قازاق جەرى قانداي كەڭ, قانداي بايتاق! تورتكۇل دۇنيەدەگى بار قۇرلىقتىڭ 1,8 پايىزىنان استامىن الىپ جاتىر. وسىنى بىزدەن بۇرىن ساق حانشايىمى تۇمار حانىم بىلگەندەي. بىلگەنى سول, «باسقا ەلدىڭ قاجەتى جوق... كوگىلدىر كۇمبەزدى اسپانى بار, بەتەگەلى بوز دالامىزدى ءبىز ەشكىمگە بەرمەيمىز!» دەپتى قاسقايىپ تۇرىپ. ساقتىڭ تاعى ءبىر قىزى زارينا جەرىنىڭ, ەلىنىڭ بوستاندىعىن قانشا سۇيكىمدى بولسا دا, سۇيىكتىسىنەن جوعارى قويىپتى.
سول ساق قىزدارى اڭساعان, «قۇداي قالاسا بارلىق قازاقتىڭ باسىن قوسىپ, ابىلاي حان ءداۋىرىن قايتا ورناتۋىمىز كەرەك. اللاتاعالا بىزگە جار بولعاي!» دەپ كەنەسارى حان ارمانداعان ءداۋىر, قاسيەتتى دە قادىرلى, ەش نارسەگە تەڭگەرمەيتىن تاۋەلسىزدىك قازىر قولىمىزعا كوك تۋ بولىپ ورالدى. بۇل تەڭدەسسىز باق, ولشەۋسىز باقىت. باق پەن باقىتتى باعالاي ءبىلۋ – قاسيەت. قادىرىنە جەتپەۋ – قاسىرەت. وسىنداي ويدى قوزعاۋعا نە سەبەپ بولدى دەگەنگە كەلەر بولساق, جاقىندا ۇلت رۋحىن كوتەرەتىن, حالقىمىزدىڭ ابىرويىن اسىراتىن ءبىر ايتۋلى ىسكە كۋا بولدىق. ول ۇلىتاۋ ءوڭىرىندە, جەزقازعان قالاسىندا جۇزەگە استى. ونى ۇيىمداستىرعان «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى مەن جەزقازعان قالاسى اكىمدىگى ەدى. ابىلاي حانعا ەڭسەلى ەسكەرتكىش قويىپ, عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدى.
جەزقازعانعا جول تارتقاندا جاڭاارقا اۋدان ورتالىعى اتاسۋ كەنتىنە تىزگىن تارتقانىمىزدا, ءبىر كەزدەرى ايتىستا تانىمال بولعان, قازىر اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى قىزمەتىندە جۇرگەن د.جۇماسەيىتوۆ تاعىلىمدى اڭگىمەلەردى العا تارتتى. ءوزى دە اڭقىلداعان ازامات ەكەن. جاڭاارقاعا كەلگەن ساپارىندا بەلگىلى اقىن كاكىمبەك سالىقوۆ جاڭاارقالىق ءانشىلەردى تىڭداي وتىرىپ, «كوكشەنىڭ ءانى جاڭاارقاعا اۋىپتى, بالاپانداي باۋلىپ, قىران ۇشىرىپ جاتىرسىڭدار. ەندى وسى ۇردىستەن ايىرىلىپ قالماڭدار», دەگەن اعالىق ءسوزىن ماقتانىشپەن ايتىپ, ودان كەيىن ءومىر بويى قازاقتىڭ جوعىن ىزدەپ, تاپقانىن التى تومدا جيناقتاپ كەتكەن اقاڭنىڭ – اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ باسىنا باستاپ باردى. مىنا جالعاننىڭ جالعان ەكەنىن تانىتقان شىن زيالى, «كوكتەگى كۇنگە, جەردەگى ەلىمە مەيىرىم قانبادى» دەپ سۇر تاسقا جازىلعان قىسقا دا نۇسقا ءوز ءسوزىن ءوزى جامىلىپ, ءبىر توبەنىڭ ۇستىندە ءۇنسىز جاتىر ەكەن. وركەن (كەنجەبەك) دەگەن ءىنىمىز سۋىرىلىپ شىعىپ, قۇران باعىشتاعاندا الاقان جايىپ, بەت سيپادىق.
ءبىر زاماندارى اتىنا زاتى ساي جەزقازعان قالاسىنىڭ قازىرگى كەلبەتى قوراشتاۋ كورىندى. اتاقتى مىس زاۋىتىنىڭ ءىشىن قايدام, سىرتى القام-سالقام, عيماراتتاردىڭ تەرەزەسى شۇرىق تەسىك, جاماۋ-جاسقاۋ. مىنا كورىنىس كوزگە تۇسكەندە قىزىعىن كورىپ جاتقاندار نەمكەتتىلىك تانىتپاي, ۋاقىتشا ءجۇرمىز دەمەي, جۇمىرتقاداي جۇتىندىرىپ قويسا قايتەر ەدى, دەيدى ەكەنسىڭ. ونىڭ ءۇستىنە قالانىڭ كىرەبەرىسىنە ورنالاسقاندىقتان كوزگە بىردەن ۇرىپ تۇر.
جەزقازعاندا بۇرىن ابىلاي حانعا ارنالعان ەسكەرتكىش بولىپتى. الگى ەسكەرتكىشتى «قاڭباق شال» دەپ اتاپ كەتىپتى. سىر-سىمباتى بولەك جارالعان ساكەن سەيفۋلليننىڭ دە جانسىز بەينەسى سانىنە ساي كەلمەگەندىكتەن, الىپ تاستاپتى. اقىن تۇلعاسىنا ساي كەلەتىنى قاشالىپ جاتىر ەكەن. ەستى ازاماتتار جۇرتتىڭ سىنىنان قورىتىندى شىعارىپ, ابىلاي اتىنداعى كوشە بويىنداعى جولبارىس جونىنداي سوزىلىپ جاتقان توبەگە حان ەسكەرتكىشىن قوندىرىپتى. ايبىندى ابىلايدىڭ تاس بەينەسىن كومكەرىپ تۇرعان اق جامىلعى سۋسىپ تۇسكەندە ءتىل ۇشىنا جىر جامپوزى ماعجان جۇماباەۆتىڭ:
بۇل تۇران ەجەلدەن-اق
الاش جەرى,
تۇرانسىز تارقاماعان
الاش شەرى.
تۇراننىڭ توپىراعىندا
تىنىشتىق تاپقان,
الاشتىڭ ارىستانى
ابىلاي ەرى, – دەگەن ولەڭ جولدارى ورالدى. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ەلگە تانىمال ازاماتتار ابىلاي تۋرالى اعىنان جارىلدى.
