قىسقاسى, زامانانىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسىنە وراي, «كاسپەرسكي زەرتحاناسى» +18 اقپارات, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قاۋىپتى توپتار, ونلاين-قۋدالاۋ توڭىرەگىندە ىرگەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ينتەرنەتتەن كەلەتىن كەساپاتتار تۋرالى رەسمي مالىمدەپ وتىر.
بىلتىردان بەرى 21 ەلدە ساۋالداما جۇرگىزگەن «كاسپەرسكي زەرتحاناسى» زەرتتەۋىنە قاراعاندا, قازاقستاندا اتا-انالاردىڭ 57 پايىزى بالالارىنىڭ ينتەرنەتكە تاۋەلدى بولۋىنان قاۋىپتەنەدى. جانە بالالارىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەن جاسىنا ساي كەلمەيتىن اقپاراتتى قارايتىنىنا الاڭدايدى. وكىنىشتىسى, جاعداي وسىنداي بولىپ تۇرعانىنا قاراماستان, ءالى دە ماڭدايىنا تيمەگەن اكە-شەشەنىڭ كوپشىلىگى بالالاردىڭ ينتەرنەت-قاۋىپسىزدىگىنە جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەيدى. ال قازاقستانداعى اتا-انالاردىڭ 18 پايىزى ءوز بالالارىنىڭ جەلىدەگى ءىس-ارەكەتى جايلى ەشتەڭە بىلمەيدى. مۇنى ناقتى زەرتتەۋلەر ايعاقتاپ وتىر.
نە دەسەك تە, ينتەرنەتتىڭ كىشكەنتاي قوناقتارىن تورۋىلدايتىن قارا نيەتتى توپتار جەتكىلىكتى. ۇيدەگى جەتكىنشەك ۇل مەن قىز +18 كونتەنتىمەن كەزدەيسوق نەمەسە ادەيى كەزىگۋى مۇمكىن. بۇل جەردە اڭگىمە پورنوگرافيالىق پاراقشالار تۋرالى عانا ەمەس, ەسىرتكىلەر مەن سۋيتسيد, زورلىق-زومبىلىق كورىنىستەرى مەن قاۋىپتى حوببي تۋرالى دا بولىپ وتىر. الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاسوسپىرىمدەر بەيتانىس ادامدارمەن ءجيى سويلەسەدى. مۇنىڭ ءوزى ولارعا قاۋىپ توندىرەدى: مونيتوردىڭ ارعى جاعىندا وتىرىپ الىپ, بالامەن ونىڭ قۇرداسى رەتىندە تانىساتىن ادامنىڭ كىم ەكەنى بەيمالىم. اتا-انانىڭ ويىنقۇمارلىق, فيشينگ, زيياندى باعدارلامالار سيياقتى ەرەسەكتەرگە ءتان دەرتتەردىڭ بالالارعا دا وڭاي اۋىز سالاتىنىن قاپەردە ۇستاعانى ابزال. «كاسپەرسكي زەرتحاناسى» ساراپشىلارى قازاقستانداعى جاس ينتەرنەت-قولدانۋشىلار قىزىعاتىن جايتتاردى زەرتتەي كەلە, ولاردىڭ ينتەرنەت-بەلسەندىلىگىنىڭ 77 پايىزى قارىم-قاتىناس قۇرالدارىنا, ياعني كوپ جاعدايدا الەۋمەتتىك جەلىلەرگە قاتىستى ەكەنىن انىقتادى. قازاقستانداعى ءنومىرى ءبىرىنشى الەۋمەتتىك جەلى – «ۆكونتاكتە» (وعان بارلىق وسىنداي سايتقا كىرۋ كولەمىنىڭ 65% تيەسىلى). سالىستىرار بولساق, «ودنوكلاسسنيكيگە» الەۋمەتتىك جەلىلەرگە قوسىلۋدىڭ جالپى كولەمىنىڭ 25%-ى, Facebook-كە تەك 6%-ى تيەسىلى. ءار الۋان قاۋىپ-قاتەردىڭ باسىم بولىگى جوعارىداعى الەۋمەتتىك جەلىلەردە شوعىرلانعان. بالالار ءۇشىن كەڭ تاراعان ءارى جىلدام كۇشەيىپ كەلە جاتقان قاۋىپ.
سوراقىسى سول, «ۆكونتاكتە» جەلىسىندەگى ەسىرتكىلەر, الكوگول, قاتىگەزدىك, انورەكسيا, پورنو, سۋيتسيد, قارۋ-جاراق جايلى اقپاراتتارى بار توپتار مەن «ۆپيسكالار» قازىر وڭاشا ۇيدە وتەتىن كەشتەردە تانىمال جانە وعان كەي جاعدايدا كەز كەلگەن ادام قاتىسۋى مۇمكىن.
