مۇحتار اۋەزوۆ: جىل كەلگەندەي جاڭالىق سەزەمىز

جولداستار, مەن پوەزيانىڭ جايىن ايتۋدان بۇرىن, جالپى پوەزياعا يىق سۇيەپ كەلە جاتقان, قاتار ءجۇرىپ كەلە جاتقان ءوزىمىزدىڭ ىسىمىزدە, تىرشىلىگىمىزدە, تاريحىمىزدا پوەزيانىڭ تابىستارىمەن قاتار, حالقىمىزدىڭ ارقاشان ەسىمىزدە جۇرەتىن بىرەر جايلارعا جۇبانىش العان, سۇيسىنگەن كۇيدى ايتا كەتكىم كەلەدى.

قىرىق جىل – ءبىر ادامنىڭ ومىرىمەن ولشەنەتىندەي ءبىرتالاي ۇزاق داۋرەن. قى­رىق جىلدىڭ ىشىندە تولىپ جاتقان جاڭا­لىقتار قىرىق عاسىر دا جەتپەيتىن ورىسكە ءبىزدىڭ وداق, ونىڭ ىشىندە قازاق سياقتى ەلدەردىڭ تابىستارىن كورسەتەتىنى راس. ون-ون بەس جىلدان سوڭ بولعان جاڭعىرۋ, جاڭا تابىس ورلەۋدىڭ جيىنتىق ويلارىن ويلاي باستاعاندىق سوندا اڭعارىلادى. بىزدە وسى كۇندە مۋزىكا سالاسىندا سوڭعى جىلدا­رى قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ قاتارىنا جاس تالانت كومپوزيتورلار كەلىپ قوسىل­دى دا, قازاق ءانىن اباي اكەلگەن دارەجە­دەن, حالىقتىق شىرقاۋ اندەرىنىڭ ءۇنىن ابايدان ءارى قا­راي دامىتىپ, كامەرالىق مۋزىكادان اۋىستىرعاندا, ءبىرتالاي سيم­فونيالىق مۋزىكا تىلىندە ايتىلاتىن, سوڭعى جىلداردا تۋىپ جاتقان فورمالار تۋعان دا شىعار, بىراق سوڭعى جىلداردا تۋىپ جاتقان جاڭا اندەر دە بار. ول اندەر قانداي ءان؟ مەن بۇل ارادا اۆتورلارىن, اندەرىن ايتىپ جاتپايىن, ونى وزدەرىڭىز دە بىلەسىزدەر. كولحوزدا بولعاندا جاستاردىڭ اۋزىنان, شوفەرلەردەن, كەيدە شوپانداردان, كەيدە وبكوم, رايكوم سەكرەتارلارىنىڭ وزدەرى-اق ايتىپ جۇرەتىن, ادامدى سۇيسىندىرە­تىن تاماشا اندەر بار. بۇرىنعى اباي, ءبىر­جان, اقاننىڭ اندەرى ەمەس. جۋىقتا بو­لىپ وتكەن كومپوزيتورلاردىڭ جينا­لى­سىندا قازاقستان كومپوزيتورلارى ۆالسومانيا جولىنا ءتۇستى دەپ سىن ايتتى. بىراق ءحاميديدىڭ «قازاق ءۆالسى», ش.قال­داياقوۆتىڭ «اقماڭدايلىم» سياق­تى ۆالس­تەرىندەي ۆالس كوبەيە بەرسە ەكەن دەر ەم. شتراۋستىڭ «ۇلكەن ءۆالسى» – وسى كۇنگە دەيىن جۇرتشىلىقتىڭ سۇيسىنە تىڭ­دايتىن ءۆالسى.

وسى سياقتى سۋرەتشىلەرگە كەلگەندە, سۋرەتشىلەردىڭ اراسىندا دا بىرسىدىرعى جاقسى بۋىن ءوسىپ كەلە جاتىر. حالىق سۋرەتشىسى قاستەەۆتى ساناماعاندا, ورال تاڭسىقباەۆتان كەيىنگى ۇزەڭگىلەس كەلە جاتقان كەنباەۆ, مامبەەۆ, تەلجانوۆ, نۇرمۇحانبەتوۆ سياقتى جاس بۋىندار بار. وسى كۇندى ولاردىڭ سەزىنۋى, سول جايلارىن وزدەرىنىڭ ونەرىمەن كورسەتۋگە كەلگەندە قازاقتىڭ جاڭا سۋرەت ونەرى وتە جاقسى, جاڭا ساپادا ءوسىپ كەلە جاتقاندىعىن كورەمىز. سول جايدى ءبىز ءوزىمىزدىڭ جاس­تار تۋعىزىپ جاتقان قازاق پوەزياسى, قازاق ليريكاسى جايىندا ايتقىم كەلەدى. وسى ءۇش سالانىڭ تابىستارىن جاڭا جىل كەلگەندەي ونەردىڭ جاڭا, جاس قايراتكەرلەرى كەلىپ, قازاقتىڭ مۋزىكا, جيۆوپيس, پوەزيا ونەرىنە جاڭا ءبىر جىل كەلگەندەي جاقسىلىق اكەلە جاتقان سياقتى. بىزدەن ارعى كەزدەگى اقىنداردى قويا تۇرىپ, بىزدەن بەرگى اتاقتى اقىندار مەن جاس اقىنداردىڭ بىرقاتارىنىڭ شى­عارمالارىن العاندا, بۇل ارادا جاق­سى-جاقسى ايىرمىس بار, ارينە سونى­مەن بىرگە ولقىلىق تا, كەمشىلىك تە بار. ءسوز ناقتىلى بولۋ ءۇشىن مەن ءوزىم كىم­دەردىڭ شىعارماسىن وقىدىم, سولاردى اتاپ وتكىم كەلەدى. سول وقىعاندارىما سۇيسىنە وتىرىپ, ليريكا تۋرالى ايتا­تىن قورىتىندىم دا بار. ماسەلەن, I.مام­بە­توۆتەن «جاس قانات» جيناعىنىڭ ىشى­نەن ءتاۋىر دەگەن ولەڭدەرىم: «جايىققا», «وگەي شەشەمە» سياقتى ولەڭدەرىن اتاپ وتەر ەدىم. ت.شوپاشەۆتان ءسۇيسىنىپ وقى­­عان ولەڭدەرىم: «سارىسۋداعى جاس», «شيە­­­لى», «نارتاي اقىن», «سىرلاسۋ» ولەڭ­دەرىن كوپ ولەڭنىڭ ىشىنەن ءسۇيسىنىپ وقىدىم. ت. مولداعاليەۆتىڭ ولەڭدەرىنىڭ ىشىنەن: «الماتى تاڭى», «كوكتەم», «اسىل ۇستازعا», «نەمەرە سىرى», «حات» دەگەن ولەڭدەرى ۇناتىپ وقىعان شىعار­مالارىم. ساعي جيەنباەۆتىڭ بىرقاتار ولەڭدەرىن ءسۇيسىنىپ وقىدىم. «پارتيا تۋرالى جىر», «اناما», «ابزال انا» دەگەن سياقتى ولەڭدەرى. جيناققا كىرگەن شىعارمالاردىڭ كوپشىلىگىن تۇگەل وقىپ شىقتىم. جيناققا كىرمەگەن, بۇل ولەڭ­دەردىڭ سىرتىندا باسقا ولەڭدەر دە بار, بۇرىن دا كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن ولەڭدەر. جي­ناقتاعى بارلىق شىعارمالاردى تۇگەل وقىپ ۇلگەرگەنىم جوق, بىراق كەلەشەكتە وقىماقشىمىن. مەنىڭ دە ويىمدا جۇرگەن جايلار بار. ەرتەدەگىنى ەسكە تۇسىرە, جاڭا پوەزيا اكەلگەن جاڭالىقتاردى بىلمەك ماقساتىمنىڭ بار ەكەنىن ايتقىم كەلەدى.

ك.مىرزاليەۆتىڭ ولەڭدەرى ماعان وتە ۇنادى. مىسالى, «جاس اقىنعا», «جىر­عا سىيماس نۇر كوردىم», «ەڭبەك» دە­گەن ولەڭىنىڭ وزىندە جۇرتشىلىق اۋزى­نا تۇسە قويماعان تالاي ورالىمدار, شەبەرلىكتەر سەزىلەتىن سياقتى بولادى. جاڭا شىعارمالاردىڭ ارقايسىسىنان بۇل سياقتى تسيتاتالار كەلتىرىپ جاتسام, مەنىڭ ءسوزىم ۇلكەن بايانداماعا اينالعان بولار ەدى. مەنىڭ وقىماعان شىعارمالارىمنىڭ ىشىندە دە جاقسى نارسەلەر بولۋ كەرەك.

