پولكوۆنيك مۇقاش شوپان ۇلى وماروۆ 1925 جىلى قورعالجىن اۋدانىنىڭ جوسالى اۋىلىندا تۋعان. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ اۋداندىق تۇتىنۋشىلار قوعامىندا قاتارداعى قىزمەتشى, سودان سوڭ مەكتەپتە مۇعالىم, اۋداندىق وقۋ بولىمىندە ينسپەكتور بولىپ جۇمىس ىستەيدى. 1943 جىلى قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلادى. مۇندا پاراشيۋتيست, راديووپەراتور, پەلەنگاتورشى, بايلانىسشى سياقتى كاسىپتى يگەرۋ ءۇشىن ارنايى ءبىر جىلدىق اسكەري دايىندىقتان وتەدى. بۇدان سوڭ وسى ماماندىقتار بويىنشا 4-ءشى گۆارديالىق اۋە-دەسانت بريگاداسىندا اسكەري مىندەتىن اتقارادى. كەيىن بۇل قۇرىلىم 9-شى گۆارديالىق ارميا قاراماعىنداعى 38-ءشى گۆارديالىق كورپۋستىڭ 147-ءشى اتقىشتار پولكىنە ەنىپ, 1945 جىلدىڭ باسىندا 3-ءشى ۋكراين مايدانىنىڭ قۇرامىنا تاپسىرىلادى.
مۇقاش وماروۆ ارتيللەريالىق ديۆيزيا باسقارماسىنىڭ بايلانىس ۆزۆودى بولىمشەسىنىڭ كومانديرى قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ, ۆەنگريا مەن اۆستريا ەلدەرىن نەمىس فاشيستەرىنەن ازات ەتۋ مايدانىنا قاتىسادى. سوعىستا ءجۇرىپ اۋىر جارالانادى, كونتۋزياعا ۇشىرايدى.
1945 جىلى ەلگە ورالعان سوڭ قورعالجىن اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ اسكەري ينسپەكتورى بولىپ ىستەيدى دە سودان 1946 جىلى رەسپۋبليكالىق ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ء(ىىم) الماتىداعى ءبىر جىلدىق مەكتەبىن ءبىتىرىپ, كەيىن كسرو ءىىم-ءنىڭ موسكۆاداعى ارناۋلى وقۋ ورنىن اياقتايدى. ءسويتىپ, ول بۇكىل سانالى ءومىرىن زەينەت دەمالىسىنا شىققانعا دەيىن اۋەلى ءىىم-دە, سوسىن 1954 جىلدان باستاپ قاۋىپسىزدىك ورگاندارىندا قىزمەت ىستەۋگە ارنايدى.
مۇقاڭ جەزقازعان وبلىستىق مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندەگى باسشىلىق قىزمەتىنە تەرەڭ بىلىمىمەن, وپەراتيۆتى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى ىسكەرلىگىمەن, عاجاپ ساۋاتتىلىعىمەن ءوزى باسقاراتىن مەكەمەدە عانا ەمەس, رەسپۋبليكا كولەمىندە باستىقپىن دەپ جۇرگەن تالايلاردان شوقتىعى بيىك تۇراتىن. ارتىق ايتقاندىق ەمەس. مۇنى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەتىن, مويىندايتىن. ىشكى شارۋاشىلىققا كەلسەك, باعىنىشتى قىزمەتكەرلەرگە كەرەمەت تالاپ قوياتىن, ءتارتىپتى قاتاڭ باقىلايتىن. الايدا, تاجىريبەسى ازدىعىنان جۇمىستى بىلمەي جاتقاندارعا, ءاسىرەسە جاستارعا, تۇسىنىستىكپەن قاراپ, ولاردى وقىتىپ, ۇيرەتۋدەن جالىقپايتىن.
مۇقاڭنىڭ ءبىر قاسيەتى وپەراتيۆتىك قىزمەت بولسىن نەمەسە تازا شارۋاشىلىق ىستەر بولسىن, ەگەر دۇرىستىعىنا كوزى جەتسە, ونى كەز كەلگەن دەڭگەيدە – الماتىدا عانا ەمەس, موسكۆانىڭ الدىندا دالەلدەي الاتىن. وبلىس باسشىلارىمەن ءتىل تابىسىپ, ولارمەن ءتاپ-ءتاۋىر قارىم-قاتىناس ورناتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇجىمدا شەشىلمەي جاتقان كوپ ماسەلەلەر ويداعىداي رەتتەلىپ وتىردى.
