاي شەتەلگە كوشىپ كەتۋى تۋرالى اقپاراتى.

بۇل تومنان 819 نومىرمەن بەرىلگەن ۆكپ(ب) قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ ءبى­رىنشى حاتشىسى ف.ي.گولوششەكينگە 1932 جىلى شىلدە ايىندا جازعان ع.مۇ­سىرەپوۆتىڭ, م.عاتاۋليننىڭ, م.داۋ­لەتعاليەۆتىڭ, ي.التىنبەكوۆتىڭ, ك.قۋا­نىشەۆتىڭ حاتىن وقي الامىز. ول تاريحتا «بەسەۋدىڭ حاتى» دەپ اتالادى. بۇل حاتتا بەس قايراتكەر قازاقستانداعى مالدىڭ كۇرت ازايۋىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى: «1930 جىلعى ف.گولوششەكيننىڭ ماقالاسىنا سايكەس قازاقستاندا 40 ميلليون باس مال بولعان. ول 160 ميلليون سومدى قۇرايدى ەكەن. ال ەكى جىلدان كەيىنگى جاعداي قانداي؟ 30 ميلليونداي مالدىڭ 5 ميلليونى عانا قالىپتى.

...قازاق اۋىلىنداعى كيىمنىڭ جاع­دايى دا اۋىر. ولار وزدەرىنىڭ وت­كىزگەن مالدارى, استىعى, تەرىسى, ءجۇنى, مايى ءۇشىن اقشا­لارىن الا الماي وتىر­عانىن جەتكىزەدى».

1060 نومىرمەن بەرىلگەن ك.قۋانى­شەۆتىڭ قازاق كسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى و.يساەۆقا جازعان 1932 جىلعى 26 اقپانداعى حاتى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرمايدى دەپ ويلايمىن. قۋانىشەۆ مىنانداي دەرەك كەلتىرەدى.

«1.15 (اقپان - ب.ج.) كۇنى ميليتسيا باس­تىعىنا قالا مەن ونىڭ ماڭىن قاراپ شىعۋدى تاپسىردىم. ول 30 ولىك تاۋىپتى. 16-ى كۇنى تاعى  11 ولىك كومىلدى.

اۋدان ورتالىعىندا كۇپ بولىپ ءىسىپ كەتكەن 200 ادام مەنىڭ الدىمدى بوساتپايدى. نان سۇرايدى (جاعدايى ناشارلار تىپتەن كوپ). پرەدريكا جاڭا عانا كولحوزداردى ارالاپ كەلدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋدانعا دەيىنگى جول ولىككە تولى. «قانشا؟» دەپ سۇراعانىمدا, ول: «60-70 شاقتى» دەپ جاۋاپ بەردى».

ءۇش توم كىتاپ مىڭ دانامەن عانا شىق­قان ەكەن. ارينە, بۇل ازدىق ەتەدى. سوندىقتان دا كىتاپتىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسى بارلىق مەملەكەتتىك ورگان­نىڭ سايتتارىنا, جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىنىڭ كىتاپحانالارىنا, گۋماني­تارلىق سا­لاداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستي­تۋت­تا­رىنىڭ سايتتارىنا ورنالاستىرىلۋى ءتيىس. سونداي-اق ول بولاشاق ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردىڭ زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرۋ قاجەت.

قولىمىزعا وتە قىمبات تا قۇندى  قا­زىنا ءتۇستى. بۇل ارحيۆتەردەن الىنعان, جان-جاقتى ىرىكتەلگەن تاريحي قۇجاتتار. اشار­شىلىقتى ساياساتتاندىرۋدىڭ قا­جەت­تىلىگى بار ما؟ ونىڭ جاۋابىن ءار وقىر­­مان وسى كىتاپتاردان تابادى.

تاريح ءبارىن تۇگەندەيدى, ۋاقىت ءبارىن بۇتىندەيدى. ءيا, سولاي بولعانىمەن, حا­لىق­تىڭ تاۋقىمەتتى ءومىرى ايتىلۋعا, ەكشەلۋگە ءتيىس. ويتكەنى قازاق حالقى وسىنداي اۋىر سىننان كوپ جوعالتقانىمەن, ساعىن سىندىرماي شىقتى.

تاريح ساباعى – وتكەنگە سالاۋات, بولاشاققا امانات!

 

باقىتجان جۇماعۇلوۆ,

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, ۇعا اكادەميگى