جالپى, ليريكا تۋرالى, قورىتىپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ ادەبيەتكە مادەنيەتتى اقىندار, وقىعان اقىندار كەلە باستاعان. بۇكىل كەڭەس وداعى كولەمىندەگى جازۋشىلاردى الماعاندا, كورشىلەس قىرعىز, وزبەك, تاجىك, تۇرىكمەن, تاتار ادەبيەتتەرىن العاندا دا وقىعان, مادەنيەتتەنگەن اقىندار اكەلمەگەن, ءومىر تاجىريبەسىن باسىنان كوپ كەشكەن, ءومىردى, وتاننىڭ ارمانىن ۇعا كەلگەن جاقسى جازۋشىلار بار ەكەنى راس. بىراق قازىر ءبىرتالاي جانرلار ءبىلىمدى كەرەك قىلادى. وقىماعان ادامنىڭ دراماتۋرگ بولىپ كەتۋى, وقىماعان ادام­نىڭ رومانيست بولىپ كەتۋى وڭاي نارسە ەمەس سياقتى. شىن جاقسى ولەڭ جازۋ ءۇشىن وقىماعان ادام بولۋى مۇمكىن ەمەس. حالىق پوەزياسىنىڭ ءوز شاما-شارقىنا قاراي جاقسى شىعارعان شىعارمالارى بار. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدە وقىمىستى اقىنداردىڭ ومىرگە كەلگەندىگىنىڭ ءبىر بەلگىسى – قازاق ادەبيەتىنىڭ وزىندەگى داستۇرلەر عانا ەمەس, اينالاسىن كورىپ, شارلاپ قالعاندىعى بايقالادى. تۆاردوۆسكي, يساكوۆسكي, ۆۋرگۋن, گامزاتوۆ سياقتى اقىندار قا­لاي جىرلايدى؟ اينالانى, ەسىكتى تۇر­تىنە جۇرگەندىگى بايقالادى. جالعىز قا­زاق ادەبيەتى كولەمىندە وزىمەن-ءوزى بولىپ, جالعىز شاپقان اتتىڭ كودەدەن, بۇتا­دان وزعانى سياقتى بولۋ جارامايدى. ۇلى ورىس ادەبيەتىنەن تۋىسقان تىلدەس ەل­دەردىڭ ادەبيەتىن, ءتىلى بولەك ادەبيەت اقىن­دارىنىڭ اۋدارمالارىن وقىپ, ۇلگى­لەرىن كورە وتىرىپ, ويلانا وتىرىپ, ىزدەنۋ دەگەن وقىعان جاستاردىڭ پوەزياعا كە­لىپ جەتكەندىگىن كورسەتەدى. جيناققا كىر­گەن ولەڭدەردىڭ ولپى-سولپى ەش جەرى جوق, ءبارى دە جىپ-جيناقى, جاپ-جاقسى ازىر­لىكپەن جازىلعان ولەڭدەر.

سونىڭ ىشىندە ادەبيەتكە قويىلىپ جۇرگەن تالاپتاردى ەسكەرگەندىگى بايقا­لا­دى. ويتكەنى قايتالانبايدى. وي, تا­قى­رىبى قايتالانعانىمەن, بۇرىنعى بىرەۋلەردىڭ جازعانىن قايتالاۋ دەگەن جوق, اركىم ءوز ءۇيىن تانىتقىسى كەلەدى. پوەزيانىڭ تاقىرىبى شاعىن بولسا دا, ءوزىنىڭ تۋعان جەرىن, اناسىنىڭ جايىن, كوكتەم, كۇز, قىس, ماحاببات ماسەلەسىن ايت­قىسى كەلەدى. بۇل تاقىرىپتار بۇكىل ادامزات تاريحى بولعاننان بەرى ايتىلىپ كەلە جات­قان تاقىرىپتار. ءاردايىم ءوز ۇنىمەن, وزىن­دىك سوزىمەن, ءوز كۇيى, وزگە بىلمەگەن ءبىر پەرنەنى باسادى. قازىرگى پوەزيانىڭ, ما­دە­نيەتتى پوەزيانىڭ وكىل­دەرىنىڭ – ءاربىر اقىن­نىڭ ءوزىنىڭ وزىندىك ءتىلى, ءۇنى بىرەۋدىڭ ايت­قانىن جازۋ كەرەك ەمەس دەگەندەي تالاپ­تاردى وزدەرىڭىزگە وز­دەرىڭىز قويىپ كەلە جاتقاندىقتى باي­قاتادى.

ادام پوەزيا ارقىلى دۇنيەدە تانى­ماعانىن تانىتىپ, ءوزىنىڭ سەزىمى, ساناسى ارقىلى ادامعا تانىتادى. اقىن بىر­قىدىرۋ وزىندىك جاڭالىق تاپقىسى كەلەدى, ءوزىن ءوزى تانىعىسى كەلەدى, ءوز ءومىرىنىڭ ۇلكەن شىندىعىن, بالالىعىن, اناسىن ايتادى. جاردى, جەردى ايتادى, ماحاببات جايىن جىرلايدى. بار اقىندار كوپ جەرلەردە تاقىرىپتاردى قايتالاپ جۇرەدى, ءۇيىرىلىپ جۇرگەن ءبىر شۋماق تاقىرىپتار بار ەكەنىن كورەسىزدەر. سونىڭ ىشىندە پارتيا, لەنين جايى, وسى قىرىق جىلدان بەرى كەلە جاتقان ۇلى ءداستۇر بو­يىنشا تاقىرىپتاردىڭ ىشىندە بۇلار دا ءجۇر. سولاردى جىرلاعاندا, سونى تىلمەن جىرلاعىسى كەلگەندىگى بايقالادى. ساعي جيەنباەۆتىڭ «پارتيا تۋرالى جىرىندا» تولىپ جاتقان وبراز, كوپ شىندىق, جۇرتشىلىققا ورتاق شىندىق بار. ول شىندىق – باس ماقالانىڭ كولەمىندە پۋب­ليتسيستيكا, جۋرناليستيكا رەتىندە شەبەر ايتىلىپ جۇرگەن شىندىق.

مەنىڭ اڭعارعانىم, بۇگىنگى جاس­تار­دىڭ بارلىعى دا ءوز ءتىلىن جاقسى بى­لەدى ەكەن. مەن, مەنەن كەيىنگى بۋىن ءابدىلدا, عالي, تايىرلار قازاق حالقى­نىڭ ءتىلى دەگەندى بىلۋگە جاعدايلارى, مۇم­كىنشىلىكتەرى كوپ بولعان جاستار. مەن سىزدەرگە بۇل بولا بەرمەيدى, قازاقتىڭ حالىق ءتىلىن جاقسى بىلدىرەتىن ادامدار, ورتا كەزدەسە بەرمەيدى, سوندىقتان دا سىزدەر ءتىلدى جاقسى بىلمەيدى مە دەۋشى ەدىم. ادەبيەتتەن, كىتاپتان وقىپ ۇيرەنەسىزدەر, كەزى كەلگەندە, كولحوزعا بار­عاندا, اۋدانعا بارعاندا, ۇشىراسقان كارىقۇلاق ادامداردان ەستىمەسەڭىزدەر, كوپشىلىگىندە گا­زەت, راديو ءتىلى بولادى دا, سوندىقتان جاس­تار تىلگە شورقاق بولادى-اۋ دەپ ويلاۋشى ەدىم. قازىرگى جاستار تالابى بار, تابيعاتتى, كورگەنىن ايتقاندا, باسقا اقىن­داردىڭ ۇنىنە ءۇن قوسىپ, ىلەسە سويلەپ كەل­گەندە, بارلىعىندا دا ءتىل ورامى, وي تولعامى ساي كەلىپ وتىرعاندىعىن تانىتادى. وسىمەن بىرگە ايتىلاتىن نارسە: تاعى ءبىر ۇلكەن قاسيەت – كوپسوزدىلىك ازا­يىپتى. سىزدەردەن الدىڭعى بۋىندا كوپ­سوزدىلىك بايقالاتىن. كوپسوزدىلىككە تەرەڭ وي قوسىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر عوي. كوپسوزدىلىكپەن ويى ۇشتاسقان ۋيتمەن, پاۆلو نەرۋدا, جورجۋ امادۋ, لۋي اراگون سياقتى دۇنيە جۇزىندەگى بەيبىتشىلىك ءۇشىن الىسىپ جۇرگەن رەۆوليۋتسيالىق ساناداعى اقىنداردىڭ ءبىرى نازىم حيكمەت, مىنە, بۇلاردىڭ ۇزاعىراق جازاتىنى بار. بىراق ولار سونى, تىڭ, تەرەڭ ويلى كەلەدى. وي بولماسا, شىعارما تەرەڭ قاسيەتتى بولمايدى. جۇرت ايتقانىن ايتارسىز, سونىڭ وزىندە وزىندىك تىلمەن ايتا ءبىلۋ كەرەك. سول وي وبرازبەن ايتىلۋى كەرەك. مۇندايلار بولماعان جەردە پوەزيانىڭ از ءسوزدى بولۋى جاقسى نارسە. كوپسوزدىلىك حالىق پوە­زياسىندا, ءتىپتى ەكى ءجۇز جولعا بارماي اتىنىڭ باسىن ىرىكپەيتىنىن, توقىراۋ بولمايتىنىن سىزدەر بىلەسىزدەر. مىنە, وسىنداي نارسەلەر سىزدەردە جوق. ال شۇ­بىرتىپ جىبەرگەن بولساڭىزدار, ولەڭ تۇ­رىنەن ايىرىلادى. ولەڭنىڭ ولشەۋى ءوزى­نىڭ مولشەرىمەن قادىرلى. ولاي بولسا, وسى قاسيەتىنەن ايىرىلادى. ۇزاق ولەڭنىڭ ۇزىنا بويىنا بىردەي وي دا جەتە بەرمەيدى, وبراز دا بولمايدى. ولەڭنىڭ بىرقاتارى اسىعىس جايلاردا جازىلادى. ال ءبىزدىڭ جاستار – وقىمىستى جاستار, ىزدەنۋشى جاستار, ءبىلىمدى جاستار. بۇل جاس­تار – پوەزياعا قويىلىپ جاتقان تالاپتى ەسكەرەتىن جاستار. مىنە, مۇنداي جاستار تەرەڭ سىرلى, سوزگە ساراڭ بولعىسى كەلەدى.