70-جىلداردىڭ ورتا كەزىندە اۆتونوميا قۇرىلمايتىندىعىنا كوزى جەتكەن نەمىس اعايىندار بۇعان نارازىلىق ەسەبىندە كوپتەگەن جەرلەردە كەڭەستىك ءتولقۇجاتتاردان باس تارتىپ, تاريحي وتانى – گەرمانياعا جاپپاي قونىس اۋدارۋ ناۋقانىن ورىستەتتى. كەڭەس وكىمەتى ءۇشىن مۇنىڭ ءوزى قاي جاعىنان بولسا دا ءتيىمسىز ەدى. جەر-جەرلەردە وسىنداي نيەت بايقاتقان نەمىس ازاماتتارىن قۋدالاۋ باستالدى. جامبىلدا, اقتوبەدە, قاراعاندىدا, الماتىدا ءبىر توپ نەمىستەر سوتتالىپ, كەيبىرەۋلەرىن پسيحياتريالىق اۋرۋحاناعا كۇشتەپ ورنالاستىرۋ فاكتىلەرى ورىن الدى.
جەزقازعاندا تۇراتىن نەمىس قاۋىمى دا قول قۋسىرىپ وتىرمادى. ولار قاراعاندى, توقماق, الماتىمەن بايلانىس جاسادى. رەسمي ورىنداردا تىركەلمەگەن جەتى ادامنان كوميتەت قۇردى. ونى ۇيىمداستىرعان ءدىنباسىلارى فريزەن مەن كلاسسەن قازاقستانعا كەلگەن شەتەلدىكتەر ارقىلى گەرمانيا ەلشىلىگىنە تاريحي وتانىنا كوشكىسى كەلەتىندەردىڭ ءتىزىمىن جاسىرىن تۇردە جەتكىزدى. مۇنىمەن بىرگە كوميتەت باسشىلارى تۇرعىندارعا نەمىس كولونياسىنىڭ تاريحى تۋرالى اقپار بەردى, كەڭەس وكىمەتى تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان قيانات تۋرالى لاقاپ تاراتادى. بيلىككە قيسىنعا كەلە قويمايتىن, ورىنداۋعا بولمايتىن تالاپتار قويادى. ءسويتىپ, شەت ەلگە جاپپاي قونىس اۋدارۋ پيعىلىن قوزدىرىپ, وكىمەتكە قارسى ءوشپەندىلىكتى ارتتىرا تۇسۋگە ارەكەت جاسايدى. فورمالدى تۇردە وسىنىڭ ءبارى, سايىپ كەلگەندە, قىلمىستىق ءىستىڭ نەگىزىن قۇرايدى. ال رەسپۋبليكالىق مقك ءسوز بولىپ وتىرعان وقيعاعا قاتىستى ادامداردى سوتتاپ, قاماۋعا الۋدى تالاپ ەتەدى.
“ولاردى تۇرمەگە قاماعانمەن ماسەلە شەشىلمەيدى, سوندىقتان زاڭعا سايكەس الدىن الۋ شارالارىن جۇرگىزۋ كەرەك”, دەگەن مۇقاڭنىڭ سوزىنە الماتىلىق باسشىلار كونگىسى كەلمەيدى. بۇدان سوڭ ول وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ك.س.لوسەۆكە بارىپ, ءمان-جايدى جايلاپ تۇسىندىرەدى.
