ءيمانجۇسىپ قۇتپان ۇلىنىڭ فوتوسۋرەتى قالاي تابىلعان؟

راۋشان حانىمنىڭ ايتۋىنشا, ءيمانجۇسىپتىڭ فوتوسى بارىن ونىڭ كەنجە ۇلى نۇرحان اعامىز بىلگەن. جارىقتىق 1992 جىلى دۇنيەدەن وتەر الدىندا قىزى راۋشاندى شاقىرىپ الىپ, قولىنا يمەكەڭنىڭ اقتالعانى تۋرالى مالىمەت بار ءتورت پاراق قاعازدى ۇستاتىپ, «قىزىم ساعان مىنا قۇجات امانات, وسىنى قولىڭا ال دا, اتاڭنىڭ ىزىنە ءتۇس, تاريحىن تۇگەندە!» دەي وتىرىپ: – اۋەلى ايتارىم, ءبىزدىڭ ۇيدە بەرتىنگە دەيىن تاتەمنىڭ (اكەسى ءيمانجۇسىپتى ايتادى) فوتوسى بولدى. ونىڭ تاريحى بىلاي: اۋلەتىمىز شيەلى وڭىرىنە ور­­نىققان سوڭ, ءبىر كۇنى تاتەم مەنى الدىنا الىپ اقمەشىتكە باردى. بۇل 1927 جىلدىڭ اياعى-تىن. ول تۇستا قالا قىزىلوردا اتانىپ, استانا مارتەبەسىن العان كەز. وسى جىلى قازان توڭ­كەرىسىنىڭ 10 جىلدىق داتاسى قىزىلوردادا اتاپ وتىلەتىن بولىپ, قايراتكەر-جازۋشى ساكەن سەيفۋللين بۇل تويعا اكەم ءيمانجۇسىپتى قۇرمەتتى قوناق رە­تىندە شاقىرعان ەكەن. وسى باسقوسۋ كەزىندە ساكەن اعا جانە ونىڭ قاسىندا ءبىر جولداسى ءبارىمىز فوتوعا تۇسكەن ەدىك. مەن تاتەمنىڭ الدىندا وتىردىم. ول سۋرەت سول تۇستا گازەتكە دە شىق­قان بولاتىن. سونى ىزدەپ تاپ دەپ اماناتتاپتى.

رەتى كەلگەندە ايتا كەتكەن ءجون شىعار, 1927 جىلى ساكەن مەن ءيمانجۇسىپ قىزىلوردا قالاسىندا كەزدەسكەنى جايلى ساكەنتانۋشى عالىم تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ دە ەڭبەكتەرىندە ايتىلادى. سونىمەن قاتار جاڭا­ارقالىق قالامگەر سەيفۋل­لين­نىڭ ءتول شاكىرتى جۇماباي ور­مانباەۆتىڭ ەرتەدە «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالانعان ء«بىر ساپارعا شىققانىمدا» اتتى دەرەكتى وچەركىندە جوعارىداعى قوس ارىستىڭ جۇزدەسۋى جايلى تولىق باياندالعان.  سونىمەن ءسوز باسىندا اي­تىلعان فوتو تاريحىنا قايتا ورا­لايىق. تاريحي بەينەنى ىزدەۋشى راۋشان نۇرحانقىزى اۋەلى اكەسى ايتقان ساكەن اعانىڭ جولداسى كىم ەكەنىن انىقتاۋعا تىرىسقان. سويتسە بۇل ادام ساكەننىڭ شاكىرتى جوعارىداعى جۇماباي ورمانباەۆ ەكەن. كەزىندە بۇل كىسى حالىق باتىرى يمەكەڭدى كەيىپكەر ەتە وتىرىپ «دالا پەرزەنتتەرى» اتتى كولەمدى كىتاپ تا جازىپتى. بۇل تۋىندى كۇنى بۇگىن باسپا بەتىن كورمەگەن. شىعارمانىڭ 500 بەتتىك ماشينكاعا باسىلعان قولجازبا نۇسقاسى راۋشان اپامىزدىڭ قولىندا ساقتاۋلى تۇر. وسى كىتاپتا باتىردىڭ ءتۇر-تۇلعاسىن: ء«يمانجۇسىپتىڭ تۇلعاسى كەسەك, جۋانتىق ەمەس سيدالاۋ, قاپساعاي كورىندى. قولمەن قويعانداي يەگىنە عا­نا بىتكەن سەلدىرلەۋ ۇزىنشا ساقالى, جەبەلى مۇرتى كوك بۋرىل تارتىپتى. جانارى تايماعان ۇلكەن كوزدى, ءسال شولاقتاۋ قىر مۇرىندى, ات جاقتى, اشاڭ قارا سۇر ءجۇزدى بايسالدى دا, ويلى ءتارىزدى. جارتى قارىس سالالى ساۋساقتارى جۋان دا سۇيرىك. ۇستىندە قارا كوك ماۋىتىدەن سۇلۋ تىگىلگەن بەشپەنت, شالبار, اياعىندا امىركەن كەبىس-ءماسى, باسىندا قارا بارقىت توپى...» دەپ سۋرەتتەپتى. بۇل كەزدە ءيمان­جۇسىپ الپىس جەتى جاستا ەكەن. ال مىنا فوتوعا زەر سالىپ قاراساڭىز جوعارىداعى سۋرەتتەمەدە ايتىلعان سيپاتتار تولىق اڭعارىلىپ تۇر.

فوتو راۋشان اپامىزدىڭ قولىنا قالاي ءتۇستى؟ – شامامەن 1990-شى جىلداردىڭ اياعىندا, – دەيدى ر.نۇرحانقىزى, اتامىزدىڭ ءانىن ورىنداپ جۇر­گەن ۇلكەن ءانشى قايرات باي­بوسىنوۆقا جولىعۋعا باردىق. ول كەزدە قايرات اعامىز جۇ­سىپبەك ەلىبەكوۆ اتىنداعى رەس­پۋبليكالىق ەستردا-تسيرك كول­لەدجىنىڭ ديرەكتورى بولا­تىن. مەكەمە ىشىندە حالىق كوم­پوزيتورلارىنىڭ سۋرەتتەرى جاپ­سىرىلعان قاراپايىم كور­مە-ستەند بار ەكەن. وسىلاردىڭ ىشىنەن بۇرىن ەش جەردە كەزدەس­پەگەن اتامنىڭ مىنا فوتوسىن كورىپ قالدىم دا, ونى اتتاي قالاپ سۇراپ الدىم. بۇل فوتو مۇندا قايدان ءجۇر, بۇعان دەيىن نەگە كورمەدىم, دەگەن سۇراقتار مازالاي باستادى. ءسويتىپ اتالمىش فوتونىڭ ىزىنە ءتۇستىم.

ۇزدىكسىز ىزدەنۋدىڭ ناتي­جەسىندە فوتونىڭ قايدان تا­بىلعانى انىقتالعان. اي­تالىق, اتاقتى ءانشى جانىبەك كارمەنوۆ 1970 جىلداردىڭ ورتاسىندا ءىس ساپارمەن لە­نين­گرادقا بارىپ, قالاداعى كونە گازەت-جۋرنالدار قورى ساقتالعان ارحيۆ-كىتاپحانادا از ۋاقىت جۇمىس ىستەگەن. اسىرەسە ەرتە كەزدە جا­­رىق كورگەن قازاق باسىلىمدا­رىن قاراپ شىققان. ءسويتىپ وتىرىپ, ءبىر گازەتتەن جوعارىدا نۇر­قان اقساقال ايتقان 1927 جىلعى فوتونى كورىپ قالادى. وتىرعان ادامنىڭ ءيمانجۇسىپ ەكەنىن بىلگەن سوڭ, ەرتەڭىندە قالتاسىنا شاعىن فوتواپپارات الىپ كىرىپ, تەك يمەكەڭنىڭ باسىن ءتۇسىرىپ الادى. جاكەڭ ەلگە كەلگەن سوڭ فوتونى ۇلكەيتىپ شىعارعان دا, كورمە-ستەندكە ءىلىپ قويعان. راۋشان كورگەنگە دەيىن سوندا تۇرعان.

بەكەن قايرات ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»