تاۋەلسىزدىك سيمۆولى

ايگىلى قىتاي فيلوسوفى كون­فۋ­تسيدىڭ جازبالارىندا «الەمدى بەلگىلەر مەن نىشاندار باسقا­را­دى» دەگەن جولدار بار كورىنەدى. اقي­قاتىندا ءبىزدى قورشاعان الەم بەلگىلەر مەن سيمۆولداردان تۇر­ماي ما؟! ەگەر كۇندەلىكتى قاربالاس تىرلىكتەن ءبىر ءسات دامىل تاۋ­ىپ, وسى ءسوزدىڭ استارىنا تەرەڭ وي جۇگىرتسەڭ, وندا قان­شا ءپالسافا جاتقانىن اڭعاراسىڭ. بەلگىلەر مەن نىشاندار كەز كەلگەن ادامنىڭ ومىرىندە عانا ەمەس, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە دە وراسان زور ماڭىزعا يە. ەندەشە, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى ءبىز ءۇشىن قانشالىقتى قۇندى؟ ءاربىر وتانشىل ازامات وزىنە قويۋ­عا ءتيىستى وسى ساۋالدى العا توسىپ, مەملەكەتتىك ءرا­مىز­دەر جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى جانە يۋنەسكو جانىنداعى حالىقارالىق سۋرەتشىلەر اسسوتسيا­تسياسىنىڭ مۇشەسى, ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور رايحان ەرعاليەۆاعا جولىققان ەدىك. – رايحان ابدەشقىزى, ادەت­­تە مەملەكەتتىك ءان­ۇرا­نى­مىز ويناعاندا جۇرەگىمىز تول­قىپ, اقوردانىڭ ءتو­بە­سىن­دە جەلبىرەگەن كوك تۋىمىز­دى كور­گەندە كوكىرەگىمىزدى ماقتا­نىش سەزىمى كەرنەيدى؟ نەگە؟ – مەملەكەتتىك رامىزدەر – ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز! بۇل بەل­گىلەردە ءبىزدىڭ شامشىل ءمۇد­­دەلەرىمىز بەن ماقساتتارى­مىز تۇر. قاي كەزدە دە ەلدى­گىمىزدىڭ ارعىماعى اتويلاپ, كۇنى جارقىراپ اتىپ, شاڭى­راعى شايقالماي تۇرعاي. – مىنە, بۇگىن مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىز قالاي دۇنيەگە كەلگەنىن ەسكە ءتۇسىرىپ, ەرتەڭگى كەلەشەگىمىزدىڭ قاپەرىنە قاي­تا-قايتا سالىپ وتىرۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ تۇرعانداي. – 1992 جىلدىڭ 4 ماۋسىمى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلتاڭباسىنىڭ تۋعان كۇنى رەتىندە تاريحتا قالدى. – «گەرب» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى نەمىستىڭ «ەربو» دەگەن سوزىنەن شىققان كورىنەدى. – قازاق تىلىنە اۋدارعاندا, ول «تاڭبا», «بەلگى», ءتىپتى «مۇ­را» دەگەن ماعىنا بەرەدى. بۇل تەرمين ەجەلگى تۇركى قاعاناتى (551-630 جىلدار) كەزىنەن باستاپ قولدانا باستاعان. – ال قازاقستاننىڭ ءبۇ­گىن­گى گەربى تۋرالى نە ايتاسىز؟ – قازاقستاننىڭ قازىرگى تاڭ­­داعى گەربى ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا, ەكى ساۋلەتكەر جانداربەك مالىبەكوۆ پەن شوتا ءۋاليحانوۆتىڭ شى­عار­ما­شى­لىق ىزدەنىستەرىنىڭ ناتيجە­سىن­دە دۇنيەگە كەلدى. بۇل بايقاۋدا جەڭىسكە جەتۋ وڭاي بولعان جوق. ايتالىق, ونى سەزىنۋ ءۇشىن اقتىق جارىسقا 245 جوبا مەن بولاشاق ەلتاڭبانىڭ 67 سۋرەتتەمەسى قاتىستىرىلعانىن ەسكە الۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. ءبىزدىڭ ەلتاڭبامىز ءدوڭ­گە­لەك. الەمدەگى ەڭ جەتىلدىرىلگەن فورما شار تارىزدەس بولىپ تا­بىلادى. وسى ەڭ جەتىلدىرىلگەن بۇل بەلگى كوشپەندىلەر ارا­سىن­دا دا جوعارى باعالانعان. گەرالديكا بولشەگى رەتىندەگى دوڭگەلەك بارلىق جەردە قول­دانىلادى دەسەك تە بولادى. ءاسى­رەسە, بۇل ەلەمەنت شىعىس­تىق كوشپەندىلەر اراسىندا ۇلكەن قۇرمەتكە يە. ءارى ول ماڭگىلىك پەن ءومىر سيمۆولى. – شاڭىراق تا ءوز ۇلتى­مىز­عا عانا ءتان, ءساتتى تاڭدا­لىنعان نىشان ەمەس پە؟ – شاڭىراق – قاي كەزدە دە قازاق ءۇشىن وتباسىنىڭ بەرەكەسى مەن تىنىشتىعىنىڭ بەلگىسىندەي قىزمەت اتقارىپ كەلگەن. ورتاسىن­داعى تۇندىكتەن كوگىل­دىر اسپان كو­رىنەدى. بارلىق تارابىنا تەڭ تارا­عان ۋىقتار – ءومىر مەن جىلى­لىق­تىڭ باس­تاۋى. كەرەگەدەگى كۇلدى­رەۋىش­­­تەر بولسا, ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ تۇرعان بەلگى. وسى­لايشا اۆتورلار گەرالديكا تىلىمەن بەيبىتشىلىكسۇيگىش قا­زاقتىڭ بول­مى­سىن تانىتۋدى ماق­سات ەتتى. ءيا, ەلتاڭبامىز ەلىمىزدەگى بارشا حالىقتاردى ءبىر شاڭى­راق­تىڭ استىنا شاقىرىپ, ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز قازاقستاننىڭ مىق­تى ۋىقتارىنا اينالۋدى ۇندەيدى. – مەملەكەتتىك رامىزگە ار­عى­ماقتىڭ بەينەسىن سالۋ باي­قاۋ­عا قاتىسۋشىلار اراسىندا پىكىرلەر كەرەعارلىعىن تۋدىر­عانى دا ەستە. – ەلتاڭبانىڭ كەلەسى كوم­پو­زي­تسيالىق قۇرىلىمىنىڭ ءبول­شە­گى – التىن قاناتتى, ءمۇيىزى اي تارىزدەس تۇلپارلار. جالپى مەملەكەتتىك رامىزدەردە ات بەينەسىن تاڭبالاۋ تاريحتان تامىر الادى. راسىندا دا, اۆتورلار اراسىندا ەلتاڭبا تۇپكىلىكتى قابىلدان­عان­عا دەيىن ءبىرشاما پىكىرتالاستار بولعان. ارعىماقتىڭ بەينەسى گەرالديستەر تىلىندە تەرەڭ ماعىنا مەن مازمۇنعا يە. ول دۇشپانعا قارسى شىققاندا قورقىنىشتان ادا ارىستاندى, سۇڭقاردىڭ سام­عاۋىن, وگىزدىڭ كۇشىن, بوكەننىڭ شاپشاڭدىعى مەن يكەمدىلىگىن, تۇلكىنىڭ تاپقىرلىعىن بىلدىرەدى. بايقاساڭىز, ارعىماقتاردىڭ قا­نات­تارى بيدايدىڭ بۋىلعان ال­تىن ساباقتارى سياقتى. بۇل دا ەڭبەكتى, بايلىق پەن بەرەكەنى جانە ماتەريالدىق تابىستىلىق­تى بىلدىرەدى. – ەلتاڭبانىڭ جوعارى جا­عىن­دا بەس بۇرىشتى جۇلدىز تۇر. جوبا بويىنشا ءاۋ باستا ول جەردە جارتى اي مەن ءۇش كىشكەنتاي جۇلدىز بولعان كورىنەدى. – ەلتاڭبانى قابىلداۋ كەزىندە ول جەردە سەگىز بۇرىشتى, جەتى بۇرىشتى نەمەسە بەس بۇرىشتى جۇلدىز بولسىن دەگەن نۇسقالار بولعان. سوڭعىسىنا توقتالدىق. ءبىزدىڭ دارحان جۇرەگىمىز بەن كەڭ پەيىلىمىز بەس قۇرلىقتىڭ وكىل­دەرىنە بىردەي اشىق. – مەملەكەتتىك نىشاندار­دى تالقىلاۋ كەزىندە تۇسكە دە كوپ ءمان بەرىلگەنىن بىلەمىز. كوپ­تەگەن حالىقتاردا ءتۇستىڭ دە ءوز ءتىلى بار ەكەنى بەلگىلى. ماسە­لەن, كورشىلەس قىتاي ەلىن­دە قىزىل ءتۇس بايلىق پەن بەرەكە شاقىرادى دەگەن ءتۇسى­نىك قا­لىپ­تاسسا, اق ءتۇس – قارالى, قازالى جاعدايدى بىلدىرەتىن كورىنەدى... – ءبىزدىڭ ەلتاڭبامىزعا كو­گىل­دىر مەن التىن ءتۇس تاڭدالىپ الىنعان. كوگىلدىر ءتۇس ءبىزدىڭ حا­لىقتاردىڭ بۇلتسىز كەلەشەگىنە, اسپان ورتاق دەگەنگە ىرىم­دا­لا­دى. گەربتەگى بۇل ءتۇس ىنتىماققا, اۋىزبىرشىلىككە, جاھانداعى حا­لىق­تار بىرلىگىنە باستاپ تۇر. – اڭگىمەنى ەندى تۋدىڭ ءتۇ­سىنە بايلانىستى جالعاس­تىر­ساق. – تۋدىڭ اۆتورى شاكەن نيازبەكوۆ ەكەنىن بىلەسىزدەر. وسى ارادا باسىنان باستاپ اۆ­توردىڭ تۋدىڭ ءتۇ­سىنىڭ كوپ ءتۇر­لى­لىگىنەن قاشقانىن ايتا كەتكەن ءجون. بىرەگەي كوگىلدىر ءتۇس تەكتەن تەككە تاڭدالعان جوق. ول اسپان مەن ءومىر ءنارى سۋدىڭ دا ءتۇسى. حالىقارالىق اۋقىمدا الىپ قا­را­ساق, ساياساتتا اشىق كوك ءتۇستى تۋ كوتەرگەن حالىق با­رىنشا سەنىممەن, تۇسىنىستىكپەن قابىل­دا­نادى. جانە تازا كوگىل­دىر ءتۇس ءبىزدىڭ حا­لىقتارى­مىز­دىڭ ەتنو-مادە­ني بىرلىگىن ءبىل­دىرەدى ءارى ءبىر مەزەتتە مەم­لە­كەت­تىڭ تۇ­تاس­تى­عىن مەڭ­­زەي­دى. ياعني, الا-قۇلا ەمەسپىز. قىسقا قايىر­عان­دا, تۋدىڭ ورتا­سىن­داعى كۇن – ءومىر باستاۋى مەن قۋات­تىلىق. كوش­­پەندىلەر ۋا­قىت­تى كۇننىڭ جىل­جۋى­مەن بەلگىلەگەن. ءبۇر­­كىت تە ءبىزدىڭ حال­قىمىز ءۇشىن كوككە سامعا­عان كيەلى قۇس. بۇل – تاۋەل­سىز­دىك­تىڭ سيمۆولى, سام­عاپ بارا جاتقان سۇڭ­قاردى ەشكىم توق­تاتا المايدى. بۇل يدەيا دا ەگەمەندىك العان جاس مەملەكەتىمىز الەم­دىك وركەنيەتتىك بيىگىنە جەتسىن دەگەن ماقساتپەن جۇزەگە استى. – سوڭعى كەزدە كەيبىر شەت­ەل­دىك عالىمدار ءوز زەرتتەۋلەرى ارقىلى قازاقتىڭ ويۋ­لا­رىن­دا تەرەڭ نىشاندار جات­قا­نىن ايتىپ ءجۇر. راسىندا دا ما­مانداردىڭ ايتۋىنشا, ۇلت­تىق ويۋلارىمىزدىڭ ارقاي­سى­سى ءار ءتۇرلى مانگە يە كورىنەدى. – ءبىزدىڭ تۋىمىزدىڭ شەتىنە التىن تۇسپەن قوشقار ءمۇيىزدى ويۋ سالىنعان. جالپى, قازاق ۇلتتىق ويۋ-ورنەگىنىڭ بىرنەشە ونداعان عاسىرلىق تاريحى بار. اتادان بالاعا, ۇرپاقتان ۇرپاققا مۇرا بولىپ, ۇنەمى قولدانىستا دامىپ كەلە جاتقان ونەر ءتۇرى. قازاق ويۋ-ورنەگى قوشقار ءمۇيىز تۇرىنەن باستاۋ الاتىندىقتان قانداي ويۋ ءتۇرىن جاساعاندا دا وسى ويۋ ءتۇرى باستى كورىنىس تابۋى قاجەت. قوش­قار ءمۇيىز ويۋ-ورنەگى – بايلىق پەن مولشىلىقتىڭ نىشانى. قوش­­قار ءمۇيىز بەن ارقار ءمۇيىز ويۋلارىنىڭ قازاق قولونەرىندە قولدانىلمايتىن جەرى جوق. – رايحان حانىم, ءسىز «بەينەلەۋ ونەرىندەگى دالا فەنومەنى» اتتى كىتاپتىڭ اۆتورىسىز.ونىڭ ۇستىنە قازاقستاننىڭ زاماناۋي ونەرىندەگى ەتنو-مادەني داستۇرلەردى دەندەپ زەرتتەپ جۇرگەن عالىمسىز. مەملەكەتتىك رامىزدەر جونىندەگى رەس­پۋب­ليكالىق كوميسسيانىڭ مۇشە­لىگىنە دە جەتەلەگەن وسى جۇ­مىستارىڭىز بولار؟ – دالانى تۇركى تانىمىنىڭ بەساسپاپ كىلتى رەتىندە قابىل­داعان سۋرەتشىلەر ءاردايىم ءوز جۇمىستارىندا ميفولوگيالىق قاباتتاردىڭ شەجىرەسىن, ءداستۇر­لى دۇنيەتانىمىن, قازاقستان مەن ورتالىق ازيا حالىقتارى­نىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن, تا­ريحىن جانە بۇگىنگى شىنايى ءومىرىن كورسەتە بىلگەن. ءبىز ءوز تاريحىمىزدان ءنار الا­مىز. تامىرسىز اعاش بول­مايتىنى سەكىلدى, تەگىنە تارت­پاي­تىن ەل جوق. دەمەك, وسىنداي مارتەبەلى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرامىنا قوسى­لۋعا بەينەلەۋ ونەرى سالاسىنداعى سان جىل­دارداعى ىزدەنىستەرىم دە سەپتەسكەن بولار. اڭگىمەلەسكەن ايناش ەسالي, الماتى.