بۇدان كەيىن س.قوجامقۇلوۆ اتىنداعى جەزقازعان قالالىق قازاق مۋزىكالىق-دراما تەاترىندا «ابىلاي حان جانە قازاق رۋحى» دەگەن تاقىرىپتا عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا بولدى. كونفەرەنتسيانى قالا اكىمى بەرىك ابدىعالي ۇلى اشىپ, بۇل يگىلىكتى ءىس «نۇر وتان» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ال «نۇر وتان» حدپ حاتشىسى ەرلان قارين بولسا, ءوز سوزىندە: «تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى اياسىندا وتكىزىلىپ جاتقان ءىس-شارانىڭ باستى ماقساتى – ەلدىك, ەگەمەندىك, تاۋەلسىزدىك سەكىلدى ۇلى ۇعىمدى ازاماتتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا بارىنشا ءسىڭىرۋ. مەرەيلى تويدى جوعارى دارەجەدە اتاپ وتە وتىرىپ, جەتكەن جەتىستىكتەر مەن جەڭىستەرىمىزدىڭ قاتارىندا تاۋەلسىزدىك جول اشقان ماڭىزدى وقيعالاردى جۇرتشىلىققا تانىستىرىپ وتىرۋىمىز قاجەت. ونداي ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ەگەمەندىكتىڭ 20 جىلدىعىمەن قاتار كەلۋىنىڭ وزىندە ۇلكەن ءمان جاتىر دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. مىسالى, الدا اتالاتىن ابىلايدىڭ – 300 جىلدىعى جانە ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ – 145 جىلدىعى, جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ – 25 جىلدىعى, تاعى باسقا. بۇدان شىعاتىن وي, ءبىز تاۋەلسىزدىككە, كەيدە ايتىپ جۇرگەندەي, كەزدەيسوق يە بولا قالعامىز جوق. بۇل ۇزاق جىلدار بويعى اتا-بابالارىمىزدىڭ جانكەشتى, تاباندى كۇرەسى ءناتيجەسىندە كەلگەن ۇلى جەڭىس. مۇنىمەن قوسا, ابىلاي حاننان, كەنەسارىدان باستاپ, الاش ازاماتتارى ءوز ومىرلەرىن قۇربان ەتە وتىرىپ, بىزگە ەلدىك تۋىن ۇستاتىپ كەتكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ۇلت رۋحىنا ارنالعان مۇنداي كونفەرەنتسيانى جەزقازعاندا وتكىزۋدىڭ ءوزىندىك سەبەبى بار. ءار قازاق ءۇشىن كيەلى سانالاتىن ۇلىتاۋ بار قازاقتىڭ بىرلىگىن بۇرىن دا, قازىر دە ساقتاپ كەلەدى. بۇل جەردە ەلدىك ماسەلە شەشىلگەن. ەندەشە, ۇلىتاۋ – ەلدىكتىڭ, بىرلىكتىڭ سيمۆولى.
تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى مىڭداعان نارەستەگە ابىلاي ەسىمى بەرىلىپ جاتتى. سوندا ولاردىڭ اتا-انالارى ءوز بالالارىن ابىلايداي باتىر, نە باسشى بولسىن دەگەن نىشانمەن عانا ەمەس, ۇلت ويانسىن, ابىلاي رۋحى قازاققا جەتسىن, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ۇرپاقتىڭ ساناسىنا دارىسىن دەگەن ىزگى نيەتتە بولدى.
ەلباسى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ءبىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق ءمارەسىنە لايىقتى كەلىپ جەتتىك. وسى جىلدار ىشىندە مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسى قالاندى. شەكارا بەكىپ, اسكەر جاساقتالدى. استانا سالدىق, ەكونوميكا ورلەدى. ەندى وسىنى حالقىمىزعا ءتۇسىندىرىپ, ويىنا تەرەڭ دارىتۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك», دەدى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ ابىلاي حاننىڭ مەملەكەت قۇرۋ جونىندەگى يدەيالارىنا تەرەڭدەپ بارىپ, بۇگىندە مەملەكەتشىلدىكتىڭ اسا قاجەت ەكەنىنە نازار اۋداردى. اسسامبلەيا ءتوراعاسى ورىنباسارىنىڭ وڭىردە ءوتىپ جاتقان مۇنداي القالى جيىنعا قاتىسىپ, ۇلتتىق رۋح, سونىڭ باسىندا تۇرعان ابىلاي بابامىز تۋرالى پىكىر ايتۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك دەپ بىلەمىز. ونىڭ ۇستىنە اسسامبلەيادا مەملەكەت نەگىزىن قۇراپ وتىرعان ۇلت تۋرالى ءبىر القالى جيىن ءوتىپ, وندا قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحى مەن الداعى بولاشاعى ءسوز بولىپ, ول قۇجات ءتۇرىندە بەكىپ جاتسا, نۇر ءۇستىنە نۇر بولار ەدى.
قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى عابيدەن ءمۇستافيننىڭ ءبىر كەزدەرى ۇلتشىلدارمەن كۇرەسىپ ەدىك, ەندى ۇلتسىزدارمەن كۇرەسۋىمىز كەرەك دەگەنى ەستە. سول سەكىلدى الاش رۋحى دەگەن ماسەلە كوپكە دەيىن جابۋلى قالىپ كەلگەنى وزىمىزگە ءمالىم. قازىر وسىنى قاۋزاپ, الدىڭعى اعالارىنىڭ ءۇزىلىپ قالعان ويىن جالعاستىرىپ, الاش يدەياسىن ۇيقىلى-وياۋلاردىڭ ساناسىنا ساۋلەدەي ءسىڭىرسەم دەپ شىرىلداپ جۇرگەن كورنەكتى عالىم, بەلگىلى جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي «ءماڭگىلىك بيلىك يدەياسى جانە ابىلاي حان» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاسادى. «بۇل باسقوسۋ تەك قانا ءبىر ءوڭىردىڭ, ءبىر قالانىڭ جاقسى اتىن شىعاراتىن ءىس ەمەس, الاش رۋحىمەن استاسىپ, بۇكىل ەلگە جەتەتىن يگىلىكتى جۇمىس. ابىلايعا ورناتىلعان ەسكەرتكىش قازاقتىڭ ارعى-بەرگى الىپتارىنا, ناقتىلاي تۇسسەم, ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ نەگىزىن قالاعان, سول يدەيانى العاش كوتەرگەندەرگە قويىلعان بەلگى دەپ ۇققانىمىز ءجون», دەگەن ول, ءماڭگىلىك يدەيانىڭ نەگىزىندە ەل ەڭسەسىنىڭ بيىك بولۋى جاتقانىن, سونىڭ ءناتيجەسىندە ەردىڭ تىزەسى بۇگىلمەي, ازات ويدىڭ الدا جۇرگەنىن ايتا كەلىپ, ودان ءارى بۇگىنگى ءماڭگىلىك تۋرالى ۇعىمداردىڭ كونە ءتۇركى جازۋلارىنان باستاۋ الاتىنىنا ناقتى دالەلدەر كەلتىردى. ول سونىمەن ءبىرگە ماعجان جىرلارىنداعى ۇلت تۋرالى وي بايلامدارعا بويلاپ باردى.
«حاندىق داۋىردەگى جىراۋلار پوەزياسى» دەگەن تاقىرىپتا ءماجىلىس دەپۋتاتى, قازاق ونەرىنىڭ قازىرگى شوقتىعى بيىك ازاماتتارىنىڭ بىرەگەيى بەكبولات تىلەۋحان اسان قايعىدان باستاپ, ماحامبەتكە دەيىنگى جىراۋلاردىڭ جىرلارىن ءتوگىلتە كەلىپ: «قازاقتىڭ كوزى دە, ءسوزى دە, تىرەۋى دە, ساناسى دا سولار بولدى. ۇلت ۇستازدارى دا سولار ەدى. ولارعا حالىق سەندى, سول سەنىم حالىق تۇتاستىعىن ساقتاپ, ۇلتتى قالىپتاستىردى. ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارۋدىڭ دا ۇلگىسىن كورسەتتى» دەگەن ول ۇلى جىراۋلاردىڭ جىرلارىنان سول ءداۋىردەگى حانداردىڭ ۇستاعان باعىت-باعدارىن ايقىن كورۋگە بولاتىنىن, ءماسەلەن بۇقار ولەڭدەرىندە ابىلاي ساياساتى ايقىن كورىنىس تاۋىپ جاتاتىنىن العا تارتتى. بۇقاردىڭ ابىلاي تۋرالى: «سەن جيىرما جاسقا جەتكەن سوڭ, التىن تۇعىر ۇستىندە اق سۇڭقار قۇستاي ءتۇلەدىڭ. داۋلەت قۇسى قوندى باسىڭا, قىدىر كەلدى قاسىڭا», دەپ شالكيىز, دۋلاتقا, ودان ماحامبەتكە جەتكەندە ونىڭ ەرەۋىل اتقا ەر سالماي, ۇلى ارمانعا بەت بۇرماي, يساتاي دەگەن اعام بار دەپ بايماعامبەت سۇلتانمەن الىسپاي, ءجاڭگىرمەن جاعالاسپاي جۇرە بەرسە, ول باسىنان ايىرىلماس ەدى دەدى.
شىعىستانۋشى, قىتايتانۋشى باقىت ەجەنحان ۇلى «ابىلاي حانعا قاتىستى جاڭادان تابىلعان قىتاي مۇراعات قۇجاتتارى» دەگەن تاقىرىپتا جاساعان بايانداماسىندا ءحVىى عاسىردىڭ 50 جىلدارىنان باستاپ, ابىلاي قىتايمەن قارىم-قاتىناس ورناتقانىن, سول تۇستاعى قۇجاتتاردىڭ ءبىرازى ءمانجۋ, كونە قىتاي, اراب, تۇركى, شاعاتاي تىلدەرىندە ەكەنىن ەسكە سالىپ: «ءمانجۋ دەگەن حالىق جويىلىپ كەتكەندىكتەن, سول تىلدەگى قۇجاتتاردىڭ كوبى وقىلماي قالعان. 2004 جىلدان باستاپ ءبىز سوعان زەرتتەۋلەر ءجۇرگىزگەنىمىزدە, قازاققا قاتىستى 3500 – 4000 قۇجاتتىڭ بار ەكەنىن انىقتادىق. ونىڭ كوبى جوعارىدا ايتقان تىلدەردە ەكەن. وسى حاتتارعا, قۇجاتتارعا ساراپتاۋ جۇرگىزگەنىمىزدە ابىلاي قىتايعا تۇڭعىش ديپلوماتتارىن 1757 جىلى جىبەرىپتى. قازاق حانىنىڭ تسين پاتشاسىنا جىبەرگەن ەكى حاتىنىڭ نۇسقاسى تابىلدى. ول حاتتا ابىلاي ەل تۇتاستىعى مەن جەر تۇتاستىعى, كورشىمەن جاقسى قارىم-قاتىناس تۋرالى ايتىپتى. تسين پاتشاسى ءوزىنىڭ جاۋابىندا ابىلايدى قازاق حانى دەپ مويىنداپ, قۇتتىقتاۋ جولداعان. ءبىز ابىلاي حاتىن زەردەلەپ قاراساق, ونىڭ تۇپكى ويى ءداستۇرلى قىتاي تىلىنە اۋدارعان كەزدە وزگەرىپ كەتكەن. ياعني, تەڭ دارەجەدەگى قارىم-قاتىناس جاساۋ ءجونىندەگى تۇجىرىمدى بودان بولدى دەگەنگە قاراي بۇرمالاپ, ءوز ساياساتتارىنا ىڭعايلاپ جىبەرگەن. شىندىعىنا كەلگەندە, ابىلاي حان ونداي باعىنىشتىلىققا بارماعان. بۇعان جولداعان حاتتىڭ نەگىزگى نۇسقاسىنداعى تولىق ساقتالعان وي دا, ستيل دە, مازمۇن دا ءدالەل بولا الادى», دەگەن عالىم ءار دەرەگىن قولىنداعى قۇجاتتارمەن بۇلتارىسسىز دايەكتەپ وتىردى.
ولكەتانۋشى ساعىندىق قوجامسەيىتوۆ, ابىلاي حان مەن ۇلىتاۋ تۋرالى اڭگىمەلەسە, عالىم سەرىك ەرعالي حاننىڭ دارا تۇلعاسى, ءتولە ءبيدىڭ ۇلىلىعى, كورىپكەلدىگى بالا ابىلايدىڭ بويىنداعى ەرەكشە قاسيەتتى ەرتە تانىعانى ەكەندىگى جايلى وي ساباقتادى.
ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم ءوز ويىن تەرەڭنەن قوزعاپ: «شىنى كەرەك, سوڭعى كەزدەرى تاريحتى ءوزىمىز ءسۇيىپ ىشەتىن قىمىزداي كورەتىن بولدىق. ساپىرا بەرسەك, كوپىرە بەرەتىن سەكىلدى. شىن مانىندە, تاريح تۇنىپ تۇرعان سۋداي ءمولدىر دە تۇنىق بولۋى كەرەك. باقىت ەجەنحان ۇلى قۇجاتتار ارقىلى ناقتىلاعانداي, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز تەك قانا ءوزىنىڭ اۋىلىمەن, جەرىمەن شەكتەلمەگەن. ءوز الەمىن جاقسى تۇسىنگەن, بىلگەن. الەمدىك دەڭگەيگە شىعۋعا سول كەزدىڭ وزىندە شاما-شارقىنشا تىرىسقان. اتالعان قۇجاتتاردىڭ ءبىرازى قالماق تىلىندە جازىلعانى ايتىلدى. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ بۇكىل مەملەكەتتىك ديپلوماتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ سول كەزدە دە بولعانىن كورسەتەدى», دەدى. بەلگىلى جۋرناليستەر كولباي ادىربەك ۇلى مەن بەرىك ءۋالي ۇلى تۇلعا تۋرالى وي تەربەپ, ءوڭىر ءوندىرىسىنە قانىش ساتباەۆ قوسقان ايتۋلى ۇلەستەر تۋرالى مىسالدارمەن سويلەدى.
كونفەرەنتسيادان كەيىن تابان تيگەن جەر: «ورىستارعا كرەمل قانداي قادىرمەندى بولسا, مەنىڭشە قازاق ەلى ءۇشىن ۇلىتاۋ دا سونشالىقتى قاستەرلى» دەپ ق.ءساتباەۆ ايتقانداي, جەزدى كەنتى بولدى. ءوتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا ۇلى عالىم اشقان مىرىش وسى جەردە ءوندىرىلگەنى تاريحتان بەلگىلى. جەزدىنىڭ اتى سول تۇستا ءتورتكۇل دۇنيەگە تانىلعان. قازىرگى كورىنىسى كوڭىلگە مۇڭ ۇيالاتادى. كەزىندە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتە قويماعان بەس قاباتتى ۇيلەردى جاۋ جايپاپ كەتكەن سەكىلدى. 13 مىڭ حالىقتان 6 مىڭى قالىپتى. كوڭىلگە مەدەۋ بولاتىنى, كەلگەن جۇرت بارىپ كورەتىن كەنت ورتالىعىنداعى كەنەسارى حاننىڭ ەسكەرتكىشى مەن كەشەگى كسرو اۋماعىنداعى ەكەۋدىڭ ءبىرى سانالاتىن جەزدى تاۋ-كەن جانە بالقىتۋ ءىسى تاريحى مۇراجايى دەر ەدىك. حان كەنە ەسكەرتكىشىنىڭ ۇلىتاۋ ءوڭىرىنە ورناتىلۋىنىڭ سەبەبى, 1840 جىلدارى كىشىتاۋدا اقكيىزگە كوتەرىپ, ونى حان سايلادى دەگەن دەرەك بار. ال مۇراجايدى كەزىندە اۋدان كولەمىندە ايتارلىقتاي لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعان ءماكەن تورەگەلدين شىر-پىرى شىعىپ ءجۇرىپ ۇيىمداستىرىپتى. مۇراجايدا ساقتاردىڭ مىس قورىتۋ پەشىنەن باستاپ, ءحىح عاسىردا اعىلشىندار اكەلگەن وتارباعا دەيىن بار. جالپى, مۇراجاي تۋرالى الداعى ۋاقىتتا كەڭىنەن تولعاپ, جازۋعا بولاتىن سەكىلدى.
«تاڭبالى تاس» ساياباعىنىڭ اشىلۋى راسىمىندە ءسوز العان اۋدان اكىمى ءانۋار وماروۆ بۇل جۇمىستىڭ باستالۋى مەن اياقتالۋى تۋرالى جان-جاقتى بايانداپ بەردى. «تاڭبالى تاستىڭ» اينالاسىنا توعىز بالبال تاستاردىڭ كوشىرمەسى قويىلىپتى. الكەي مارعۇلان ءوزىنىڭ جازبالارىندا وسىنداي 3 مىڭعا جۋىق بالبال تاستاردىڭ بولعانىنىن ايتقان ەكەن. تاڭبالى تاس تۋرالى اكادەميك ماناش قوزىباەۆتىڭ پىكىرىن ەسكە تۇسىرەر بولساق, عالىم سونداي تاڭبالى تاستار قازاقتىڭ كونستيتۋتسياسى ەدى دەگەن پىكىر قالدىرىپتى. ءتورت مەتردەن اساتىن ەڭسەلى تاسقا قازاق جۇرتىنىڭ الپىستان اسا تاڭباسى قاشالىپتى.
اۋدان ورتالىعىنىڭ قاق ءتورىنە «حان ورداسى» اتالاتىن الىپ كەشەن سالىنىپ جاتىر ەكەن. ۇلىتاۋدىڭ ءبىر سالاسى سانالاتىن قىزەمشەكتىڭ بوكتەرىنەن اسان قايعىعا تۇرعىزىلىپ جاتقان ەسكەرتكىش ەڭسەلى كورىندى. ادام بەينەسىندەگى ۇلىتاۋ وبرازى, تاۋدان شىعىپ تۇرعان رۋح دەسە بولعانداي. اق ءمارماردىڭ ءۇستىندە تۇرعان اق كيىمدى, اق ساقالدى ابىز قارت قۇشاعىن اشىپ, الاقانىن جايىپ, باتا بەرىپ تۇر.
مەن ۇلىتاۋعا اكىم بولىپ كەلگەنگە دەيىن ءبىراز ءسوزدىڭ تيەگىن اعىتتىم. ەندى سول ءسوزدى ىسكە اسىرۋعا جان سالىپ جاتىرمىن, دەيدى العاشىندا ۇلىتاۋدا, قازىر جەزقازعان قالاسىندا اكىم بولىپ ءجۇرگەن بەرىك ابدىعالي ۇلى. ول ۇلىتاۋعا بارا سالىپ « ۇلىتاۋ – قازاقتىڭ حان ورداسى» دەگەن اتقا ساي بولسىن دەگەن ىزگى-نيەتپەن كوپتەگەن جۇمىستارعا ۇيىتقى بولىپتى. ەڭ باستىسى, تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرۋدى قولعا العانىنا, ول ءوزىنىڭ ناتيجەسىن بەرە باستاعانىنا كوز جەتكىزدىك. ەكونوميكامەن قاتار, حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن ءدۇنيەلەرگە ەرەكشە ءمان بەرىپتى. ەڭ الدىمەن جاس ۇرپاقتى وتانشىلدىققا ءتاربيەلەۋ ءۇشىن, وزدەرى ماقتان تۇتاتىن ۇلى تۇلعالاردىڭ اتىن جاڭعىرتىپتى. مىسالى, «جوڭعارعا بودان بولامىز با, الدە قاسىق قانىمىز قالعانىمىزشا سوعىسامىز با؟» دەگەن قاراقۇم قۇرىلتايىنا بيىل 300 جىل تولادى ەكەن. سول قۇرىلتايدى باسقارعان تاۋكە حاننىڭ ەسىمى قوسكول اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپكە بەرىلىپتى. تاعى ءبىر ايتارىمىز, تاريحتا «بۇلانتى شايقاسى» دەگەن اتپەن قالعان قالماقتارعا جويقىن قارسىلىق قارساقباي مەن بايقوڭىر جەرىندە بولعانى ءمالىم. وكىنىشكە قاراي, بۇل دا ءجيى ايتىلا بەرمەيدى. سول شايقاسقا ابىلقايىر حان قولباسشى بولعان عوي. وسىنداي جاعدايلار ەسكەرىلە كەلىپ, بايقوڭىر اۋىلىنداعى ءبىلىم ۇياسىنا ءابىلقايىر حاننىڭ, ميبۇلاقتاعى مەكتەپكە قاسىم حاننىڭ, ال العاباستاعى مەكتەپكە حاقنازار حاننىڭ اتى بەرىلسە دەگەن ۇسىنىس جوعارىعا جولدانىپتى. مۇنىمەن قاتار, ۇلىتاۋدىڭ تاعى ءبىر اۋىلى قورعاسىن كەنتىندەگى ءبىلىم ۇياسىنا كەيكى باتىردىڭ ەسىمىن بەرۋ ۇيعارىلىپتى. بۇلاردىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا قولداۋ تاۋىپ جاتسا, قۇبا-قۇپ بولارى انىق.
ەندى جەزقازعانداعى وڭ ىستەرگە كەلەتىن بولساق, قالانى دامىتۋدىڭ 20 تارماقتان تۇراتىن باعدارلاماسى جاسالىپتى. ۇلىتاۋدا ءبىلىم مەكەمەلەرىنە حاندار مەن باتىرلاردىڭ ەسىمىن بەرۋ ءۇردىسى قولعا الىنسا, جەزقازعاندا الاش ارىستارىنىڭ اتى جاڭعىرا باستاپتى. مىسالى, ش.ءۋاليحانوۆ, ءا.بوكەيحانوۆتان باستاپ, م.دۋلاتوۆ, م.شوقاي, م.جۇماباەۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.اۋەزوۆ, ب.مومىش ۇلى, د.قوناەۆ, ق.رىسقۇلبەكوۆ اتتارىن مەكتەپكە بەرۋ ءجونىندە ءتيىستى ورىندارعا ءوتىنىش ءتۇسىرىلىپتى. سول سەكىلدى گەنەرال سابىر راحيموۆقا جانە كەڭەس اۋعان سوعىسىندا كورسەتكەن جەڭىسى ءۇشىن كسرو باتىرى, ودان كەيىنگى قاھارماندىعىنا وراي رەسەي باتىرى اتاعىن العان جالعىز قازاق قايىرگەلدى مايدانوۆقا قالادان كوشە اتتارى بەرىلىپتى. جەلتوقسان دا جاڭعىرىپتى. الداعى ۋاقىتتا جاقسىگەلدى سەيىلوۆتەي كومپوزيتور دا ەسكەرۋسىز قالمايتىن كورىنەدى.
«مويىنداعى بورىشتى ءبىلۋ – ءبىلىم ءىسى, بورىشتى تولەۋ –ادامشىلىق ءىسى», دەپ ا.بايتۇرسىنوۆ ايتقانداي, ۇلت رۋحانياتىنىڭ جاناشىرى بولىپ جۇرگەن اكىمنىڭ قاسىندا جازۋشى ا.قاراجىگىت ۇلى, قوبىزشى ب.ءسادىباقاسوۆ, ءانشى ق.ابەۋوۆ, مۇراتانۋشى ب.بايجاناتوۆ, وزگە دە ازاماتتاردىڭ قۇلشىنىپ جۇرگەنى كوڭىلگە مەدەۋ ۇيالاتتى. سونىمەن ءتۇسىنىپ-ءتۇيسىنە الساق, ۇلىتاۋ وڭىرىندە ۇلتقا بەت بۇرىپ, تاستاعى تاريح جاڭعىرىپ, جانىڭا جىلۋ, ويىڭا وت سالاتىن الىپ ەسكەرتكىشتەر بوي كوتەرە باستاپتى. بۇل اقجولتاي ءىس وزگەلەرگە ساباق بولسا , قانە.
سۇلەيمەن مامەت, سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەركىن قۋاتاي ۇلى.