ءداۋىر الماسسا دا ءداستۇرىن دارىپتەۋگە ىڭكار, بابادان قالعان وسيەتتى, دالا ءدىلمارىنىڭ تاريحتان ارشىلعان اڭىزىن اۋىزدان-اۋىزعا جەتكىزگەن حالىقتىڭ دانالىعىنا دالا بويلار ما؟ شاراينا جەردى تىتىرەتكەن, سەمسەر سىلتەسەر قارسىلاس قالدىرماعان تۇركىنىڭ ەرلىگىن جىرلار بولساق تاڭ اسىرا تولعانارىمىز حاق. بۇل جولعى اڭگىمەنىڭ دە اۋەنى سول جاقتان ەستىلەدى. كۇمىس قاستى ەردىڭ ۇستىندە باتىرلارىمىز تۇلپار تىزگىندەپ, تەبىسىمەن جۇمىر جەردى تەڭسەلتكەن. سونداعى ەر-تۇرمان وعلاننىڭ وجدانىنداي باعالى سانالعان. الىپتاردىڭ ايبىندى تۇلعاسىنا استار بولعان جاۋھار جادىگەر-تۇعىن.
باقساڭىز, ۇلى كوشپەندىلەردىڭ سارقىتىنداي قيساپسىز قول جيناپ, قۇس قاناتى تالاتىن سالقار دالانى ەمىن-ەركىن جايلاعان ساق پەن عۇننىڭ ۇرپاعىنا ەر-توقىمنىڭ ورنى ەرەك بولعانى تاريحتان ايان. سول تاۋاندى تاريحتان سىر تارتپاس بۇرىن ەرجۇرەك ەردىڭ قاناتىنا بالانىپ, ۇلتتىڭ تىرلىك تۇتقاسىنا بالانعان جىلقى تۋرالى از-كەم توقتالا كەتكەنىمىز ارتىق بولماس. بۇگىندە بابالارىمىزدىڭ ەر-تۇرماندى, سونىڭ ىشىندە ۇزەڭگىنى ويلاپ تاپقانىن جالپاق الەم مويىندايدى. سونىمەن بىرگە بۇل جاڭالىق الەمدىك وركەنيەتتىڭ دامۋىنا دا نەگىز بولعانى انىق.
ەندى ويلاپ قاراساڭىز, سول ۇلى حالىقتىڭ زاڭدى ۇرپاعى ءبىزبىز, ءتۇبىمىز تۇركى ۇلىسپىز. قازىر دە قازاققا مۇرنىن شۇيىرە قاراۋعا بەيىل كەيبىر حالىق شاندىپ-شاندىپ شاركەي كيىپ, جالاڭ جۇرگەندە ءبىز تالقىدان تەرى وتكەرىپ شالبار كيىپ, ات قۇلاعىندا وينادىق. قۇس قاناتى تالاتىن ايشىلىق قاشىقتىقتار ءبىزدىڭ تابانىمىزدا يلەنىپ جاتتى. ءتىپتى التاي مەن اتىراۋدىڭ اراسىن التى-اق كۇندىك جول ەتكەن دە ءبىزدىڭ بالبال ءپىشىندى ءباھادۇر ەرلەر ەمەس پە؟ مىنە, بۇدان سوڭ قالاي ۇلى دالاداعى ۇلى حالىقپىز دەپ ماقتانباسقا؟ نەگە ءبىز ءوز تاريحىمىزدى سوناۋ تيگر مەن ەفرات وزەنىنىڭ جاعاسىندا-اق وركەنيەتتىڭ التىن بەسىگى اتانىپ, اتىن دۇرلەتكەن ۆاۆيلوندىقتارداي الەمگە اڭىز عىپ ايتپاسقا؟! ول ءۇشىن تاعى قانداي قادام كەرەك دەپ ويلايسىز؟
بىزدىڭشە, اۋەلى وسىنشاما باي تاريحىمىزدى باياندى زەرتتەپ, زەردەلەي الماۋىمىزدىڭ ءوزى ۇلتتىڭ ۇياتى بولسا كەرەك. بۇلاي بايلام جاساۋداعى سەبەپ تە بىرەۋ-اق: تاعىلىمى مول تاريحي جازبالارعا جولىققان سايىن وسى ويعا تاپ بولامىز. مىسالى, دانا حالقىمىزدا «ات ۇستىندەگى قازاق – تاق ۇستىندەگى قازاق» دەگەن كەسەك ءسوز بار. نەگە بۇلاي ايتتى دەيسىز عوي؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن تابۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ەرتەدەگى تاريحي جازبالارىنا ءۇڭىلىپ كورگەنىمىز ارتىق بولماس. سول جازبالاردىڭ بىرىندە ساق, عۇن, ءۇيسىن, قاڭلى, الان ەلدەرى جاڭا داۋىردەن جەتى عاسىر بۇرىن دا ەر-تۇرمان, كۇيمە, اربا, ارقان-ءجىپ, قارۋ-جاراق, ساۋىت-سايمان جاساپ قولدانعانى ايعاقتالادى.
ول از دەسەڭىز, ەل ارحەولوگتەرى گان سۋ, تۇرپان, التاي, سانجى, ىلە القاپتارىنداعى ساق, ءۇيسىن تۇراقتارىنان تاپقان اتقا مىنگەن شاباندوز, ەرتتەۋلى ات, جۇگەن, اۋىزدىق, ۇزەڭگى قاتارلى زاتتار ايعاق. مۇنان بولەك, قازاق دالاسىنداعى جارتاستارعا سىزىلعان ەرتتەۋلى ات سۋرەتتەرى, بايقال كولى, سارىوزەن اڭعارى, كاسپي ماڭايى, دۋناي وزەنى القابى, الشىن تاۋى, تىلەۋ تاۋى قويناۋلارىنان قازىپ الىنعان ەر-تۇرمان جاساۋ شەبەرحانالارى دالەلدەپ وتىر. الىسقا بارماعاننىڭ وزىندە كۇنى كەشەگى اقتاۋ قالاسى ماڭىنان تابىلىپ, عۇندارعا تيەسىلى دەپ تانىلعان ەر-توقىمنىڭ جايىن ويشا ەلەپ-ەكشەڭىز.
سەنبەسەڭىز ساناداعى سالماعىن ساراپتاڭىزشى: بابا تاريح نە دەر ەكەن؟ تاڭعالماسقا شاراڭىز جوق! سەبەبى سول داۋىرلەردىڭ وزىندە قازاق دالاسىندا ەر-تۇرمان جاساۋ شەبەرحانالارىنىڭ بولۋى جىلقىمەن قوسا ابزەلدەر قۇنىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە بولعانىن راستايدى.
ال بۇگىن شە؟ تاقىمى اتتان بوساپ تەحنيكا تەتىگىنە تەلمىرگەن ۇرپاققا اينالعانىمىزدى نەسىن جاسىرالىق؟! ەر تۇگىلى جۇگەن مەن نوقتانى, قۇيىسقان مەن ومىلدىرىكتى تۇسىندە دە كورمەيتىن ۇرپاق تاربيەلەنىپ كەلەدى. ال ولاردان: «اتالعان مۇرالاردىڭ قۇنى تۋرالى ويلاناسىڭ با؟» دەپ سۇراساڭىز, ابەستىككە بالانادى بۇگىن. سوسىن دا ساناعا, توڭ جۇرەككە اقىلدىڭ ميۋالى نۇرىن توگەر دەپ اتام قازاقتىڭ اسىل سوزىنە قۇلاق تۇرەسىڭ. داناگوي حالقىمىز ءبىر ماقالىندا: «اتتان ايىرىلساڭ دا, ەر-توقىمنان ايىرىلما» دەپ وسيەتتەپتى. دەمەك, بۇل جەردەگى «ەر-توقىم» ءسوزى جىگىتتىك ار-نامىستىڭ بيىك ۇلگىسىن اسپەتتەپ تۇرسا كەرەك. ياكي, ول ۋاقىتتا الاشتىڭ ءاربىر ازاماتى ءۇشىن قانداي قيىن-قىستاۋ, سىن ساعاتتاردا دا ەردى ساقتاپ قالۋ مىندەتتەلگەن. سوسىن عوي جاپان تۇزدە اتى ءولىپ, ازىعى تاۋسىلىپ ارىپ-اشىپ جاياۋ قالسا دا ەر-توقىمىن ارقالاپ ەلگە ورالاتىنى.
اتاقتى تاريحشى ي.گەورگي قازاقتىڭ ەر-تۇرماندارى جونىندە: «ايگىلى سايگ ۇلىكتەرىنە عاجايىپ ەر-توقىم, جابۋلار مەن جۇگەن سالادى» دەيدى. بىلاي قاراعاندا قاراپايىم ءسوز بولىپ كورىنگەنمەن, تاريح ءۇشىن بۇل لەپەس تىپتەن قىمبات. وسى ءبىر قىسقا پىكىر ارقىلى ەجەلگى سايگ ۇلىكتەردىڭ دە, العاشقى ەر-توقىمنىڭ دا يەسى قازاق ەكەنى مەڭزەلەدى. ەندى بۇل رەتتە باسقاسىن اتاماعاننىڭ وزىندە, تارلان اتتىڭ ۇستىنە التىننان ەر-تۇرمان سالعان ەر تارعىندى, تۇلپارىن گاۋھار تاسپەن بەزەندىرگەن ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىمدى ەسكەرىڭىز. ءبارىنىڭ تاعدىرى ەرگە بايلانعان. ءارى وسى الىپتار ەر-تۇرمانىن بارلىقتان, بايلىقتان التىنداماپتى. باقساق, ءاۋ باستا مىسال ەتكەنىمىزدەي استىنداعى ەرىن تاعىم, بيلىك ەتەر بيىك تۇعىرىم دەپ قاسيەت تۇتقاننان ىستەتىپتى. مۇنىڭ ءبارىن نەگە ايتامىز؟ ويتكەنى بۇگىندە ات ەر-تۇرمانىنان ايىرىلدى.
ەل ناعىز ەردىڭ نامىسىنا سۋسادى. بۇگەجەك, بۇقپانتاي, بوركەمىكتەر بوي كوبەيتتى. تاسادا تۇرىپ سويلەسە تاۋ قوپارىپ, تاس ۇگۋگە دايىن دا, توپقا تۇسسە توبەدەن ۇرعانداي وتىراتىندار بار. مۇنىڭ ءبارى ەر-توقىمنىڭ كيەسىن, اتتىڭ قادىرىن بىلمەگەندىكتەن بولىپ وتىرعان سىڭايلى.
ال قۇر ەرگە ءمىنۋدىڭ سالدارى تۋرالى ويلانعان كىم بار قازىر؟ مۋزەيدە تۇرعان ەرگە مىنەر-مىنبەس, ال بىلايعى ءسان ءۇشىن جاسالعان ەردىڭ ەرتتەۋسىز-اق قىزىق ءۇشىن ءمىنىلىپ جاتقانى قانشاما؟ كەيبىرەۋلەر مۇنداي ەرلەردى دوڭگەلەك ۇستەلدەر ءۇشىن ورناتىپ, قوناقتاردى جايعاستىرىپ ءماز بولىسقانىن كورمەس كوزىمىزدىڭ كورگەنىن قايتەسىز؟ وسىدان بارىپ اتالارىمىز ءجيى ايتاتىن «قۇر ەرگە مىنبە» دەيتىن تىيىم ءسوزدىڭ قانشالىق قادىرى قاشقانىن بايقايتىندايسىز.
شىنىندا, قازاق نەگە ۇرپاعىن بۇلاي تىيىپ ءوسىردى دەيسىز عوي؟ سەبەپ تە ايقىن. كوشپەندى قازاق ءۇشىن قۇر ەرگە ءمىنۋ ۇرپاقسىزدىقتىڭ بەلگىسى بولعان. ياعني اتىن اكەلىپ, ەرتتەپ بەرەتىن ۇرپاعى جوق ادام عانا قۇر ەرگە ءمىنىپ, ەكى جانىن قامشىلاپ قالادى دەگەندى ءبىلدىرىپتى. ال ءبىز قۇر ەرگە نە ماقساتپەن ءمىنىپ ءجۇرمىز, ايتىڭىزشى؟
بايىرعى باتىرلارىمىزدىڭ ەر ۇستىندە ەڭسەسى بيىك بولعان. جىلقىنىڭ جالىنا جابىسقاندا نامىسى ءورشىپ, جاۋىن سەسكەنتكەن. ەر-تۇرمانىن سايلاپ, ەل مەن جەردىڭ ازاتتىعى ءۇشىن جان الىپ, جان بەرىسكەن. سول ناركەسكەن نامىستىڭ وتىن جاعاتىن استىنداعى قاسيەتتى ەر-تۇرمان ەدى. ار جاعىن ءوزىڭىز باعامداي بەرەڭىز.