وبراز بولماي, ويدىڭ دا قاسيەتى بولمايدى. جۇرت ايتىپ جۇرگەن ويدى ءسىز دە ايتاسىز, جۇرت ايتپاعان ويدى ايتۋ – اندا-ساندا ءبىر ۇشىراساتىن باقىت, ول – ىرىس. جۇرت ايتپاعان وي وبرازدارى پارتيانىڭ, جۇرتشىلىقتىڭ سۇيەتىن ويى – ول تابىس, ول باقىت. ويدىڭ كوپشىلىگى جۇرت ايتقان وي بولۋى مۇمكىن, بىراق سونى باسقاشا تۇردە ايتا ءبىلۋدىڭ ءوزى قاسيەت. ءبىزدىڭ پوەزيادا دا تەرەڭ وي, مول وبراز جەتە قويماي جاتىر. جاستار پوە­زياسىنا ۇلكەن وبرازدىلىق كەرەك. بۇل وبرازدىلىق ءبىرتالاي جاستار ولەڭدەرىندە بار. مىسالى, پارتيا تاقىرىبىندا قى­زىق وبرازدار اڭعارىلادى.

ت.مولداعاليەۆتىڭ, ت.شوپاشەۆتىڭ, ق.مىرزاليەۆتىڭ ولەڭدەرىندە جاقسى ويى وبرازىمەن تابىسىپ جاتادى. بۇلاردىڭ شىعارمالارىن الدىڭعى پوەزيامەن سا­لىستىرعاندا وزىندىك كەمشىلىكتەرى دە بار. ءبىزدىڭ الدىڭعى بۋىن پوەزيا­سىندا ۇل­كەن الەۋمەتتىك تاقىرىپ, حالىققا تار­­بيەلىك تاقىرىپ, ماركستىك-لەنيندىك في­­لوسوفيانىڭ بۇكىل جاڭا ادامزات تا­ري­حىنا اكەلگەن كەڭ-كەڭ, ۇلى- ۇلى تاقى­رىپتاردىڭ بىرقاتارى ازايىپ كەتكەن سياقتى. حالىقارالىق دوستىق, بەي­بىتشىلىك, كومسومول, ۇلى ورىس حالقى جا­يىن­داعى تاقىرىپ, ۇلى ادامداردان ۇيرەنۋ ماسەلەسى, حالىقتار دوستىعى دەگەن تاقىرىپتار, ساكەننەن باستاپ قاسىمعا دەيىن, قاسىمنان م.الىمباەۆقا دەيىن ءبىر بۋىن ىلگەرى جاستارعا كەلەتىن تاقىرىپتار ءبىزدىڭ پوەزيادا, وسى جيناقتىڭ ىشىندەگى اقىندار شىعارمالارىندا ازايىپ كەتكەن سياقتى. وسى كۇشپەن وسى سيپاتتى وسى ىزبەن كوتەرسەڭىزدەر, بۇل تاقىرىپ توزاتىن تاقىرىپ ەمەس, جىرلانىپ مادەنيەتتى دارەجەگە جەتىپ بولدى دەۋگە بولمايدى, بىردە جەتىپ, بىردە جەتپەي جۇرگەن تا­قى­رىپ. ءبىزدىڭ پوەزيانىڭ بارلىق بۋىندارىنا ايتا كەتەرلىك ءبىر جايدى وسى ارادا اتاپ وتكىم كەلەدى. ورىس پوەزياسىن بىلاي قويعاندا, قىرعىز, وزبەك, ازەربايجان, تاجىك پوەزيالارىن, داعىستان پوەزياسىن الىپ قاراساڭىزدار, وسىندا بىرنە­شە ادامنىڭ شىعارمالارىندا ءار بۋىن اقىنداردىڭ اۋزىنا تۇسە قويماعان تا­قىرىپتار بار. وتان سوعىسى جىلدارى باس­قىنشىلىق جەرىن شاۋىپ العان, ءبىرىنىڭ اتاسى ءولىپ, ءبىرىنىڭ اكەسى مايدانعا كەتكەن جاستار, بەت-اۋزى قاپ-قارا ماي بولىپ قالعان سان جەتىم بالالار ۇلكەن توپتارىمەن پويىزدارعا ءمىنىپ, بىرنەشە كۇن جۇدەپ-جاداپ, ءار الۋان حالگە ۇشىراعان, سۋىققا توڭىپ, اشتىققا ۇرىنىپ, تاشكەنت, الماتى, ومبى قالالارىنا كەلدى. بۇل بالالاردى وتان قوينىن اشىپ قابىل الدى, تاربيەلەدى. مىنە, وسى ماسەلە, بۇكىل كەڭەس پوەزياسىندا سول سۇراپىل قيىنشىلىق سوعىس ءداۋىرىنىڭ انىق بەلگىسى رەتىندە قالعان ءبىر ولەڭ «باۋىرىم, مەن سەنىڭ اتاڭمىن» دەگەن عافۋر عۇلامنىڭ ولەڭى. بۇل ولەڭىندە عافۋر عۇلام مايداندا جۇرگەن, قيىنشىلىق كورگەن كەڭەستىڭ جاس بۋىنىنىڭ بارلىعىنا اتالىق قوينىن اشىپ سويلەگەن, وتان جۇرەگىن, كەڭەس ەلىنىڭ جۇرەگىن كورسەتكەن. بەلورۋسسيادا, ۋكراينادا ەرتە زاماننان ەۆرەيلەر وتىراتىن جەرلەر بولاتىن, سول جەرلەرگە فا­شيستەر كەلگەندە ەۆرەيلەردى قىرا باس­تاعان. مىنە, وسى ەۆرەيلەر اۋىر حالدە, بەت-بەتىمەن قاشىپ, ۇلكەن قالالارعا كەل­گەن ۋاقىتتاردا قۇلاقتىق مىنەزدەر كور­سەتۋشىلەر بولدى. وسىعان قارسى عا­فۋر عۇلام «مەن دە ەۆرەيمىن» دەگەن ولە­ڭىن جازدى. بۇل لەنيندىك اسا ءبىر اسقاق ۇران سياقتى. ءبىزدىڭ تۋىسقان ەلدەردىڭ اۋىز­دارىنان شىققان ولەڭدەرىنىڭ ەڭ ءبىر ءىرىسى.

دۇنيە جۇزىندەگى ەزىلگەن حالىق ەلدەرى­نىڭ اتىنان افريكا, امەريكا قارا ناسىل­دىلەرى اتىنان «نەگر سويلەيدى» دەپ قۇل­دىققا, تەڭ­سىزدىككە قارسى سويلەيتىن اقىن ءوز ءداۋى­رىنىڭ تاريحى اتىنان سويلەيدى. بۇل قارا ءناسىلدىنى سويلەتىپ وتىرعان كەڭەس اقىنى – سامەد ۆۋرگۋن. داعىستان اقىنى راسۋل عامزاتوۆتىڭ «اكەممەن اڭگىمە» دەگەن پوەماسى دا بار. اقىن سويلەپ وتىرىپ, حالىق الدىندا ءوزىنىڭ قانداي قارىزى بار ەكەنىن, ءوز ارىن حالىقتىڭ ارىمەن سا­لىستىرعاندا قارىزدارمىن, سونى ءتۇ­سىن­دىم دەپ اقىن اكەسىنىڭ ارۋاعىمەن سوي­لەسەدى. بۇل – ۇلكەن سەرپىندى, كەڭ تىنىستى پوەزيا. تاجىك اقىنى تۇرسىن-زادە ءبىزدىڭ پوەزيامىزبەن قاتار جاساپ كەلە جاتقان اقىنداردىڭ ويلارىنا نە بەردى؟ ونىڭ « گولوس ازي» دەگەن ولەڭىندە ءتىپتى كوپ بىلەتىندىگىن كورسەتەدى.

وسى ولەڭىندە ازيا, افريكا حالىق­تارى­نىڭ اتىنان, ءتىپتى ءۇندى, قىتاي اقى­­نى, گانا اقىنى, جاپون اقىنى ايت­پا­عان ويدى تاجىكتىڭ تۇرسىن-زادەسى سوي­­لەپ تۇر. مۇنىڭ ءاربىر جولى بىردەي ادام اۋزىنا تۇسپەيتىن ماسەلەلەر ەمەس, بى­راق ۇلكەن, ورلەگەن وي ءداۋىردىڭ بيىگىنە شى­عىپ سويلەيتىن سوزدەر. جەكە باستىڭ, ءۇي تۇر­مىستىڭ, تۋعان جەرىڭنىڭ تاقىرىبى – ءبارى دە كەرەك. بىراق ونىڭ دا شەگى بولادى. ونىڭ وزىندە ۇلكەن اقىلدىلىق, زور تولعاۋ ارقىلى ۇلكەن ادەبيەتتىك شەبەرلىك بار ەكەندىگىن اڭعارۋ كەرەك. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, وسى تۇركسىب جولى سالىنعاندا ءبىر اقىندار ولەڭىندە, تەڭەۋلەرىندە «قارا ايعىر» دەپ, «وتاربا» دەپ العاندا, سوندا ءبىر ولەڭ جازىلدى. «بۇل قاي جول؟» دەگەن. وتكەن جىلداردا كوزىنىڭ جاسى توگىلىپ, تۇتقىن جۇرگەن, ءومىر زارى سان كەزگەن جەتىسۋ جولى دەگەن جول – قىتاي مەن ەۋروپانىڭ ساۋدا قاتىناس جولى, سول جولمەن ادامزات كورمەگەن قاستىقتار جۇرگەن, ءبىر كەزدەگى شىڭعىستىڭ قانقۇيلى جولى قازىر تۇركسىب جولى تۇسۋمەن قانداي جول بولادى؟ – دەپ بۇرىنعى قاندىبالاق جا­ۋىزدار جۇرگەن جولدىڭ ەندى جاڭا وتان­نىڭ كۇرە تامىرى بولادى, سول تەمىر جول ار­قىلى جاڭا ويلار, جاڭا تامىرمەن جاڭا قاندار جۇرەدى دەپ عافۋر عۇلام جازعان.

ازيا, افريكا ەلىنىڭ ازاتتىعى جونىن­دە دە جىرلايسىزدار. قاتاردا كەلە جات­قان اقىندار قالاي جىرلايدى؟ مىنە, سولاردىڭ شىعارمالارىنا قاراپ, تانىسىپ وتىرۋ كەرەك. ۇلكەن وبراز بولماي, پوەزيا بولمايدى. سىزدەر جاڭا باقىت پەن جاڭا مادەنيەتتى ىزدەنۋدىڭ بويىندا وسى جايلاردى ويلانىڭىزدار. سول مادەنيەتتى اقىنداردىڭ ەشبىرى ايتپاعان وبرازدى ويلارمەن ايتقاندارىن سىزدەر دە ايتا الادى دەپ ويلايمىن. ىزدەنۋ ۇستىندە, ۇمىتتەنۋ قالپىندا ءبىر دوستىق تىلەك: مەن اقىن ەمەسپىن, بىراق اقىن ونەرىمەن دوستاردىڭ الدىندا جاقىن تۇرعان قانداي ورىستەر بار, جاپ-جاقىن ءبىر بەلەستىڭ استىندا تۇرعان كەيبىر شىندىق بار, سول بەلەسكە شىعىپ, تابىلماعان جوقتى تابۋ, سوعان تىرىسۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. وسىمەن بىرگە, مۇحتار قارتايعاسىن اقىل ايتۋ داعدىسىنا تۇسكەن ەكەن دەمەڭىزدەر, بىراق ءبىر نارسەنى ايتقىم كەلەدى. جاستار, وسى باستان بىرنەشە ادەتتەن ساق بولىڭىزدار. ەڭ الدىمەن, جاقسى جازدىم ەكەن دەپ اسقاقتاماۋ كەرەك, تۋماي تۇرىپ تولدىم, جازباي جاتىپ بولدىم دەۋدەن كوشۋ كەرەك. بۇل مىنەز ادامدى جامان نارسەگە اپارىپ ۇرىندىرادى. اراق ءىشۋ, ماستانۋ وسىدان تۋادى. ۇلى لەنيننىڭ, گوركي­دىڭ كىشىپەيىلدىلىك سياقتى جاقسى ءداستۇرى بار. وسىنى ۇيرەنە ءبىلۋ كەرەك. ماستانۋ دەگەندى كورمەي جۇرگەن جوقسىزدار, بولىپ قالدىم ەكەن دەپ الدىڭعىنى مۇيىزدەپ, شىنتاعىمەن قاققىلاپ, وزىنە-ءوزى عاشىق بولۋشىلىق – بۇل ادامنىڭ ۇلكەن سورى. بۇل, ەڭ الدىمەن, وزىمشىلدىكتى, وزىمشىلدىك – كۇنشىلدىكتى تۋعىزادى. مادەنيەتى از ادەبيەتتەردە بۇل ۇلكەن سوردىڭ ءبىرى. ەكىنشىدەن, جاقسى ەڭبەك جازدىم, تانىلمادى دەپ قورىقپاڭدار, تانىلماعان شەكسپير مەن تانىلماعان تولستوي كوپ بولا بەرەدى دەپ ويلاماڭىزدار. ولار دۇنيەدە بىرەۋ-اق. ولار كورىنگەنگە مىسال ەمەس. شالا شەكسپيرلەر, تولىسپاعان تولستويلار تانىلماي جۇرە بەرسىن. ودان كەلەر-كەتەر از عانا. ءوڭىرى تابىلماعان تاۋ, تەرەڭى تانىلماعان وزەن بار ما؟ ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە باعا بەرىلمەي قالعان قاسيەت بار ما؟ باعالى-باعالانباي كەلگەن قاسيەت جوق. كەڭەستىڭ ادال سىنى, ءادىل باعاسى قۇمنىڭ تۇكپىرىندەگى كەر­بە­باەۆتى دا تانىدى, تاپتى دا عوي. كىشكەنتاي چۋكچانىڭ رىتحەۋىن, تۋۆانىڭ سالچاك توكاسىن تانىدى دا, تاپتى عوي. اقىندىق جاقسىلىعىم تانىلمايدى دەپ ويلاماڭىزدار. جاقسىلىقتى تانۋ رەتىندە ەڭ ءادىل ءارى ادىلەتتى حالىق ءبىزدىڭ كەڭەس حالقى. جاقسى باعا ورىن تاۋىپ بەرىلەدى. سوندىقتان ادەبيەت ءۇشىن جارناما كەرەك ەمەس. بۇل جارناما وزىمشىلدىك, كۇنشىلدىكتى تۋعىزادى. امەريكاعا بار­عاندا ماياكوۆسكي «برۋكلينسكي موست» دەگەن جىر جازعان. ماياكوۆسكي بۇل كوپىردىڭ ۇلكەندىگىن, تالانتتى ينجەنەردىڭ كىم ەكەنىن ايتپاعان. ول زاماندا برۋكلين كوپىرى ماياكوۆسكيدى تاڭداندىرسا, ونىڭ بەر جاعىندا بىزدە سالىنعان, استىندا تىرەۋىشى جوق كوپىردى سالعان ينجەنەردىڭ اتىن قايسىڭىز بىلەسىزدەر؟ وسىعان قاراعاندا ادەبيەت سالاسى ەڭ ءبىر جارنامالى, سوندىقتان ءوزىن ءوزى جارنامالاۋدىڭ ەشبىر قاجەتى جوق. ەڭبەك جاقسى جازىلسا, «باسىنعالى جاتىر» دەپ ءبىر حابارلاسا, «باسىلدى» دەپ ەكىنشى رەت حابارلايدى. ول شىعارمانىڭ تسيكلدارى جۋرنال بەتىندە باسىلادى, كىتاپ بولىپ شىعادى, سىنشى ماقتاۋ جازادى, مىنە, كورىپ وتىرسىزدار, ادەبيەتتەن جارناماسى ارتىق نە بار؟ كوپ ەڭبەك قالامنىڭ سياسى قۇرعاپ بولماي-اق داڭقتانىپ جاتادى. سوتسياليستىك وتاندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جانداردىڭ ىشىندە ەڭبەگىن دابىرلاپ جاتاتىن تەك ادەبيەتشىلەر. سوندىقتان سونىڭ ىشىنەن جارناما ىزدەۋ بەيشارالىق نارسە دەپ سانايمىن.

ال جەكە ادامدى جارنامالاۋ تالانت­سىز­دىقتىڭ بەلگىسى, ول – بەيشارالىق. كۇن­شىلدىك پەن وزىمشىلدىككە بايلانىس­تى «مەنىكى ونىكىنەن ارتىعىراق, مە­نى باعالامادى» دەگەن نارسەلەردىڭ بار­لىعى وسىنداي دەرتتەردەن پايدا بولادى. سىزدەردەن الدىڭعى بۋىن الداعى زا­مان­نىڭ جاماندىعىن الا كەلەتىنى بولا­دى, سىزدەر ادال ادەبيەتشى, ۇلكەن ءادىل تارازىلارىڭ بار, سالماقتى سابىرلا­رىڭ بار, ادەبيەتتىڭ جاقسىلىعىن شىن سۇيە­تىن, شىن بەرىلگەن كىشىپەيىل ادەبيەتشى بولىڭىزدار. جاقسى جازعاندارىڭىز دالاعا كەتپەيدى, ەشبىر قاسيەت باعالانباي قالمايدى, التىنىڭ تانىلماي قالمايدى. جاقسىلىق ارتا تۇسەدى. ادەبيەتكە سۇلۋ مىنەز اكەلۋشى, ۇلكەن مادەنيەتتى قاسيەتتى اكەلۋشى, نۇرلى, جاقسى, جارقىراعان ءورىسى بار جاستار, ەڭبەكتەرىڭىزدىڭ جەمىستى بولۋىنا, تالاپ ۇستىنە تالاپ, نۇر ۇستىنە نۇر قۇيىپ, وقۋ-بىلىمدەرىڭىزدىڭ ءوسىپ-ورلەۋىنە زور اعالىق دوستىقپەن تىلەك ايتامىن.