حاكىم تۇتىنعان جادىگەرلەر

اباي ءتالىمىن جاستار ساناسىنا مىقتاپ ءسىڭىرۋدى ماقسات ەتكەن تاعىلىمدى جيىنعا قاتىسقان ەل اعالارى مەن زيالى قاۋىم وكىل­دەرى ادامشىلىق جولعا تار­­بيەلەيتىن وسيەت-ناقىلىن تار­­قاتا كەلىپ, بۇگىنگى تاڭداعى ۇلت­تىق بولمىسىمىزدىڭ, ادامي ماق­سات-مىندەت جولىنداعى باعىت-باع­دار ەكەندىگىنە توقتالدى. قول­جاز­بالار جانە سيرەك كىتاپ­تار ۇلت­تىق ورتالىعىنىڭ ديرەك­تورى مىن­دەتىن اتقارۋشى نۇر­لان ەرە­جەپوۆ كور­مەنىڭ ەل پرە­­زيدەنتى قاسىم-جو­مارت تو­قاەۆ­­تىڭ اقىن, ويشىل, اعارتۋ­شى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىل­دىق مەرەيتويىن اتاپ ءوتۋ تۋ­رالى جارلىعىنا سايكەس, «اباي جا­نە XXI عاسىرداعى قازاقستان» ات­تى ماقالاسىنىڭ اياسىندا ۇيىم­داستىرىلىپ وتىر­عانىن جەتكىزدى.

– پرەزيدەنتىمىز ابايدىڭ 175 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ بو­يىنشا بەرگەن بىرقاتار تاپسىر­مالارىنىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە ايماقتاردان بولەك رەسپۋبليكالىق كولەمدە 500-دەن اسا ءىس-شارالار جوسپارلانىپ وتىر. اتقارىلىپ جاتقان جۇ­مىستاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىز­دىسى ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مۋزەي-قورىعىنا عىلىمي-رەس­تاۆ­راتسيالىق جۇمىستار جۇر­گىزۋ, اباي ءۇيى-مۋزەيىنىڭ جان-جاق­­تى تانىمالدىلىعىن ارت­تىرۋ ءىس-شارالارى سياقتى ىر­گەلى جۇ­مىستار اتقارىلىپ جات­قانى بارى­مىزگە بەلگىلى, – دەگەن ول «قول­­جازبالار جانە سيرەك كىتاپ­تار» ۇلتتىق ورتالىعىنداعى اتال­­­عان باعىتتار بويىنشا بىر­قاتار ءىس-شارالار قولعا الىن­عانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلتتىق ورتالىق قورىنىڭ سيرەك باسىلىمدار قاتارىندا اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ باسپادان شىققان بىرقاتار ەڭبەكتەرىنىڭ كوللەكتسياسى ساقتاۋلى. بۇل رەتتە اي سايىن « ۇلى دالانىڭ ۇلى اقىنى» تاقىرىبىندا جاستارعا ارنالعان عىلىمي-دارىستەر وتكى­زىلىپ كەلەدى. دارىستەرگە 300-دەن اسا ستۋدەنت پەن مەكتەپ وقۋ­شى­سى قاتىسقان. سونداي-اق اباي ولەڭدەرىن وقۋ چەللەندجىنە ور­تا­لىقتىڭ قىزمەتكەرلەرى دە ءوز ۇلەستەرىن قوسقانىن, ءارتۇرلى تىل­دەردە جاتقا ايتقانىن ءارى وسى رەت­تەگى ناسيحات جۇمىستارىنىڭ جال­عاسا بەرەتىنىن جەتكىزدى.