ء«بىر جاعىنان العاندا الەۋمەتتىك جەلىلەر بالالار ءۇشىن سونشالىقتى قاۋىپتى ەمەس. كەرىسىنشە, بۇل – ولاردىڭ ءوز قۇرداستارىمەن قارىم-قاتىناسى مەن الەمدى تانۋدىڭ ەرەكشە ءادىسى. بىراق ومىرلىك تاجىريبەسىنىڭ جوقتىعىنان بالالار الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قارا نيەتتى ارەكەتتەردىڭ كەلەڭسىز سالدارىنا ۇرىنىپ قالاتىنىن ۇعا بەرمەيدى. بۇل جايت بالانىڭ پسيحولوگياسىنا, جەكە باسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر ءتوندىرۋى مۇمكىن», – دەيدى «كاسپەرسكي زەرتحاناسىنىڭ» بالالاردىڭ ينتەرنەت-قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى ساراپشىسى داريا لوسەۆا. – ونىڭ وزىنشە, اتا-انالاردىڭ نەگىزگى مىندەتى – بالاعا الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى كىممەن سويلەسۋگە بولاتىنىن, كىممەن سويلەسۋ وتە قاۋىپتى ەكەنىن ۇيرەتۋ كەرەك.
وسى ماسەلەگە وراي ماماندار بالالارعا ونلاين-وزبىرلىققا دۋشار بولماۋدىڭ جولىن ۇيرەتەتىن Kaspersky Safe Kids سياقتى ارنايى باعدارلامالار بار ەكەنىن العا تارتتى. ەرىنبەي قاراسا, مۇنداي باعدارلامالار ەرەسەكتەرگە ناعىز قاۋىپ-قاتەردى دەر كەزىندە بايقاۋعا دا كومەكتەسەدى. «مەن «سيني كيت» جانە باسقا دا توپتار پايدا بولعاندا ينتەرنەت قاۋىپسىزدىگى تۋرالى ويلانا باستادىم. ەڭ الدىمەن ۇلكەن ۇلىممەن سويلەستىم. بۇل جايىندا بالالار 9-10 جاسقا كەلگەندە اڭگىمەلەسۋگە بولادى دەپ ويلايمىن. بالانىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى ۋاقىتىن شەكتەۋگە بولادى. تەرىس پيعىلدى توپتاردىڭ قانداي بولاتىنىن, نەنى قاراۋعا بولمايتىنىن, قانداي سىلتەمەلەردى مۇلدەم اشپاعان دۇرىس ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ قاجەت. جەلىدە بالانىڭ ارەكەتىن ۇرىس-كەرىسكە ۇلاستىرماي, بايىپپەن باقىلاعان دۇرىس. سوندىقتان بالانىڭ قانداي سايتتارعا قاشان كىرگەنىن بىلۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن باعدارلامانى قولدانعان وتە ءتيىمدى. ونى تالداعاندا, قانداي دا ءبىر ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋعا بولادى», – دەيدى ينتەرنەت-قولدانۋشىلاردى قورعاۋ تالپىنىسىن قولدايتىن بەلگىلى جۋرناليست, قوعام قايراتكەرى جاننا احمەتوۆا.
وسى ماسەلەنى بۇقارامەن ءبولىسۋ كەرەك دەپ ەسەپتەگەن ماماندار باق وكىلدەرىمەن وتكەن كەزدەسۋدە «كاسپەرسكي زەرتحاناسىنىڭ» شەشىمدەر قورىندا بالالاردى ينتەرنەتتە قورعاۋعا باعىتتالعان Kaspersky Safe Kids ءونىمى, سونىمەن قاتار, بارلىق قۇرىلعىعا ارنالعان Kaspersky Internet Security-دە جانە «اتا-انا باقىلاۋى» اتتى مودۋل بار ەكەنىن ايتادى. بۇل باعدارلامالار اتا-انالارعا قۇرىلعىنىڭ پايدالانۋ ۋاقىتىن باقىلاۋعا, ينتەرنەتكە كىرۋ كەستەسىن رەتتەۋگە جانە بالانىڭ ءوز گادجەتىن قولدانۋعا كەتىرەتىن ۋاقىتىنىڭ ەسەبىن الۋعا كومەكتەسەدى. بۇعان قوسا, بالانى ەرەسەكتەرگە ارنالعان كونتەنتتى قاراۋدان قورعاپ, اتا-انانى كيبەربۋللينگ بەلگىلەرى ارقىلى حاباردار ەتىپ وتىرادى. شالىنعان قوڭىراۋلار, سمس-تەر مەن تاعى باسقالاردىڭ ستاتيستيكاسىن ۇسىنادى. جۋىردا Kaspersky Safe Kids-تە بالانىڭ «ۆكونتاكتە» الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى توپتارى مەن پابليكتارىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ قىزمەتى پايدا بولعان.
ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى