بيىلعى جىل ەلىمىز ءۇشىن قازاقستاننىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋىمەن, استانادا بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ وتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل ماڭىزدى وقيعالار ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ينۆەستيتسيالىق كاپيتالدى جانە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ يندۋسترياسىنا ءىرى-ءىرى قاتىسۋشىلاردى تارتۋدىڭ قۇرالى بولىپ تابىلاتىن يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ كەڭ ءورىس الۋىنا جاعداي جاسايتىن بولادى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترىنىڭ كەڭەسشىسى ەرلان بايداۋلەت تومەندە وسى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە اڭگىمەلەيدى.
– ەرلان ءالىمجان ۇلى, قازاقستان ءۇشىن يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ تارتىمدىلىعى نەدە؟ ءتىپتى مۇسىلمان ەمەس ەلدەردىڭ دە وزدەرىنىڭ قارجىلىق-قۇقىقتىق ءجۇيەسىن يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قاعيداتتارىنا سايكەستەندىرۋى نەلىكتەن؟
– يسلامدىق قارجىلاي قىزمەت كورسەتۋدىڭ جاھاندىق يندۋسترياسى ىرعاقتى دامىپ كەلەدى. ونىڭ الەمدەگى جالپى اكتيۆتەرىنىڭ وتكەن جىلى 1 تريلليون دوللاردان اسىپ تۇسكەنى بەلگىلى. يسلام قارجىلارى اكتيۆىنىڭ باستى ساپاسى ونىڭ تۇراقتىلىعى مەن شىنايى ەكونوميكانىڭ اكتيۆتەرىنە سايكەستىگى, مۇندا ۆيرتۋالدى الىپساتارلىق كاپيتالعا ورىن جوق. بىلايشا ايتقاندا, يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بارلىق وپەراتسيالارى ءىس ءجۇزىندە قوسىلعان قۇندى كەز كەلگەن ەلدىڭ بازالىق سالاسىنىڭ تاۋارلارى مەن قىزمەتتەرىنە ايىرباستاۋ ءناتيجەسىندە جيناقتايدى, ءمولدىر جانە كونسەرۆاتيۆتى سيپاتقا يە, كوررۋپتسيالىق جانە مورالدىق كەمشىلىكتەردەن تىس جانە ءىس جۇزىندە ءوزىنىڭ ينۆەستيتسيالىق مازمۇنىنا يە. ماسەلەن, ەۋرووبليگاتسيالارعا قاراعاندا, سۋكۋكتىڭ پايلىق سەرتيفيكاتتارى ماتەريالدىق اكتيۆتەرمەن, ناقتى سەكتوردىڭ ناقتى جوبالارىمەن جانە سوعان سايكەس ولارداعى تاۋەكەلدەرمەن بايلانىستىرىلعان, سونىمەن بىرگە ولاردى يگەرۋدەن تۇسەتىن كىرىستەردى نەمەسە شىعىنداردى ءبولىسۋدى دە قاراستىرادى. بۇل ەميتەنتتەر ءۇشىن دە, سول سياقتى وسىناۋ شىنايى قۇندى قاعازداردى ۇستاۋشىلار ءۇشىن دە ءتيىمدى ءارى ءادىل. ازىرگە كاپيتالدىڭ ونىڭ يەلەرى, وپەراتورى جانە رەتسيپيەنتتەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناسىنىڭ مۇنداي ءبولىنىسى ءبىزدىڭ بيزنەستىڭ مەنتاليتەتىنە سايكەس ەمەس. سوندىقتان ناقتى سەكتوردىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋى تۇرعىسىنان العاندا قازاقستاننىڭ باسىم بولىگىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ جانە قاراپايىم قارجى سەكتورىنىڭ ازداعان قاتىسۋىمەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە يسلامدىق قارجىنىڭ دامىپ كەلە جاتقان سەكتورى ارقىلى دا دامۋى وتە ماڭىزدى.
كوپتەگەن ادامداردىڭ ءالى كۇنگە دەيىن قارجىلاندىرۋدىڭ وسى كوزىنىڭ قاجەتتىگىنە دەگەن سەنىمدەرى از, وكىنىشكە قاراي, ءبىر جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ءبىرىنشى يسلامدىق بانك ازىرگە, اسىرەسە, جەكە بيزنەس ءۇشىن كەڭ اۋقىمدى تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزبەي وتىر. دەگەنمەن, قوعامدا قالىپتاسقان ءبىلىم-بىلىكتىڭ اسەرىنەن يسلامدىق قارجىلاردىڭ ساياساتتان تىس ەكەندىگىنە جانە بۇكىل حالىقتىڭ ءمۇددەسى ءۇشىن تەك قانا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماقساتتاردى كوزدەيتىندىگىنە دەگەن تۇسىنىك پايدا بولا تۇسۋدە. اتاپ ءوتۋ كەرەك, مەملەكەتتىلىكتىڭ زايىرلىلىق باستاۋىنىڭ بۇلجىماستىعى جانە ينۆەستيتسيالاردىڭ وسىنداي ماڭىزدى كوزىنىڭ بەيكونفەسسيالانۋىنىڭ ماڭىزدى ەكەندىگى بارعان سايىن ايقىندالا تۇسۋدە. ادال نيەتتى مۇسىلمانداردىڭ, اسىرەسە ولاردىڭ جوعارى ءبىلىمدى بولىگىنىڭ قاسيەتتى قۇراندى وقي وتىرىپ نەسيەلىك وسىمگە تىيىم سالىناتىندىعىن مويىنداۋىنىڭ ءوزى اتاپ وتۋگە تۇرارلىق. وسىعان بايلانىستى يسلامدىق بانكينگتى ەتيكالى دەپ اتاۋعا بولادى, ول كىمگە دە بولماسىن ولاردىڭ ەركىنەن تىس يسلام قۇندىلىقتارىن كۇشتەپ تاڭۋدى ماقسات ەتپەيدى. مەن ەتنوستىق مۇسىلمان بولىپ سانالمايتىن كاسىپكەردىڭ, ىسكەرلىك مۇددەنى باسشىلىققا الا وتىرىپ, يسلام دامۋ بانكىنىڭ تابىستى زاەمشىسى بولعانىنا جانە ءوز بيزنەسىنىڭ اينالىمىن بىرنەشە ەسە ۇلعايتقانىنا ايقىن مىسال كەلتىرە الامىن.
وتاندىق قارجى سەكتورىنىڭ بولاشاعىن ويلايتىن ادامدار, جوعارىداعى ايتقانداردى ەسكەرە كەلگەندە, يسلامدىق قارجىلىق قىزمەت رىنوگىنىڭ تىكەلەي ينۆەستيتسيالار تارتۋ قاجەتتىلىگى جاعدايىندا زور الەۋەتكە يە ەكەنىن نازاردا ۇستاۋى ءتيىس. ەل پرەزيدەنتىنىڭ وتكەن جىلعى 28 قاڭتارداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا 2020 جىلعا دەيىن وڭىرلىك يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە قويۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ تۋرالى تۇڭعىش زاڭ جوباسى قابىلداندى, العاشقى يسلام بانكىن قۇرۋ جونىندە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى مەن قازاقستان اراسىندا ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلدى. مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ بەرگەن يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ تۇرعىسىنداعى ستراتەگيالىق كوزقاراس بىزگە ءىس-قيمىلدار ءۇشىن ناعىز باسشىلىق بولىپ وتىر. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 12 ساۋىرىندە بىرەگەي رەتتەۋشىنى قۇرۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قابىلدانۋى ۇلت كوشباسشىسىنىڭ اسىرەسە, قوسىلعان قۇنى جوعارى, باسەكەلەستىككە يە ءوندىرىستەردى دامىتۋعا جانە قازاقستاننىڭ ودان ءارى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ نەگىزى رەتىندەگى ينفراقۇرىلىمدىق باعىتتارعا كەڭ اۋقىمدى ينۆەستيتسيالار تارتۋعا باعىتتالعان كۇش-جىگەر مەن جۇيەلى شارالاردى شوعىرلاندىرۋ ورايىنداعى كورەگەندىگىن بۇرىنعىدان بەتەر ايقىنداي تۇسەدى.
يسلامدىق قارجىلار تەك مۇسىلمان ەلدەرىندە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەۋروپادا, سولتۇستىك امەريكادا, قىتاي مەن رەسەيدە دە بەلسەندى دامىپ كەلەدى. 1 ناۋرىزدا يسلامدىق قارجىلاردى رەسەيگە جانە تمد ەلدەرىندە دامىتۋ مەن رەتتەۋ ماسەلەلەرىنە ارنالىپ ىستامبۇلدا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە مەنى وعان باحرەين, ساۋد ارابياسى نەمەسە مالايزيا وكىلدەرىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جەتەكشى ەۋروپالىق ەلدەردىڭ رەتتەۋشىلەرى مەن قارجىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ دا قاتىسۋى تاڭعالدىردى. وندا, ماسەلەن, ءبىر عانا ليۋكسەمبۋرگ قور بيرجاسىنىڭ سوڭعى ەكى جىل ىشىندە سوماسى 22 ميلليارد دوللاردان اساتىن 14 كورپوراتيۆتىك سۋكۋك شىعارعانى تۋرالى ايتىلدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىزدە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ءتيىستى زاڭنامالاردىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى دە-يۋرە تۇرىندە جۇزەگە استى. دەگەنمەن, وسى باعىتتا قابىلدانعان دە-فاكتو كۇش-جىگەردىڭ ءالى دە بولسا جەتكىلىكسىز جانە جاھاندىق ەكونوميكادا قالىپتاسقان شىنايى جاعدايعا سايكەس ەمەس ەكەنىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى.
– نەلىكتەن ءسىز قاراپايىم قارجىلاندىرۋعا قاراعاندا يسلامدىق قارجىلاندىرۋ نەعۇرلىم ۇيلەسىمدىرەك دەپ ويلايسىز؟
– قاراپايىم سەكتور كوپتەگەن جاعدايدا كەز كەلگەن وندىرىسكە ءتان تاۋەكەلدەردى ەسكەرە كەلە ناقتى سەكتوردى قارجىلاندىرۋعا ۇمتىلا بەرمەيدى, ولار تابىستىڭ جوعارى نورماسىنا قول جەتكىزۋدىڭ نەعۇرلىم جەڭىلىرەك جولدارىن تاڭدايدى. مەملەكەت باسشىسى دەڭگەيىندە ءىرى كوممەرتسيالىق بانكتەر باسشىلارىمەن بىرنەشە رەت كەزدەسۋلەر وتكىزىلىپ, ولاردا ناقتى سەكتوردى قولداۋ تۋرالى ءسوز قوزعالعانى بارشاعا بەلگىلى.
ەگەر قاراپايىم بانك سەكتورى ءۇشىن تاۋەكەلدەردەن جالتارۋ ءۇلكەن ءرول ويناسا, يسلامدىق قارجى كەرىسىنشە, تاۋەكەلدەردى بولىسەدى, ويتكەنى شىندىعىندا ونسىز رىنوك جاعدايىندا باسەكەلەستىك تە, ناقتى ەكونوميكانى ساپالى دامىتۋ دا مۇمكىن ەمەس.
وكىنىشكە قاراي ءبىزدىڭ كوپتەگەن كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ مەنتاليتەتى مەن تاجىريبەسى بورىشتىق زوبالاڭدارمەن «بايلانعان». كاسىپكەر ءتۇرلى ايلا-شارعىمەن نەسيە سوماسىن, «ءتيىستى سىباعاسىن» شىعارىپ تاستاي وتىرىپ, الماي جاتىپ, ول بيزنەستىڭ ءالى دامۋدى باستاماعانىنا قاراماستان, كەلەسى تولەمدەردى قانداي جولمەن جاباتىندىعى تۋرالى ويلاي باستايدى. وسىلايشا ءجيى-ءجيى كرەديتتىڭ ماقساتتى سيپاتى بۇرمالانىپ, جوبالىق قارجىلاندىرۋدىڭ اركەزدە دە تاۋەكەلدى ەكەنىنە جانە ءاربىر تەڭگەنىڭ قۇرىلىمدالۋى مەن باقىلانۋىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە قاراماستان, رەسۋرستار جوبادان باسقا جاققا كەتىپ جاتادى. قاراپايىم بانكتەرگە تابىستىڭ جوعارى نورماسى جوق, ونىڭ ءۇستىنە سالالىق, اكىمشىلىك, وپەراتسيالىق جانە باسقا دا تاۋەكەلدەرى بار جەرلەردى قارجىلاندىرۋ قىزىقتى ەمەس. ءوز كەزەگىندە يسلامدىق قارجىلار تاۋەكەلدەردى ءادىل بولىسە وتىرىپ ىسكەرلىك قىزمەتتەستىك ۇسىنادى, سونىمەن بىرگە ولاردى بارىنشا تومەندەتۋدىڭ حەدجينگتىك تاسىلدەرىنەن دە باس تارتپايدى, وسىمقورلىق پايىزعا نەگىزدەلگەن قاراپايىم قارجىلار سياقتى «ءوز ىشىندە جانە ءوزى ءۇشىن» ءومىر سۇرمەيدى. مىنە, سوندىقتان دا مورالدىق-ەتيكالىق قۇرامداستارى مىندەتتى بولىپ تابىلاتىن قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ ارقىلى ەلدىڭ ناقتى سەكتورىنداعى سالاماتتىلىق ىقپال دا ايتارلىقتاي وسە تۇسپەك.
– قارجى مينيسترلىگىنىڭ يسلامدىق سۋكۋك قۇندى قاعازىن شىعارۋىنان قانداي تيىمدىلىك كۇتىلۋدە؟
– سۋكۋكتىڭ ينۆەستيتسيالىق سەرتيفيكاتتارى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى جانە ۇلەستىك ءارى بورىشتىق قارجىلاندىرۋ ەلەمەنتتەرىن بىردەي ۇيلەستىرەتىن ارالاس قۇرال بولىپ تابىلادى. ولار جوبالاردىڭ تاۋەكەلدەرىن وزدەرىنە قابىلداي وتىرىپ, سونىمەن بىرگە ەميتەنتكە ايتارلىقتاي بورىشتىق اۋىرتپالىق تا تۇسىرمەيدى. سوندىقتان وسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا كورپوراتيۆتىك سۋكۋكتىڭ قاناتقاقتى شىعارىلىمدارىنىڭ جۇزەگە اساتىنىنا ءۇمىت مول. بۇل تۇرعىدا يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى بەلگىلى ءبىر جۇمىستار جۇرگىزۋدە.
سۋكۋك ورتا مەرزىمدى قارجىلاندىرۋدى تارتۋ قۇرالى رەتىندە اسىرەسە جەكە كورپوراتيۆتىك سەكتور ءۇشىن وتە ماڭىزدى. وسى رىنوكقا قازاقستاندىق كومپانيالاردى جىبەرۋ تۇرعىسىنداعى قاجەتتى زاڭنامالىق ءوزگەرىستەر ءتيىستى زاڭ جوباسىندا كورسەتىلگەن. وسى ايدىڭ باسىندا ول زاڭ قابىلدانادى دەگەن ءۇمىت زور. ءۇيدب-ءنى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كورپوراتيۆتى سۋكۋكتىڭ ماقساتتى سپەكترىن اشۋ جونىنەن ءبىزدىڭ ۇلكەن نيەتىمىز بار.
– جاڭا يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەلگە ۇزاق تا ايتارلىقتاي ارزان قارجىلار قاجەت. يسلامدىق بانكتەر ينۆەستيتسيالار سالۋعا قانشالىقتى دايىن؟
– بانكتەرمەن, ساقتاندىرۋ كومپانيالارمەن, ينۆەستيتسيالىق قورلارمەن, اكتيۆتەردى باسقارۋ جونىندەگى كومپانيالارمەن, كونسالتينگتىك فيرمالارمەن قوسا العانداعى يسلامدىق قارجىلاندىرۋ سەكتورىن جۇيەلى تۇردە دامىتا وتىرىپ, ءبىز, سونىمەن بىرگە تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ كەلۋى ءۇشىن ارنالار اشۋدامىز. ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە ءىرى ينۆەستورلارعا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىندا بەكىتىلگەن جوبالاردى ۇسىنامىز, سالالىق كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ءۇستەلدەر, ەكى جاقتى بيزنەس-فورۋمدار وتكىزىپ, ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرمەن ءىس-قيمىلدارعا باستاماشى بولىپ, مۇددەلى ينۆەستورلارمەن تىكەلەي اڭگىمەلەر وتكىزەمىز. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى ەلدەرى تاراپىنان ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دەگەن قىزىعۋشىلىق تۇراقتى تۇردە ءوسىپ كەلەدى. ينۆەستورلار ءۇشىن قازاقستان تۇراقتىلىق ارالى, قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالى, دانا باسشىلىعى بار جانە ۇزاق مەرزىمدى دۇرىس ساياسات ۇستانعان باۋىرلاس ەل بولىپ تابىلادى. استانادا وتەتىن 7-ءشى بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنا قاتىسۋ ءۇشىن مۇسىلمان ەلدەرىنەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەلەگاتسيالاردىڭ كەلۋگە تىلەك ءبىلدىرۋى مەنىڭ وسى ءسوزىمدى راستاي تۇسەدى.
– بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىن وتكىزۋدەن قازاقستان ۇكىمەتى نە كۇتەدى؟
– بۇل ءبىز ءۇشىن قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتى مەن ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن كورسەتۋدىڭ, جاڭا بايلانىستار ورناتىپ ەلگە قوسىمشا شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتۋدىڭ تاماشا مۇمكىندىگى. استاناعا 2500-دەي شەت مەملەكەتتەردىڭ بيزنەس وكىلدەرى, الەمدىك دەڭگەيدەگى ەكونوميستەر مەن قارجىگەرلەر كەلمەكشى. سوندىقتان يسلام ەكونوميكالىق فورۋمى – ول بىرقاتار ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ وزىق تاجىريبەلەرىمەن تاعى دا ءبىر رەت تانىسۋ بولىپ تابىلادى.
شەتەلدىك كومپانيالار ءوز بيزنەستەرىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دامىتۋعا مۇددەلى. سوندىقتان ينۆەستورلارعا كەڭ جول اشۋ قاجەت. ال ولاردىڭ تابىستارى, ءوز كەزەگىندە قازاقستاننان يكۇ ەلدەرىنە ەكسپورتتىق اعىننىڭ قالاي ءورىس الاتىنىن ايقىندايتىن بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى.