ەلىمىزدە ەكونوميكالىق سالالار مەن تۇرمىستا ەلەكتر قۋاتى مەن سۋدى ۇنەمدەۋگە, رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن «جاسىل» تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە جاقسى جول اشىلىپ وتىر. بۇل رەتتە بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىمەن جاسالىنعان ىنتىماقتاستىقتىڭ قاراپايىم ادامدار ءۇشىن تيىمدىلىگى مول بولعانى انىق. وعان ءبىز دامۋ باعدارلاماسىنىڭ قازاقستانداعى جوبا مەنەدجەرى گۇلجامال يساەۆامەن اڭگىمەلەسكەن كەزىمىزدە كوز جەتكىزدىك.
– قازاقستان مەن بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى اراسىنداعى «جاسىل» تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىق قالاي قالىپتاستى؟
– وعان قازاقستاننىڭ 2013 جىلى «جاسىل» ەكونوميكاعا ءوتۋ جونىندە ارنايى تۇجىرىمداما قابىلداۋى سەبەپ بولدى. بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى ەكونوميكاسىن زامان تالابىنا ساي رەفورمالاعىسى كەلەتىن, تابيعات پەن ونىڭ رەسۋرستارىن ۇنەمدى پايدالانۋعا ۇمتىلاتىن ەلدەرگە قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىن كوزدەيدى. سوعان ساي ول الەمنىڭ ءار شالعايىندا كوپتەگەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى – «جاسىل» تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جونىندەگى جوبالار.
جالپى, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى مەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنان باستاۋ الدى دەۋگە بولادى. سونىڭ ىشىندە ءبىر عانا «جاسىل» ەكونوميكا ماسەلەسىنە كەلسەك, ول قازاقستان وسى جونىندە ارنايى تۇجىرىمداما قابىلداعاننان كەيىن باستاۋ الدى. مۇنداعى دامۋ باعدارلاماسىنىڭ الدىنا قويىپ وتىرعان ماقساتى – «جاسىل» تەحنولوگيالاردى قولدانىسقا ەنگىزىپ, ولاردى پايدالانۋدى قاراپايىم قازاقستاندىقتارعا ۇيرەتۋ.
– ونى قالاي ۇيرەتىپ جاتىرسىزدار؟
– ءبىز بۇل ماسەلەنى ەڭ الدىمەن سۋ سەكتورىنان باستادىق. ويتكەنى قازاقستان سۋ كوزدەرىنە ونشاما باي ەل ەمەس. بىراق سوعان قاراماستان ەل ادامدارى سۋدى وتە ىسىراپپەن پايدالانادى. سوندىقتان ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ جولدارىن كورسەتىپ بەرۋ قاجەت بولدى. ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن بيۋدجەتى 600 مىڭ ەۋرو بولاتىن 14 گرانتتىق جوبا ازىرلەندى. بۇل قارجى ەۋروپالىق وداقتىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن دامۋ باعدارلاماسى تاراپىنان ءبولىندى. ال جوبالاردى قاي جەردە جۇزەگە اسىرۋ كەرەكتىگىن قازاقستاندىقتاردىڭ وزدەرى شەشتى. وسى ءۇشىن قازاقستانداعى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىلدى. ءسويتىپ ارقايسىسى 40-60 مىڭ ەۋرو تۇراتىن گرانتتىق جوبالار 8 وبلىستى قامتىدى. وسى بويىنشا ءبىز 18 ءتۇرلى «جاسىل» تەحنولوگيانى قالاي ەنگىزۋگە بولاتىندىعىن كورسەتىپ بەردىك.
– تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ناقتى ءبىر جوبا جايىندا بايانداي كەتىڭىزشى.
– مىسالى, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ارال اۋدانىنداعى سەگىز مەكتەپتى تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ جوباسىن الايىق. بۇرىن بۇل مەكتەپتەر اۋىز سۋدى تاسىمالداپ اكەلەدى ەكەن. ءبىز قاجەتتى قۇرالداردى (سورعىلار مەن سۋ تازالايتىن قۇرالدار) ورناتۋ ارقىلى مەكتەپتەرگە تازا سۋ شىعارىپ بەردىك. قازىر مەكتەپتەر ورنالاسقان اۋىلداردىڭ حالقى دا وسى سۋدى پايدالانىپ وتىر. ويتكەنى بۇل سۋدى تاسىپ ىشكەننەن الدەقايدا پايدالى بولىپ شىققان جانە سۋ ساپاسى دا جاقسارعان.