جازالاۋ ساياساتى پروبلەمانى تۇپكىلىكتى رەتتەي المايدى. ويتكەنى, ەڭ الدىمەن نەمىستەر كوتەرگەن ماسەلەنى جونگە كەلتىرىپ العانىمىز ءجون. كەزىندە “جاپپاي جەر اۋدارۋ قاتەلىك بولدى, سوندىقتان كىنالارىڭ جوق, اقتالدىڭدار” دەگەن جارلىق بار. ولاي بولسا, بۇرىنعى اۆتونوميا نەگە قالپىنا كەلتىرىلمەيدى؟ سوندا ولار ۇلت ەسەبىندە جويىلىپ كەتپەس ءۇشىن ءتىلىن, ءدىنىن, ادەت-عۇرپىن ساقتاۋ ماقساتىمەن نە ىستەۋى كەرەك؟ سول ءۇشىن تاريحي وتانىنا كەتۋگە رۇقسات بەرىڭدەر دەگەن تالاپ قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعان جوق پا؟
ارينە, مۇنداي جاعدايدى كەيبىر ەكسترەميستەر ءوز پايداسىنا شەشكىسى كەلەدى. ونى ۋشىقتىرىپ, ۇجىمدىق سيپات, ساياسي استار بەرىپ جۇرگەندەر دە جوق ەمەس. بىراق قالاي بولعان كۇندە دە كوپشىلىگىن سوتتاپ, تۇرمەگە قاماۋ ءناتيجە بەرمەيدى. ودان دا تىنىش وتىرعان جۇرتتى تەرىس جولعا يتەرىپ, ولارعا جاناشىرلىق جاساعان بولىپ زاڭسىز جولعا يتەرمەلەپ, ارانداتىپ جۇرگەن ءبىر-ەكى ادامعا عانا ەسكەرتۋ جاساعان دۇرىس ەمەس پە؟
بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا قونىس اۋدارعىسى كەلگەندەرگە گەرمانيادا ەڭ جاقىن تۋىستارى بولسا جانە ولار “بىزگە كەلىڭدەر” دەگەن شاقىرۋ قاعازىن جىبەرسە عانا رۇقسات ەتىلەتىن. مەملەكەتارالىق شارت بويىنشا ءوتىنىش تەك جەكە تۇلعالاردان الىنادى, ال ۇجىمدىق تۇردە بەرىلگەن ارىز-شاعىم قارالمايدى. الايدا, فريزەن مەن كلاسسەن نەمىس ەلشىلىگىنەن وسىنداي مازمۇندا حات السا دا, ونى قانداستارىنان جاسىرادى, ۇجىمدىق قوزعالىسقا, توپ بولىپ نارازىلىق بىلدىرۋگە شاقىرادى. نەمىس كوميتەتىنە باسشى بولىپ جۇرگەندەردى تۇرمەگە جاپقاننان گورى ولاردىڭ ەكىجۇزدى قىلىعىن قانداستارىنا پاش ەتكەن ءتيىمدى ەدى. ال سوت ارقىلى جاۋاپقا تارتىلسا, وكىمەت “جازىقسىز جاندى رەپرەسسياعا ۇشىراتىپ جاتىر” دەپ سىبايلاستارى ارقىلى بۇكىل الەمگە جار سالادى, ءسويتىپ وپ-وڭاي ارزان ابىروي-بەدەلگە يە بولادى.
بولىپ جاتقان وسىنداي جاعدايدىڭ ءبارىن وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ك.س.لوسەۆكە بايانداعاندا بۇل پىكىردى وبلىس باسشىسى قولدادى. مۇقاڭ بەلگىلەگەن ءىس-شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى تولىق ماقۇلداندى. فريزەن مەن كلاسسەندى نەمىستەردىڭ ءوزى ءدىني باسشىلىقتان قۋدى, ولار ءۇشىن جازانىڭ ەڭ ۇلكەنى دە وسى ەدى. ويتكەنى جۇرت الدىندا وتىرىكشىلىگى اشكەرەلەنىپ, ابىرويى ايرانداي توگىلەدى, ماسقارا بولادى. كوميتەت تاراتىلادى, ال ەجەلگى وتانى – گەرمانياعا ءبىرجولا كوشۋگە قۇقىعى بار ازاماتتارعا زاڭ شەڭبەرىندە رۇقسات ەتىلەدى. ءسويتىپ, ماسەلەنىڭ ءبارى سول كەزدەگى قالىپتاسقان ءتارتىپ بويىنشا ۋ-شۋسىز, قۇقىقتىق ارناعا ءتۇسىپ, بىردە-ءبىر ادام تۇرمەگە جابىلمايدى.
* * *
ادىلدىك تۋىن كوتەرىپ, شىندىقتى جاقتايتىن, قاجەتتى جەردە “اقتى اق, قارانى قارا” دەپ پرينتسيپتىك كورسەتە الاتىنداردىڭ جولى وڭاي بولىپ كورگەن ەمەس. ونى ومىردەن كورىپ ءجۇرمىز. مۇقاڭ سونداي ادامداردىڭ قاتارىنا جاتادى. ونىڭ ار تازالىعىن قادىرلەگەنى, ادامگەرشىلىك قاسيەتتى جوعارى ۇستاعانى ءۇشىن تالاي قيىن جاعدايلارعا ۇشىراعانى دا بار. باستىققا جاعىنامىز دەپ جارامساقتانۋ, ءتاۋىر كورسەتكىش, اتاق-دارەجە الۋ ءۇشىن زاڭدى بەلىنەن باسۋ, شىندىقتى بۇرمالاۋ دەگەن مۇقاڭا مۇلدە جات.
ادام تاعدىرىنا مۇقاڭنىڭ قانداي جاناشىرلىقپەن قارايتىندىعىن سەزۋ ءۇشىن ءوزى ايتقان ءبىر وقيعانى بايانداي كەتكەن ءجون بولار. ونىڭ قىسقاشا مازمۇنى مىنانداي.
بىردە وزىمەن ۇزەڭگىلەس جۇرگەن قىزمەتكەردىڭ ۇزاق ىسساپارعا كەتۋىنە بايلانىستى سونىڭ قاراۋىنداعى شيلوۆ دەگەن ينجەنەردىڭ قىلمىستىق ىسىمەن اينالىسقانى بار. ءىستى تاپسىرىپ جاتىپ سول جولداسى: “سەن ونى اياما. ۇيىنەن ەشكىمدى جولاتپا, سالەمدەمە بەرگىزبە. قايدا بارادى دەيسىڭ, موينىنا الادى”, – دەيدى.
سول كەزدەگى (1948) زاڭ بويىنشا ايىپكەردەن “قىلمىس جاسادىم” دەگەن ءسوز اۋزىنان شىقسا-اق, باسقا پالەندەي دالەل بولماسا دا ونى سوتتاپ جىبەرۋگە بولاتىن. سوندىقتان دا تەرگەۋشىلەر كوپ جاعدايدا دالەل, دەرەكتەردى ىزدەۋدەن گورى بار كۇشتى ايىپكەردى مويىنداتۋعا جۇمسايتىن. قورقىتىپ, ۇركىتۋدەن, جان ازابىنان, باسقا كورگەن قورلىقتان ابدەن شارشاپ, قاجىعان ادام اقىرىندا جاساماعان قىلمىسىن مويىنداپ, سوتتالىپ كەتە باراتىن. ءىسىن سوتتان وتكىزگەن تەرگەۋشى كەرەمەت ءبىر شارۋا تىندىرعانداي كوڭىلى كونشيتىن. مۇنىڭ ەشبىر قىزىق-قۋانىشى بولماسا دا, وكىنىشكە قاراي, وسىنداي جاعدايدىڭ سول ۋاقىتتا ەلىمىزدە ەتەك العانى اششى دا بولسا شىندىق ەدى.
ال جاڭاعى ءسوز بولعان ءىستى قىسقارتىپ ايتساق, بىلاي ەكەن. شيلوۆ 20-جىلداردىڭ اياعىندا قيىر شىعىستا قىزىل اسكەر قاتارىندا جۇرگەن كەزىندە كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇگىت-ناسيحات جاساعانى ءۇشىن رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-بابىنىڭ 10-تارماعى بويىنشا ون جىلعا سوتتالىپتى-مىس. ءتۇرمەدە جازاسىن وتەپ جۇرگەن كەزدە, 1930 جىلى, لاگەردەن قاشقان سياقتى. رەسەيدەگى تۋىسىنا بارىپ, ينستيتۋت ءبىتىرگەننەن كەيىن سەمەيدەگى ءبىر كەنىشتە باس ينجەنەر بولىپ جۇرگەن جەرىنەن ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسادى. كوپتەگەن وردەن, مەدالدارعا يە بولىپ, كاپيتان شەنىندە ەلگە ورالادى. سودان الماتىعا كەلىپ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قاراستى ءبىر مەكەمەگە ءوز ماماندىعى بويىنشا ورنالاسپاقشى ەكەن. بىراق ارنايى تەكسەرىس جۇرگىزىلگەن كەزدە ونىڭ قىلمىسكەر ەسەبىندە بۇكىلوداقتىق ىزدەنىستە ءجۇرگەندىگى بەلگىلى بولادى. وسىعان وراي قايتادان قاماۋعا الىنىپ, بۇرىنعى ايىبىنا لاگەردەن قاشتى دەگەن سىلتاۋمەن بۇعان كونتررەۆوليۋتسيالىق ب ۇلىك دەگەن پالە (58-باپتىڭ 14-تارماعى – سابوتاج) جانە قوسىلادى.
الايدا, تەرگەۋشىلەر جان-جاققا قانشا سۇراۋ سالسا دا ايىپتالۋشىعا قاتىستى بۇرىنعى قىلمىستىق ءىستى تابا المايدى. اتى-ءجونىن, ومىرباياندىق دەرەكتەرىن ەشقانداي وزگەرىسكە ۇشىراتپاعان شيلوۆ بولسا “مەن سوتتالعان ەمەسپىن, سوندىقتان ەشقانداي لاگەردەن قاشقان جوقپىن” دەگەننەن ءبىر تايمايدى.
بىراق شيلوۆتىڭ پايداسىنا شەشىلەتىن تاعى ءبىر جايلار بار ەدى. ول رەسەيدىڭ باتىس وبلىسىندا تۋىپ-وسكەن, دەمەك, تۇرمەدەن قاشىپ كەتكەندىگى جانە ونى ىزدەستىرۋ جونىندەگى ماتەريالدار, ەگەر بار بولسا, سول تۋعان جەرىندە ساقتالۋى ءتيىس. الايدا, سوعىس كەزىندە نەمىستەردىڭ باسىپ الۋ قاۋپى تۋعان كەزدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ونداي ماتەريالداردى جاۋ قولىنا تۇسپەسىن دەگەن ويمەن ورتەپ جىبەرۋى دە ىقتيمال.
قالاي بولعان كۇندە دە ءتيىستى دالەل بولماعاندىقتان تەرگەۋ تۇيىققا تىرەلەدى. ال شيلوۆ بولسا كونتررەۆوليۋتسياعا قاتىسى بار اسا قاۋىپتى قىلمىسكەر ەسەپتەلگەندىكتەن ونى بوساتۋعا جاتپايتىن. ءتارتىپ سولاي.
مۇقاڭ سوڭعى قوزعالعان قىلمىستىق ءىستى تاعى دا مۇقيات وقىپ شىقتى. ايىپكەر جاسادى دەگەن قىلمىسقا دالەل جوق. سوعان قاراماستان بۇرىنعى تەرگەۋشى ونىڭ ءومىربايانىنا قاتىستى ساۋالدى جاۋدىرا بەرگەن. جوباسى سۇراق كەزىندە بىردەڭەدەن شاتاسىپ قالسا سونى دەرەك ەسەبىندە پايدالانباق بولعانعا ۇقسايدى. ال شيلوۆ “كورگەم جوق, بىلگەم جوقتان” باسقا ەشتەڭە ايتپايدى.
جوق جەردەن باردى تابۋ قيىن. ەكىنشىدەن, شيلوۆ لاگەردەن قاشىپ كەتتى دەگەننىڭ وزىنە 17 جىل ءوتتى. ينستيتۋت ءبىتىردى, جۇمىسىن ادال وتەدى. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىستى, ەلىن, جەرىن قورعادى. كوپتەگەن وردەن, مەدالدارمەن ناگرادتالدى. ياعني, ونى تاپ قازىر قوعامعا قاۋىپ توندىرەتىن ادام دەپ ايتۋعا بولمايدى. ولاي بولسا, باس بوستاندىعىنان ايىرىپ, تۇرمەگە وتىرعىزۋدىڭ قاجەتى بار ما؟ جانە نە ءۇشىن؟
مىنە, وسى جاعدايلاردى ەسكەرە كەلىپ, مۇقاڭ شيلوۆتى قاماۋعا الۋعا نەگىز جوق, ونى بوساتۋ كەرەك دەگەن شەشىم شىعارادى. جاس تەرگەۋشىنىڭ مۇنداي باتىل قيمىلىنا تاجىريبەلى قىزمەتكەرلەر, ونى زاڭمەن قابىستىرىپ, دالەلىن قالاي تابار ەكەن دەگەندەي تاڭدانا قاراعانى راس. بىراق مۇقاڭنىڭ بۇل ورىندى پىكىرى باسشىلىق تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, ءىس توقتاتىلادى, ال توعىز اي اباقتىعا نەگىزسىز قامالعان شيلوۆتى ۇيىنە جىبەرەدى.
پروبلەما تۇتقىنعا تۇسكەن ءبىر ادامدا ەمەس قوي. تەرگەۋشىنىڭ قاتەلەسۋگە قۇقىعى جوق. ويتكەنى, ءار شەشىمنىڭ ارتىندا ءتىرى ادام, ونىڭ قيلى تاعدىرى بولاتىندىعىن ءاردايىم ەستە ۇستاعان ءجون. ماسەلە پرينتسيپتە. شيلوۆتى اقتاۋعا بايلانىستى وقيعا سوناۋ 40-جىلداردىڭ اياعىندا بولسا دا, ونىڭ ۇمىتىلماي مۇقاڭنىڭ كوز الدىندا بۇگىنگىدەي ەلەستەپ تۇراتىندىعى سودان بولسا كەرەك. بۇل جاعداي ونىڭ ومىرىنە وشپەستەي ءىز قالدىردى.
* * *
مقك تاراپىنان ەلدىڭ بىرلىگىن ساقتاپ, ءىشى-سىرتىمىزدىڭ تىنىش بولۋى ماقساتىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار از ەمەس. الايدا, بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ءبىراز ۋاقىت قۇپيا ساقتاۋ قاجەت بولعاندىقتان جۇرت ونى كەزىندە ەستي بەرمەيدى. وسىعان وراي ءبىر وقيعانى ەسكە ءتۇسىرىپ كورەيىك.
وسىدان قىرىق جىلدان استام بۇرىن ۇلى كورشىمىز قىتاي جەرىندە مادەني رەۆوليۋتسيانىڭ كەڭ كولەمدە ءورىس العان كەزەڭىندە ابدراشيتوۆ (اتى وزگەرتىلىپ الىندى – ا.ك.) دەگەن بىرەۋ ساياسي ساحناعا شىعۋعا تىرىسىپ باقتى. ول ءتۇبى شىڭجاڭدىق جەرلەس ازاماتتاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, قانداستارىن ۇلىحاندىق ەزگىدەن سوعىس جولىمەن ازات ەتۋ كەرەك دەگەن جەلەۋمەن بۇرىنعى كسرو اۋماعىندا اسكەر قۇرۋعا ارەكەت جاساپتى. وسى ماقساتپەن ەرتەرەكتە شىڭجاڭ ءولكەسىندە ءومىر سۇرگەن شىعىس تۇركىستاننىڭ حالىقتىق رەۆوليۋتسيالىق پارتياسىن (شتحرپ) تىرىلتپەكشى بولادى. ىنتالى توپتىڭ اتىنان كوممۋنيستىك جانە جۇمىسشى پارتيالارىنىڭ حالىقارالىق كەڭەستەرىن وتكىزۋمەن اينالىسىپ, بۋداپەشتەگى كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەتكە حات جازىپ, ودان شتحرپ-نى تانۋدى, ونىڭ وكىلدەرىن وتكىزىلەيىن دەپ وتىرعان الەمدىك فورۋمعا شاقىرۋىن وتىنەدى. سونىمەن بىرگە ول ۇيعىرلار اراسىندا كەڭەس باسشىلىعى شىڭجاڭ حالقىنا ەكى رەت – 30-جىلدارى گومينداندىق شەن-شيتساي باسشىلىق جاساعان ۋاقىتتا جانە 1950 جىلى حالىقتىق وكىمەت قۇرىلعان كەزدە ساتقىندىق جاسادى دەگەن حابار تاراتتى. كسرو شىڭجاڭ ەسەبىنەن وسى جولى دا قىتايلارمەن ءسوز بايلاسىپ, كەلىسىم جاساۋدا دەپ قانداستارىن سەندىرمەك بولدى.
سول كەزدە شىڭجاڭداعى سانى از حالىقتاردىڭ كەيبىر پروبلەمالارى شىن مانىندە بار ەدى. سودان بولار, ابدراشيتوۆتىڭ بۇل ءىسى كسرو-دا تۇراتىن كەيبىر ۇيعىرلار تاراپىنان قولداۋ تاپقانى دا راس. ابدراشيتوۆ وزىمەن سىبايلاس, ءپىكىرلەس تاشكەنتتە تۇراتىن فايزوللامەن (اتى وزگەرتىلگەن – ا.ك.) الماتىدا كەزدەستى. بۇل جۇزدەسۋ بارىسىندا قازاقستان مەن وزبەكستاندى مەكەندەيتىن شىڭجاڭدىق ۇيعىرلاردىڭ ماو تسزە دۋن قولشوقپارلارىنا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋدەگى ورتاق باعىتىن ايقىنداۋ كوزدەلگەن ەدى. الايدا, قوزعالىس باسشىلىعى جونىندە پىكىر الشاقتىعى بولعاندىقتان بۇلار بىرلەسكەن تۇجىرىمعا كەلە المادى.
ابدراشيتوۆتىڭ بۇل قيمىلى ماو تسزە دۋن وكىمەتىنە باعىشتالعان كۇرەسكە ەشقانداي قاتىسى جوق بولاتىن. مۇنىڭ ءوزى تەك كسرو مەن قىتاي اراسىنداعى ونسىز دا وڭىپ تۇرماعان قارىم-قاتىناستى ودان ءارى شيەلەنىستىرە تۇسۋگە ىقپال جاساۋى مۇمكىن ەدى. سونىمەن بىرگە قىتاي باسشىلارىن شىڭجاڭ حالىقتارىنا قارسى قۋعىن-سۇرگىندى كۇشەيتۋگە يتەرمەلەيتىن ناعىز ارانداتۋشىلىق ارەكەت دەپ باعالاۋعا بولادى. جوعارى باسشىلىق سولاي دەپ ەسەپتەدى دە. سوندىقتان مقك ۇيعىر “كوسەمىنىڭ” وسى قاۋىپتى ءىس-ارەكەتىنە تويتارىس بەرۋى قاجەت ەدى. ال وسى جاۋاپتى ءىس-شارانى دايىنداپ, جۇزەگە اسىرۋ مۇقاڭا تاپسىرىلدى.
ەڭ الدىمەن ابدراشيتوۆ جونىندەگى قانداي دەرەكتىڭ بار-جوعى زەرتتەلدى. جالپى وسى وقيعاعا بايلانىستى ماتەريالداردىڭ ءبارى سۇرىپتالىپ, تالداۋ جاسالدى. سويتسەك, ءبىراز دۇنيە بار ەكەن. ابدراشيتوۆ شىڭجاڭدا تۇرعان كەزىندە دۇربىلجىندە استىرتىن جۇمىس جۇرگىزگەن ءوزىنىڭ باۋىرلاس پاتريوتتارىن بىرنەشە جىل بويىنا گومينداننىڭ قارسى بارلاۋ ورگانىنا ۇستاپ بەرىپ وتىرعان. كەيىن حالىقتىق وكىمەت ورناعاندا دا قوعامدىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىمەن بايلانىستا بولىپ, ونىڭ قۇپيا حابارى بويىنشا قىتايعا قارسى ب ۇلىكشىل ىسپەن اينالىستى دەگەن ايىپ تاعىلىپ, قۇلجادا ءبىر توپ ۇيعىر جاستارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان.
ابدراشيتوۆ 1944 جىلى حالىق ازاتتىق سوعىسىندا قازا بولعان شىڭجاڭنىڭ حالىق باتىرى, وزىمەن بىرگە تۋعان ريزۆانگۇلدىڭ اتاق-داڭقىن قاراقان باسىنىڭ پايداسى ءۇشىن شەشە بىلگەن. وكىمەتتىڭ سەنىمىنە كىرىپ, پروۆينتسيالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىلىعىنا سايلانادى. ال 60-جىلداردارى ونىڭ بيلىككە جاعىنىپ, قانداستارىنا جاساعان ارەكەتتەرى بەلگىلى بولا باستاعان كەزدە ۇيعىر حالقىنىڭ قاھارىنان قورىققان ول, قازاقستانعا قاشىپ, باس ساۋعالايدى. ولاي بولسا, مۇنداي ءپرينتسيپسىز, سىناپتاي قۇبىلمالى ادامنان نە ءۇمىت, نە قايىر. بىراق وڭايلىقپەن توقتايتىن ول جوق. حالىق سەنىمىنە كىرىپ, تاعى دا ۇيعىرلار مەن قىتايلار اراسىنا وت جاققالى تۇر. ۇلكەن ساحناعا قايتادان شىققىسى كەلگەن ابدراشيتوۆتىڭ ساياسي كەلبەتى وسىلاي بولاتىن. ەندىگى مىندەت جۇرت بىلە بەرمەيتىن وسىناۋ شىندىقتى ۇيعىردىڭ زيالى قاۋىمىنا جەتكىزۋ كەرەك ەدى. سولاي جاسالدى دا.
عالىمدار مەن جازۋشىلار, ونەر قايراتكەرلەرى, ۇيعىر زيالىلارىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ابدراشيتوۆ جونىندەگى سۇمدىق شىندىقتى ەستىگەندە بومبا جارىلعانداي اسەر ەتتى. وعان جۇرت لاعنەت ايتىپ, ال ونىمەن سىبايلاس, جاقىن جۇرگەندەردىڭ وزىنەن تەرىس اينالىپ, كەزدەسە قالسا, جيىركەنىش سەزىمىن ءبىلدىرىپ, ماڭايلارىنا جولاتپايتىن بولدى. ابدراشيتوۆ پەن فايزوللا اراسىنداعى ۇرىس-كەرىس, وسەك-اياڭ مولايىپ, بىتىسپەس كۇرەسكە ۇلاستى. اقىرى ەكەۋى دە بەدەلدەن جۇرداي بولدى. ءسويتىپ, ابدراشيتوۆ قوزدىرعان ساياسي زياندى نيەت بىرتىندەپ باسىلىپ, ەڭ سوڭىندا مۇلدەم تىنىشتالدى.
* * *
ۇلكەن ءومىر وتكەلىنەن وتكەن مۇقاش اعامىزدىڭ ەڭبەك جولى, شىعارماشىلىق قىزمەتى جونىندە اڭگىمە بولسا, ءسوز جوق, كوز الدىمىزعا زەينەپ جەڭگەمىز ەلەستەيدى. قادىرلى اعامىزدىڭ ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ اۋىر جاراقات الۋى, سوسىن قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ۇزاق جىلعى ءۇزىلىسسىز قىزمەتى ءۇي ىشىنە جايلى بولدى دەپ ايتا المايمىز. تاڭنىڭ اتىسىنان ءتۇن ورتاسىنا دەيىن جۇمىسباستى بولعان وعان سەنبى, جەكسەنبى دەگەننىڭ قاتىسى شامالى بولاتىن. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا شىرت ۇيقىدا جاتقاندا تەلەفون بەزىلدەپ, قىزمەتكە كەتەتىن كەزدەر از بولعان جوق. مىنە, وسىنىڭ بارىنە ءتۇسىنىستىك كورسەتىپ, مۇقاڭ اعامىزدىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ, ونىڭ وتان, ەل الدىنداعى مىندەتىن ابىرويمەن اتقارۋعا زەينەپ جەڭگەمىزدىڭ ۇلەسى مول ەكەندىگىن ەرەكشە اتاپ ايتقىمىز كەلەدى.
امانتاي كاكەن, وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, رەسپۋبليكالىق “جالىن” جۋرنالىنىڭ عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. استانا.