1885 جىلى اباي قۇنانباي­ ۇلى ءوزىنىڭ ورىس دوسى ن.دول­گو­پولوۆ ارقىلى قازاق حالقى­نىڭ ەرتەدەن قولدانىپ كەلە جاتقان زاتتارىن سەمەي قالاسىندا اشىلعان ولكەتانۋ مۋزەيىنە تاپسىرعانى بارشاعا ءمالىم. ولاردىڭ ىشىن­دە قازاق كيىز ۇيلەرىنىڭ جابدىق­­­تارى, قازاقتىڭ ۇلتتىق مۋزىكا­لىق اسپاپتارى, ودان بولەك نايزا, ايبالتا, شوقپار, ءشيتى مىلتىق جانە كىسە بەلدىك سىندى باسقا دا ءتۇرلى ەتنوگرافيالىق زاتتار بار. زامانىندا اباي ءوزى تۇ­تىن­عان قۇندى جادىگەرلەر بۇ­گىن­گى كورمەگە كەلگەندەردىڭ كوز­ايى­مىنا اينالدى. كورمەگە اباي تاپسىرعان زات­تاردىڭ ءبىرى – پىس­پەك تە قويىلدى. مۋزەي مامان­دارى­نىڭ ايتۋىن­شا, كەزىندە پىس­پەك جالعىز ەمەس, سابا­مەن بىرگە تاپ­سى­رىلىپ, سابا­نىڭ ساقتالماي قالۋى ابدەن مۇم­كىن. پىسپەكتىڭ ۇزىن­دىعى 59 سم, تومەنگى جاعى جارتى سفەرا ءتا­رىز­دى ويىلسا, جوعار­عى جاعى ءتورت قىرلى ۇشكىر جەبە سياقتى جاسالعان. پىسپەك ورتا تۇسىنان قيعاشتاي سىنعان, سوندىقتان سىنىقتارى ءبىر-بىرىنە جاناستى­را ەكى جەردەن مىس سىممەن ورالىپ, ورنىنا بەكىتىلىپ­تى. ال اعاش قۇتى – اباي ءۇيىنىڭ مۇلكى. اسا شەبەرلىكپەن جاسال­عان سۋسىن قۇيۋعا ارنالعان قۇتى قايىڭ اعا­شىنان تۇتاس ويى­لىپ, ەكى بولىك جەكە دايىندالىپ, وڭدەلگەننەن كەيىن جەلىممەن بىرىكتىرىلگەن. قۇتىنىڭ ءبىر جاق بەتىنە اق ءتۇستى مەتالدان جىڭىشكە دوڭگەلەك جاپ­سى­رىلىپ, ورتاسىنا وسىمدىك جاپى­راعى, ءمۇيىز تارىزدەس ء«تورت قۇلاق» ويۋلارىنىڭ ۇلگىلەرى قون­­دى­رىلعان. قاقپاعى جۇقا كۇ­مىس­پەن قاپتالىپ, مويىن جاعى ادەمى بەدەرلەنە بەزەندىرىلگەن. قۇتى قارا تۇسكە بويالعاندىقتان اق ءتۇستى ويۋ-ورنەكتەر وتە جا­را­­سىم­­دى كورىنەدى. بەلدىككە باي­لاۋعا قولايلى بولۋ ءۇشىن قا­يىس ىلگەگى دە بار. كورمە بارى­سىندا ابايدىڭ ءومىر سۇرگەن كە­زەڭى جانە ونىڭ اينالاسىنا قا­تىس­­تى تاريحي تۇلعالار تۋرالى, اباي­دىڭ اقىندىق ونەر اينالاسى جانە سەمەي قالاسىنداعى 80 جىل­دىق تاريحى بار قاسيەتتى قارا شا­ڭىراق ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك قورىق-مۋ­زەيى­نىڭ تاريحى مەن ابايتانۋ عىلى­مىنىڭ دامۋى حاقىندا ماز­مۇنى تەرەڭ اڭگىمە ءوربىدى.

– اباي جىلى دەپ ارنا­يى بە­كى­­­تىلگەلى بەرى مۋزەيىمىزدىڭ كوش­­­­پەلى كورمەلەرى ەل اۋماعىنا شى­­عىپ كەتتى. كۇنى كەشە عانا پاۆ­­­لو­­د­اردا اشىلسا, بۇگىن ەلوردا تورىنە جەتىپ وتىر. ءبىزدىڭ مۋ­زەيى­­­مىز قازاقستانداعى تۇڭعىش ادە­­­بي-مەموريالدى مۋزەي ەكەنى بەل­­گىلى. كەزىندە اباي وقىعان مەد­­­رە­سەدەگى 250 كىتاپ تا ءبىزدىڭ مۋ­­­زەي­­دىڭ قورىندا ساقتاۋلى. وندا ءدىني باعىتتاعى كىتاپتار عانا ەمەس, ريتوريكا, حيميا, گەوگرافيا ءپان وقۋلىقتارى دا تابىلعان. اباي تويى بارلىعىمىزعا ۇل­كەن جاۋاپكەرشىلىك مىندەتتەپ وتىر, – دەدى «جيدەباي-ءبورى­لى» مەم­­لە­كەت­تىك قورىق-مۋزە­يى دي­­­رەك­­تورى­نىڭ عىلىمي جۇ­مىس­­­تار جو­نىن­دەگى ورىنباسارى مەي­­ر­ام­گۇل قايرامباەۆا. ماز­مۇ­نى تەرەڭ, ماعىنالى كورمە استانا­لىق­­تار ءۇشىن 24 قاڭتاردان 7 اق­پان­عا دەيىن قىزمەت كورسەتەتىن بولادى.