ەكىنشى ءبىر مىسال. تۇركىستاندا كۇن مەن جەل قۋاتىن پايدالانىپ جۇمىس ىستەيتىن سورعى ورناتتىق. ول جەر استىنان سۋ شىعاردى. وسى سۋدى باۋ-باقشا سۋارۋعا ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى ەنگىزىلدى. ونىڭ ۇستىنە ەگىستىككە پارنيكتەر ورناتىلدى. پارنيكتەردى جاتاعان جىلىجايلار دەپ تۇسىنۋگە بولادى. ءسويتىپ ەندى وسى ىسپەن شۇعىلدانعان ادامدار جىلىنا ءۇش رەت ءونىم الۋعا قول جەتكىزدى. وسى پارنيك شارۋاشىلىقتارى اراسىندا فەرمەرلەر كووپەراتيۆى قۇرىلدى. سوندا مۇنىڭ پايداسىن ءوزىڭىز ەسەپتەپ كورىڭىز. بىرىنشىدەن, سورىعىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە كوپ قارجى جۇمسالمايدى. ويتكەنى ول كۇن مەن جەل قۋاتى ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. ەكىنشىدەن, ەگىستىكتى سۋارۋ ءۇشىن كول-كوسىر سۋ كەتپەيدى. ويتكەنى ول تامشىلاتىپ قانا سۋارىلادى. سۋ توپىراققا ەمەس, تامىردىڭ ءدال وزىنە بارادى. ۇشىنشىدەن, پارنيكتەر ورناتۋ ارقىلى ادامدار بۇرىنعىدان الدەقايدا مول ءونىم الادى. ويتكەنى ءبىر جىلدا ءۇش رەت ءونىم جينايدى جانە العاشقى ءونىم بۇرىنعىعا قاراعاندا الدەقايدا ەرتە پىسەدى. ەرتە پىسكەن ءونىم مول پايدا كوزى. تورتىنشىدەن, كووپەراتيۆ قۇرۋ ارقىلى شارۋالاردىڭ باسى بىرىكتى. دەمەك ولار بۇرىنعىعا قاراعاندا الدەقايدا جەدەل دامۋعا مۇمكىندىك الدى.
كەنت اكىمى قازىر بۇل ءىستىڭ پايدالى ەكەندىگىن كورىپ, سورعى ارقىلى شىعارىلعان سۋدى قۇبىر تارتۋ جولىمەن ءار ۇيگە جەتكىزۋ ماسەلەسىن شەشتى. وعان قارجىنى وزدەرى تاپتى.
جالپى, ءبىز ءوزىمىز ەنگىزگەن جوبالار ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ تۇرۋى ءۇشىن ءار جوبانىڭ 53 پايىزىن قارجىلاندىرامىز. قالعاندارىن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر, شارۋا قوجالىقتارى نەمەسە تۇرعىندار وزدەرى قارجىلاندىرادى. ويتكەنى قارجى قوسقان كەزدە بارىپ ادامداردىڭ بويىندا جاۋاپكەرشىلىك پايدا بولادى.
سونداي-اق بۇل جەردە ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە, ءبىز ءوزىمىز قارجىلاندىراتىن جوبالاردى تاڭداپ العان كەزىمىزدە, ولاردى ەكىنشى ءبىر جەردە كوشىرىپ پايدالانۋ مۇمكىندىگىنىڭ بولۋىنا ءمان بەرەمىز. ويتكەنى ءبىزدىڭ ماقساتىمىز «جاسىل» تەحنولوگيالاردى قالاي ەنگىزۋگە بولاتىندىعىن ادامدارعا كورسەتىپ بەرۋ, ولاردىڭ كوزىن اشۋ عوي. كوزى اشىلعاننان كەيىن ادامداردىڭ بۇل ءىستى ءوز بەتتەرىمەن تاراتىپ, كوبەيتىپ الىپ كەتەتىندىگىنە سەنىم زور.
– ءيا, قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن ازاماتى «جاسىل» تەحنولوگيالاردىڭ پايدالى ەكەندىگىن كورىپ, ۇيرەنىپ السا, مۇنان ءارى بۇل ىستەردى ولاردىڭ وزدەرى-اق اتقارىپ كەتە الاتىن سەكىلدى. ال ەندى بۇدان گورى كۇردەلىلەۋ, ماسەلەن, ىرگەلى شارۋاشىلىقتارعا ارنالعان جوبالارىڭىز بار ما؟
– ونداي جوبالار دا بار. ولار جوعارىدا ايتقان 14 جوبادان تىس. بارلىعى – 4 ۇلكەن جوبا. بۇل جوبالاردى وڭىرلەرگە ارنالعان دەپ ايتۋعا بولادى. جالپى بيۋدجەتى 3 ميلليون ەۋرونى قۇرايدى. سىزگە تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ءبىر-ەكەۋىن اڭگىمەلەيىن.
اقتوبە وبلىسىنداعى قارعالى سۋ بوگەنىنە ءارتۇرلى دەڭگەيدە داتچيكتەرمەن جابدىقتالعان اۆتوماتتى جۇيەنى ورناتتىق. داتچيكتەر بوگەندەگى سۋدىڭ دەڭگەيىن ولشەپ تۇرادى دا ونى اۆتوماتتاندىرىلعان كومپيۋتەرلىك جۇيەگە بەرەدى. سۋ تىم ارتىپ بارا جاتسا, جۇيە ارقىلى ورتالىققا حابارلاندىرىلادى جانە بوگەندەگى ارتىق سۋ جىبەرىلە باستايدى. كوكتەمگى سۋ تاسقىنى جاعدايىندا مۇنىڭ ماڭىزى زور. بىرىنشىدەن, بوگەن بۇزىلماي امان ساقتالادى. ەكىنشىدەن, بۇل جاعدايدان حالىق دەر كەزىندە حابارلانادى.
قازاقستاندا 1,5 مىڭ سۋ قويماسى مەن بوگەن بار ەكەن. ونىڭ 77-ءسى ستراتەگيالىق ماقساتتا دەپ ەسەپتەلەدى. مىنە, وسىلاردىڭ بارلىعىنا ءبىز اكەلىپ, كورسەتىپ بەرگەن تەحنولوگيالار ورناتىلاتىن بولسا, سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىندەگىلەر ورتالىقتانعان جۇيە ارقىلى ولاردىڭ بارلىعىن باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرا الادى جانە سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋداعى مۇمكىندىكتەرى دە كۇشەيە تۇسەدى. بۇل ۇلكەن جەتىستىك بولار ەدى. سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىندەگىلەر وسى ءىستى قولعا الماق. وسى ءۇشىن «سۋ قويمالارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» زاڭ قابىلداۋعا كۇش سالىنۋدا.
تاعى ءبىر جوبا. الماتى وبلىسىنىڭ اقشي كەنتىندە 5 مىڭ ادام تۇرادى. ولار اۋىز سۋمەن قامتىلعان. بىراق سۋ كەتەتىن كارىز جۇيەسى جوقتىقتان, پايدالانىلعان سۋ كەنتتى لاستايدى. وسى پروبلەمانى شەشۋمەن اينالىستىق. الدىمەن سۋ مولىنان پايدالانىلاتىن مەكتەپ پەن بالالار باقشاسىنا سۋ ۇنەمدەگىش تەحنولوگيالار ورناتتىق. سونداي-اق كۇن تاباقشالارى ارقىلى قۋات الىپ, سۋ قىزدىراتىن گەوكوللەكتور ورناتتىق. ءسويتىپ مۇنداعى قالدىق سۋلار كوپ ازايدى. ەندى پايدالانىلعان سۋدىڭ ءوزى بيولوگيالىق تازارتۋعا جىبەرىلەدى. ونى تازارتاتىن ستانسا قويىپ بەردىك. ءسويتىپ قايىرا تازارتىلعان سۋ بۇرىنعىداي جەردى بوسقا لاستاماي مەكتەپ ماڭايىن سۋلاندىرۋعا, اينالانى كوگالداندىرۋعا جۇمسالاتىن بولدى.
سونداي-اق وسى اقشيدە كوكتەمدە تاسىعان سۋدى كانالدار ارقىلى جيناقتاپ, اۋىل سىرتىنا شىعارىپ, بوگەن تۇرعىزىپ, ءبىر جەرگە جيناقتايتىن جۇيە جاسادىق. ول شاعىن بوگەننىڭ قاسىنان 10 جىلىجاي ورناتتىق. جىلىجايداعى فەرمەرلەردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, كووپەراتيۆ ۇيىمداستىردىق. ولار جىلىجايدا وسىرگەن گۇل, كوكونىستەرىن الماتىعا اپارىپ ساتىپ, پايدا تابادى جانە كەنتتى كوكونىسپەن قامتيدى. وسى ارقىلى كەنتتىڭ بىرقاتار پروبلەماسىنىڭ شەشىلگەندىگىن بايقاۋعا بولادى.
سونداي-اق سالتانات راحىمبەكوۆا باسقاراتىن «G-Global «جاسىل ەكونوميكا» مەن دامۋ كواليتسياسى» ۇيىمىمەن بىرلەستىكتە جۇمىس ىستەپ, ارناساي اۋىلىنداعى جىلىجاي ىشىندە تۇمان تۋدىراتىن تەحنولوگيا ورناتتىق, تاعى دا باسقا جوبالاردى جۇزەگە اسىردىق. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى «جاسىل» تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ پايداسىنىڭ مول ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان»