الەمدە سوڭعى كەزدە ازىق-ت ۇلىك ماسەلەسىنە ايتارلىقتاي كوڭىل بولىنە باستادى. بۇل كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇگىندە جەر شارىنىڭ كەيبىر ەلدەرىندە ازىق-ت ۇلىك جەتىمسىزدىگىنىڭ بايقالا باستاۋى, بولجام بويىنشا تاياۋ جىلداردا حالىق سانىنىڭ ايتارلىقتاي وسەتىندىگى قاي ەلدى بولماسىن الاڭداتپاي قويماسا كەرەك.
ەلباسىنىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋ باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن, ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعىن اتاۋى دا بۇل سالانىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعىن ءبىلدىردى. مىسالى, ازىرگە وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن ەلىمىز تۇتىنۋشىلارىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن 40-60% دەڭگەيىندە عانا قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ەگەر دە بۇعان وتاندىق ونىمدەردىڭ ساپالىق, باعالىق سايكەسسىزدىكتەرىن قوسساق, ەلىمىزدىڭ كەلەشەكتە بۇكىل الەمدىك ساۋدا ۇيىمى قۇرامىندا بولاتىندىعىن ايتپاعاندا, بۇگىنگى كەدەن وداعى جاعدايىندا دا مال ونىمدەرى رىنوگىنداعى قيىندىقتارعا دۋشار بولۋىمىز ابدەن مۇمكىن.
حالىققا جولداۋىندا, «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ سەزىندە ەلباسى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ, ونىڭ ىشىندە ەت ءوندىرىسىن ارتتىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن باسا ايتقان بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, ەت ونىمدەرىمەن ىشكى سۇرانىستى عانا قامتاماسىز ەتپەي, ەكى-ءۇش جىلدا جىلىنا 60 مىڭ توننا ەتتى سىرتقا شىعارۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.
قاراعاندى وبلىسىندا وندىرىستىك نىساندار بۇرىندا دا ەتتى مال شارۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە ءىرى قارا ەتى ءوندىرىسى اۋقىمدىلىعىمەن ەرەكشەلەنگەن بولاتىن. مىسالى, وڭىردە اتتارى وداققا بەلگىلى بولعان «پروستورنىي», «باتىق» ەتتىك ءىرى قارا اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتتارى تاجىريبەسى مەن كورسەتكىشتەرى, كەزىندە مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ ءىس-شارالارىنىڭ قۇدىرەتتىلىگىن كورسەتكەندەي بولعان. اتاپ ايتقاندا, بۇل شارۋاشىلىقتاردا ەركەك ءىرى قارا تولدەرىنىڭ تاۋلىكتىك سالماق قوسۋى 1200-1400گ., 12-14 ايلىقتاعى تىرىدەي سالماقتارى – 450-500 كگ., اتالىق مالدارى 1400 كگ. بولعان. ارينە بۇلار رەكوردتىق كورسەتكىشتەر, دەگەنمەن دە شارۋاشىلىقتار ورتاشا كورسەتكىشتەرى تيىسىنشە بۇلاردان 10-15% دەڭگەيىندە تومەن بولدى دەگەننىڭ وزىندە, بۇگىنگى جاعدايمەن سالىستىرمالى تۇردە ساراپتار بولساق, ءبىر جاستاعى ەركەك تايىنشانىڭ 1 كگ. تىرىدەي سالماقتاعى وزىندىك قۇنى 100-150 تەڭگەدەن اسپايدى ەكەن. سونداي-اق, ءسۇتتى ءىرى قارا شارۋاشىلىعىندا دا قىردىڭ قىزىل تۇقىمدى ءىرى قارا مالىن وسىرەتىن «كراسنايا-پوليانا» مال زاۋىتىندا ساۋىن مالدىڭ ورتاشا سۇتتىلىگى جىلىنا 3600 كگ. بولسا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 2000 كگ. دەڭگەيدەن اسا الماي وتىر دەۋگە بولادى. دەمەك, بۇگىندە بۇل اتالعان شارۋاشىلىق كورسەتكىشىنىڭ 70% دەڭگەيىنە قول جەتكىزە وتىرىپ تا ءسۇت ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنىن 20-25% تومەندەتۋگە بولادى ەكەن. بۇل دەگەن مال شارۋاشىلىعىن كەڭ كولەمدى سەلەكتسيالىق ءىس-شارالارىن ۇتىمدى اتقارۋ ارقىلى, تاياۋ جىلداردا ەت, ءسۇت ونىمدەرىنىڭ باعالارىن بۇگىنگى جاعدايدان كەم دەگەندە تورتتەن بىرگە تومەندەتىپ, تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىكتەردىڭ بارلىعىن كورسەتسە كەرەك.
بىراق, بۇگىندە وڭىردە وندىرىلەتىن مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ 80% جۋىعىنىڭ شاعىن, وتباسى شارۋاشىلىقتارى ۇلەسىنە تيەسىلىلىگى, وندىرىلگەن ونىمدەر كولەمى ناقتىلىعىنىڭ كۇماندىلىگى مال باسى ءونىمدىلىگىن جەتىلدىرۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋدە ايتارلىقتاي كۇردەلىلىك قالىپتاستىرىپ وتىر. ءبىز قانشا جەردەن مال شارۋاشىلىعى, اۋىلدا نەگىزگى تىرشىلىكتىڭ, كاسىپكەرلىكتىڭ, تابىستىلىقتىڭ بىردەن-ءبىر كوزدەرى دەپ ناسيحاتتاعانىمىزبەن, بۇرىنعى مەملەكەتتىك شارۋاشىلىقتارداعى ەنجارلىقتان ارىلا الماي وتىرعانىمىز دا كەدەرگىلەر جاساۋدا.
اتاپ ايتقاندا, بىرىنشىدەن, مەملەكەت تاراپىنان جىلدان-جىلعا اۋقىمى ارتىپ كەلە جاتقان كومەكتەر مەن قولداۋلاردى ءتيىمدى پايدالانا الماۋ, ەكىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ كاسىپتەرىن اشىق تا جاريالىلىقتا جاۋاپكەرشىلىكپەن جۇرگىزۋ قاجەتتىلىكتەرىن تولىقتاي سەزىنبەۋ باستى قولبايلاۋ بولىپ وتىرعانعا ۇقسايدى. مىسالى, بۇگىندە ءىرى قارا تولدەرىنىڭ ورتاشا تاۋلىكتىك سالماق قوسۋى – 400-500گ., ەكى جاستاعى تىرىدەي سالماقتارى 300-350 كگ. اسپاي, كەيدە قوسىمشا سالماق قۇنىنىڭ ساتۋ باعاسىنان دا جوعارى بولاتىندىعى ازىرگە كوپشىلىك ءونىم وندىرۋشىلەردى الاڭداتىپ وتىرعان جوق.
سونداي-اق, وڭىردە 2010-2012 جىلدارعا جوبالانعان, ەكى مامانداندىرىلعان ەتتى ءىرى قارا شارۋاشىلىقتارىن ۇيىمداستىرۋ دا ءتيىستى وندىرىستىك-ەكونوميكالىق ساراپتامالارعا, مەملەكەت-جەكە مەنشىك سەرىكتەستىگى ارقىلى قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنە سەنىمسىزدىكتەردەن بەلگىسىز مەرزىمگە شەگەرىلگەن سياقتى. اتاپ ايتقاندا, قىرۋار قارجى ەسەبىنەن ۇيىمداستىرىلاتىن شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى يەلەرىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدە ناقتىلانباۋى جۇمسالعان قارجى قايتارىمىنا كەپىلدىلىكتى قالىپتاستىرماي, بۇگىندە مەملەكەتتە بار قارجىلىق مۇمكىندىكتەردى ماقساتتى, ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر.
سونىمەن قاتار, وڭىردەگى مال شارۋاشىلىعى جاعدايىنا ءىشىنارا جۇرگىزىلگەن ساراپتاۋ جۇمىستارى مال باسىنىڭ تۇقىمدىق قۇندىلىقتارىن ارتتىرۋ مۇمكىندىكتەرىن ايتپاعاندا, شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ەسەبىنەن دە قولدا بار مالدىڭ ونىمدىلىگىن ءبىرشاما ارتتىرۋعا بولاتىندىعىن كورسەتىپ وتىر. دەگەنمەن, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە, ونىڭ ىشىندە قاراعاندى وبلىسىندا دا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعىتىندا ءبىرشاما يگى ىستەردىڭ اتقارىلىپ كەلە جاتقاندىعىن ايتپاۋعا بولمايدى. مىسالى, سوڭعى كەزدە وبلىس اۋماعىنداعى ءىرى قارا مالدار ونىمدىلىگىن تولدەرى ەسەبىنەن ارتتىرۋ باعىتىندا «اسىل-ت ۇلىك» اق تاراپىنان, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەر ەسەبىنەن ءتيىستى قىزمەتتەر, اتقارىلۋدا. وبلىستىق «مامانداندىرىلعان ەتتى ءىرى قارا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ» باعدارلاماسى اياسىندا دا ءبىرشاما ءىس-شارالار اتقارىلدى.
بىراق تا مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋدە ەلىمىزدە, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ وڭىردە دە بار مۇمكىندىكتەر جەتىمسىز پايدالانىلىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى. وسىدان دا بولار, جوعارىدا ايتىلعانداي, تىكەلەي ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن مال شارۋاشىلىعى سالاسىن وركەندەتۋ باعىتىندا ناقتى مىندەتتەر ايقىندالىپ, قوماقتى قارجىلاي كومەكتەر دە قاراستىرىلدى, «كەڭ كولەمدى مال شارۋاشىلىعى سەلەكتسياسى» جوباسى قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي مەكەمەلەرى قاتىسۋمەن جاسالىپ, ەكى باعىتتا ءىس-شارالار دا اتقارىلا باستادى.
ءبىرىنشىسى, شەت ەلدەردەن بەلگىلى ءبىر كولەمدە ەتتى باعىتتاعى اسىل تۇقىمدى مال باستارىن اكەلىپ ولاردى جەرگىلىكتى جەرلەر جاعدايىندا ءوسىرىپ, كوبەيتۋ. ەكىنشىسى, ايتارلىقتاي شىعىنداردى قاجەت ەتپەيتىن, ياعني شەتەلدىك, وتاندىق قۇندى اتالىق مالدار ۇرىقتارىن پايدالانۋ ارقىلى جەرگىلىكتى مال باسىنىڭ ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىن كوتەرۋ.
بۇگىندە وبلىستا مال شارۋاشىلىعى ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى ءتيىمدىسى ەكىنشى ءتاسىل بولىپ ەسەپتەلەدى, سەبەبى وڭىردە ىرىلەنگەن مال شارۋاشىلىعى قۇرلىمدارى سانى شەكتەۋلى, نەگىزگى مال ونىمدەرى شاعىن, وتباسى شارۋاشىلىقتارى ەنشىسىنە تيەسىلى بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار, مال شارۋاشىلىعى ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ باستى, ناقتى جانە جەدەل يگەرىلەتىن جولى ونىمدىلىك قۇندىلىعى ايقىندالعان اتالىق مالداردى پايدالانۋ نەمەسە ولاردىڭ ۇرىقتارىمەن انالىق مالداردى قولدان ۇرىقتاندىرۋ بولىپ تابىلادى. مىسالى, ءىرى قارا اتالىق مالدارىن تابىن جاعدايىندا پايدالانۋ, بىرىنشىدەن, تۇقىمدىق قۇندىلىعى تومەن اتالىق مالداردى پايدالانۋعا مۇمكىندىك جاسايدى, ەكىنشىدەن, جۇقپالى اۋرۋلار تارالۋىنا ىقپال ەتەدى, ۇشىنشىدەن, شىعىندى. ءبىر باس اتالىق مالدى ۇستاۋعا كەتەتىن جىلدىق شىعىن 250-300 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى ەكەن.
سوندىقتان دا وڭىردە ەكى جىلدان بەرى قولعا الىنىپ وتىرعان, «اسىل-ت ۇلىك» اق ارقىلى ارنايى بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن ءىرى قارا مال باسىن قۇندى اتالىق مال ۇرىقتارىمەن ۇرىقتاندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ايتقىمىز كەلەدى. ەگەر, اۋىلدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار باسشىلارى تاراپىنان بۇل ماڭىزدى ءىس-شارا قولداۋ تاۋىپ, مال ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر ىنتالىلىعى قالىپتاسسا, جىلدان-جىلعا بۇل ماقساتقا ءبولىنەتىن مەملەكەتتىك قارجى كولەمىمەن قوسا, مال ونىمدىلىگى دە تەڭ دارەجەدە ارتا بەرەر ەدى.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن اعايىندارىمىزدىڭ باسىم بولىگى ءالى دە مال باعۋ, مال ازىعى قۇنىنىڭ قىمباتتاۋ قيىندىقتارىن ايتۋدان, ال اۋدان, اۋىل اكىمدەرى, جارتىلاي كۇشتەپ, ۇگىتتەپ شارۋا قوجالىقتارىن مال ونىمدەرى بازارىنا جەتەلەپ, بولماشى باعاعا ارزانداتىپ ساتتىرۋدان اسا الماي ءجۇر. سوندىقتان ەلباسىنىڭ ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن, تۇتىنۋشىلاردى ساپالى, ءتيىمدى, تۇراقتى باعالارداعى تاعامدارمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن ابىرويمەن اتقارامىز دەسەك, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ دا مال شارۋاشىلىعى سالاسىنا تىڭ كوزقاراس قالىپتاستىرۋى كەرەك-اق.
ك.سارحانوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.