قازاقستاندىق توراعالىق: ساباقتاستىق جانە جاڭاشىلدىق

قازاقستاننىڭ ساۋد ارابياسىنداعى ەلشىسى, بەلگىلى ارابيست-عالىم قايرات لاما شارىپپەن اڭگىمە

– قۇرمەتتى قاي­رات قايىربەك ۇلى, يكۇ-نىڭ قۇرى­لۋ­ى­­نىڭ العى­شارت­­تا­رى مەن سەبەپتەرى قانداي ەدى؟ بار­لىق ءىرى باستاما­لار­دىڭ, كۇردەلى ءىس­تەردىڭ باسىندا قاي كۇندە جەكە تۇلعالار جۇرەدى عوي, بۇل ۇيىمدى قۇرۋعا بەلسەنە ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر كىم؟ – XX عاسىردىڭ باسىندا ءبىر حالىق­ارالىق ۇيىم قۇرۋ ارقىلى مۇسىلمان ەلدە­رى­نىڭ باسىن قوسۋ يدەياسى كۇن تارتىبىنە شىق­تى. 1926 جىلى قاسيەتتى مەككەدە «بۇكىل­الەم­دىك يسلام كون­فەرەنتسياسى» دەپ اتالا­تىن ايماقتىق ۇيىم قۇرى­لىپ, ونىڭ ءۇش جيىنى يەرۋساليمدە, كاراچي جانە موگاديشودا ءوتتى. الايدا, بۇل مۇ­سىلماندىق ۇيىم ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىستان كەيىنگى حالىقارالىق ساياسي ۇدەرىس­تەر­گە لايىقتى دەڭگەيدە قاتىسا المادى. 1969 جىلى يەرۋساليمدەگى «ءال-اقسا» مەشىتىن بەلگىسىز بىرەۋلەر ورتە­گەننەن كەيىن, ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى فەيسالدىڭ باستاما­سى­مەن 26 مۇسىلمان ەلى باس­شىلارى ماروككونىڭ استا­نا­سى راباتتا باس قوسىپ, يس­لام ءدىنىنىڭ قۇندىلىق­تا­رىن قورعاۋعا با­عىتتالعان يسلام كونفەرەنتسيا­سى ۇيى­مىن (يكۇ) قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.         – الەمدە مۇشە مەملە­كەت­تەردىڭ سانى جاعىنان بۇۇ-دان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇرعان حالىقارالىق ۇيىمنىڭ ىقپا­لى قازىر قانداي دارەجەدە دەپ ويلايسىز؟ – ازيا, افريكا, ەۋروپا جانە وڭتۇستىك امەريكادا, ياعني جەر شارىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگىنە ورنالاسقان 1,5 ميللياردتان استام حالقى بار 57 مەملەكەتتىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعان يكۇ-نىڭ بەدەلى حالىقارالىق ساحنادا جوعارى. قازىرگى ۋاقىتتا, اسىرەسە, اراب ەلدەرىندە اۋمالى-توكپەلى داعدارىستار ءجۇ­رىپ جاتقاندا حالىقارالىق قوعامداستىق ءوزىن ءاردايىم بايسالدى ۇستايتىن يسلام كون­فەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ باس حاتشى­لىعىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە وڭ باعا بەرۋدە. ويتكەنى, 2005 جىلى مەككەدە «ونجىلدىق ءىس-ارەكەتتەر باعدارلاماسىن», 2008 جىلى سەنەگالدىڭ استاناسى داكاردا وتكەن سوڭعى 11 سامميتتە جاڭارتىلعان جارعىسىن قا­بىل­داعان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى­نىڭ اتقارىپ جاتقان ءرولى بارشاعا ايقىن ءارى سالماقتى. دەي تۇرعانىمەن, شتاب-پاتەرى كايردە ورنالاسقان اراب مەملەكەتتەرى ليگاسىنىڭ جۇمىسى توقىراۋعا ۇشىراپ, اراب ەلدەرى مەن يراننىڭ اراسىندا تەكەتىرەس كۇشەيىپ تۇرعاندا, افريكا قۇرلىعىندا جىك-جىككە ءبولىنۋ تولاستاماي جاتقان كەزدە يكۇ باس حاتشىلىعى الدىندا «ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋ» سياقتى كۇردەلى مىندەت پەن جاۋاپكەرشىلىك تۇر. ءبىزدىڭ ەلىمىز توراعا­لىقتى قازىرگى زامان تاريحىنىڭ اسا كۇردەلى كەزەڭدەرىنىڭ بىرىندە قولىنا العالى وتىر. وسى كۇندەرى قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ورىنباسارىنىڭ توراعالىعىمەن يكۇ-نىڭ جيددا قالاسىنداعى شتاب-پاتەرىندە 57 ەلدىڭ سىرتقى ساياسي ۆەدومستۆولارىنىڭ لاۋا­زىمدى تۇلعالارىنىڭ جۇمىس توبىنىڭ جينالىستارى وتۋدە, وندا استانادا ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا وتەتىن يكۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەزەكتى كەڭە­سىندە قاراستىرىلاتىن حالىقارالىق جانە ايماقتىق وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلانۋدا. – ۇيىم مۇسىلمان ەلدەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق سالاسىن قام­تىعان با؟ سونىڭ ىشىندە بولاشاقتا ءبىر­لەسكەن قورعانىس سياقتى  ىنتى­ماق­تاس­تىق بولۋى مۇمكىن بە؟ – جىل سايىن ءارتۇرلى مۇسىلمان ەلدە­رى­نىڭ استانالارىندا يكۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ كەزەك-كەزەك وتەتىن سەسسيالارىندا جۇزدەن استام قارار قابىلدانادى. بۇل قۇجاتتار مۇسىل­مان ەلدەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني, اق­پاراتتىق, ەكولوگيالىق, قۇقىقتىق سالالا­رى­نىڭ بارلىعىن قامتيدى. يكۇ جارعى­سى­نىڭ 2-بابىنا ساي, ۇيىمعا مۇشە ەلدەر بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسىندا كور­سەتىلگەن ورتاق ماقسات-مۇددەلەر مەن قا­عي­داتتارعا سۇيەنەدى جانە مۇسىلمان ەلدەرى اراسىندا تۋىنداعان داۋلى ماسەلەلەردى بەيبىت جولمەن شەشەدى, ءارى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردا ءبىر-بىرىنە قارسى قارۋلى كۇش كورسەتۋدەن نە ونى قولدانۋدان باس تارتادى. – جاسىراتىنى جوق, «شاريعات زاڭ­دا­رى» دەسە, راديكالدى اتەيستىك ءتار­تىپ­تەن شىققان پوستكەڭەس­تىك ەلدەردىڭ كوپتەگەن ازا­ماتتارىنىڭ ءالى كۇنگە ازا بويى قازا تۇرادى. ال يكۇ اياسىنداعى ۇيىم­دار, سو­نىڭ ىشىندە يسلام دامۋ بانكى شاريعات ەرەجەسىمەن ارەكەت ەتەتىن كورىنەدى. بۇل ەرە­جە­نىڭ زايىرلى قوعام­داعى بانك تارتىبىنەن قانشالىقتى ايىرماشىلىقتارى بار؟ – «قيىندىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى اۋىزدان كەتپەس» دەپ قازاق اتام ايتقانداي, تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تانىعان اراب ەلدەرى بولاتىن. 1995 جىلى قا­زاقستاننىڭ يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيى­مى­نىڭ تولىق مۇشەلىگىنە ءوتۋ-وتپەۋ قاجەت­تىلىگى توڭىرەگىندە ءبىزدىڭ ساياساتكەرلەردىڭ اراسىندا قىزۋ پىكىرتالاس بولعانىن دا بۇگىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. سوندا ەلباسىمىز­دىڭ كەمەڭگەرلىگى مەن تاپقىرلىعى ارقا­سىن­دا مۇسىلمان ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناس­تارىمىزدى ورناتۋدىڭ العاشقى كەزەڭىندە «الدىمەن ەكونوميكا, سوسىن ساياسات» قا­عيداتىن ۇستاندىق. يكۇ-نىڭ ارنايى قارجى ينستيتۋتى بولىپ سانالاتىن يسلام دامۋ بانكى قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى ەكونو­ميكا­لىق رەفورمالارىن قولداۋ ماقساتىندا الماتىدا ءوز وكىلدىگىن اشتى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن يسلام دامۋ بانكىنىڭ ءۇش مۇسىلمان ەلىندە – ماروككو, مالايزيا جانە قازاق­ستاندا ايماقتىق وكىلدىگى بار ەكەنىن ماق­تانىشپەن ايتامىز. يسلام دامۋ بانكىمەن قاتار, اراب ەلدەرىنىڭ باي قارجى قورلارى الماتى – استانا جولىن سالۋعا, ساۋد ارا­بياسى, بىرىككەن اراب ءامىر­لىكتەرى, ومان سۇلتاناتى, كۋۆەيت, كاتار وكىمەتتەرىنىڭ تەگىن گرانتتار ارقىلى جا­سالعان كومەگىمەن استانا­دا­عى پارلامەنت سەناتىنىڭ عيما­را­تى, سالتانات سارايى, اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيس­ترلىگىنىڭ عيماراتى, كار­ديولوگيالىق ورتالىق, «نۇر استانا» مەشىتى سەكىلدى كور­نەكتى كەشەندەردىڭ سالىن­عا­نىن اتاپ وتۋىمىزگە بولادى. بۇل ءۇردىس ودان ءارى جال­عاسىن تابۋدا: بىلتىر يسلام دامۋ بانكى با­تىس قىتاي – باتىس ەۋروپا جولىنىڭ جام­بىل وبلىسىنداعى بولىگىن قار­جى­­لاندىرۋ ءۇشىن 176 ملن. اقش دوللارى كو­لەمىندە جە­ڭىل­دەتىلگەن نەسيە بەردى. قازىرگى ۋاقىتتا قا­زاقستان ۇكىمەتى مەن يسلام دامۋ بانكى ارا­سىندا الداعى ەكى-ءۇش جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالارىن قار­جى­­لان­دى­رۋعا ارنالعان «جول كارتاسى» ءازىر­لەنۋ­دە. وسىنىڭ بارلىعى – يسلامي قارجى­لاندىرۋ قاعيداتتارى نەگىزىندە جۇزەگە اسادى. – ال باسقا ۇيىمدار ءىس-قيمىل­دارى­نىڭ قانداي ەرەكشەلىكتەرى بار؟ ماسەلەن, يسلام جاڭالىقتار اگەنتتىگىنىڭ, يسلام كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ورتالى­عى­نىڭ, يسلام عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋ قورىنىڭ, ت.ب. دەگەن سەكىلدى. – يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا قا­راس­تى 4 ارنايى ينستيتۋت – يسلام دامۋ بانكى, ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت جونىندەگى ۇيىم (يسەسكو), حالىقارالىق يسلام جا­ڭا­لىقتار اگەنتتىگى (ينا), مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ تەلەراديو ۇيىمى (يسبو), 8 سۋب­سيديارلى ينستيتۋت – مۇسىلمان  ەلدەرىنىڭ ستاتيستيكالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەتتىك زەرتتەۋلەر ورتالىعى, يسلام تاري­حىن, ونەرى مەن مادەنيەتىن زەرتتەۋ ورتالى­عى, ساۋدانى دامىتۋ يسلام ورتالىعى, فيكح يسلام اكادەمياسى, يسلام ىنتىماقتاستىعى قورى, بانگلادەش, نيگەر, ۋگانداداعى يسلام ۋنيۆەرسيتەتتەرى جانە 11 ءاففيليرلى ينستيتۋت – يسلام ساۋدا-ونەركاسىپ پالاتاسى, يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ استانالارى مەن قالا­لارى ۇيىمى, بۇكىلالەمدىك يسلام عىلىم اكادەمياسى, حالىقارالىق قىزىل اي يسلام كوميتەتى, حالىقارالىق اراب-مۇسىلمان مەكتەپتەرىنىڭ فەدەراتسياسى, يسلام كونفە­رەنتسياسىنىڭ جاستار فورۋمى, مۇسىلمان سكاۋتتارىنىڭ حالىقارالىق وداعى, تەڭىز كەمەلەرى يەلەرىنىڭ يسلام اسسوتسياتسياسى, مۇ­سىلمان ەلدەرىنىڭ ساراپشىلار فەدەراتسيا­سى, توتەنشە ەلەكتروندى جاعدايلارعا توي­تا­رىس بەرەتىن توپ سەكىلدى ءارتۇرلى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ باستى قالالارىندا ورنالاسقان ايماقتىق مەكەمەلەر بار. ولار تۋرالى تولىق ماعلۇماتتاردى ەلشىلىك شىعارعان «قازاقستان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيى­مى­نا توراعالىق ەتەدى» دەپ اتالاتىن ەكى توم­دىق كىتاپتان تاۋىپ الۋعا بولادى. وسى وراي­دا ءبارىمىز زور ىنتامەن وقيتىن «ەگەمەن قازاق­ستان» گازەتى ارقىلى قازاق­ستان­نىڭ بارلىق باسىلىمدارىنا, تەلەراديو ار­نالارىنا ۇسى­نىس ەنگىزۋگە رۇقسات ەتىڭىز. 28-30 ماۋسىم كۇن­دەرى استانادا وتەتىن يكۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-ءشى سەسسياسىنا وسى اتالعان ۇيىمعا قاراستى بارلىق ايماقتىق مەكەمە­لەردىڭ باسشىلارى دا قاتىسادى. سول القالى جيىن بارىسىندا جۇ­مىس ىستەيتىن ءباسپاسوز ورتالىعىندا قالامداس ارىپتەستەرىمىزگە اي­ماق­تىق مەكەمەلەردىڭ وكىل­دەرىمەن تىكەلەي سۇحباتتار وتكىزىپ, كوكەيكەستى ساۋالداردى قوي­ىپ, ولاردىڭ اتقارىپ جاتقان يگى شارا­لارىمەن وقىرمانداردى, كورەرمەن­دەر­دى, تىڭداۋشىلاردى تانىستىرساڭىزدار دەگەن تىلەگىمىز بار. ءباسپاسوز ورتالىعىندا ەلشىلىك شىعارعان انىقتاما كىتاپتار جۋرناليستەر ءۇشىن تەگىن تاراتىلادى.      – يكۇ-نىڭ باسقا حالىقارالىق ۇي­ىم­دارمەن قارىم-قاتىناسى قانداي؟ سو­نىڭ ىشىندە, ماسەلەن, ەقىۇ-مەن قانداي بايلانىسى بار؟ – يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, يۋنەسكو, يۋنيسەف, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى, بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى باعدارلاماسى, بۇۇ ونەركاسىپتىك دامۋ جونىندەگى باعدار­لا­ماسى, بۇۇ جوعارعى كوميسسارىنىڭ بوس­قىن­دار ءىسى جونىندەگى باسقارماسى, دۇنيەجۇ­زىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى, قىزىل كرەست جانە قىزىل اي قوعامدارىنىڭ حا­لىقارالىق فەدەراتسياسى, اراب مەملەكەتتەرى ليگاسى, تۇبەكتەگى اراب مەملەكەتتەرى ىن­تىماقتاستىعىنىڭ كەڭەسى, افريكا وداعى, قوسىلماۋ قوزعالىسى, ەكونوميكالىق ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمى, ەۋروپا كەڭەسى, ەۋروپا كەڭەسىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى سەكىلدى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جاھان­دانۋ زامانىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر بوي­ىنشا تۇراقتى تۇردە پىكىر الماسۋدا, ماقسات-مۇددەلەرى ءبىر جەردەن شىققاندا قويان-قولتىق بىرلەسىپ ءىس-ارەكەتتەر دە جاساۋدا. حالىقارالىق ساحنادا 40 جىلعا جۋىق يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى مەن ەۋرو­پاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ەقىۇ) تاتۋ-ءتاتتى كورشىلىك قاعي­دات­تارى نەگىزىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن بولا­تىن. ءبىر اتاپ وتەرلىگى – ەقىۇ-عا مۇشە 56 ەلدىڭ سەگىزى – البانيا, ءازىربايجان, قازاق­ستان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان, تۇركيا, تۇركىمەنستان – يسلام كونفە­رەن­تسياسى ۇيىمىندا دا تولىققاندى مۇشە مەم­لەكەتتەر. ونىڭ ۇستىنە الجير, اۋعان­ستان, ەگيپەت, يوردانيا, ماروككو جانە تۋنيس ەقىۇ-نىڭ سەرىكتەستەرى بولىپ تابىلا­دى. ۇلى ابايعا ۇقساتىپ ايتقاندا, «ەقىۇ-نىڭ ءمۇ­شەلىگىنەن سەگىز, سەرىكتەستىگىنەن التاۋ, جال­عىز­دىق كورەر جايىم جوق», دەپ ءيىسى مۇسىلمان ۇمبەتىنە ادال قىزمەت اتقارىپ جاتقان يكۇ-نىڭ ەقىۇ-مەن ەتەنە جاقىن­داسۋى ەكى بەدەلدى ۇيىمعا مۇشە قازاق­ستاننىڭ يگى باستاما­لارىنان باستالدى دەسەك, ارتىق ايتپاعان بولار ەدىك. يكۇ باس حات­شىسى ەكمەلەددين يح­سانوعلى 2008 جىل­دىڭ قازان ايىندا استانادا وتكەن «ور­تاق الەم: ارتۇرلىلىك ارقىلى ىلگەرىلەۋ» اتتى حالىقارالىق فورۋمعا, ودان كەيىن وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ەقىۇ-نىڭ ىس­تامبۇلدان كەيىن اراعا 11 جىل سالىپ استانادا وتكەن تاريحي سامميتىنە قاتىسۋى ارقى­لى الەمنىڭ 105 مەملەكەتىن قامتيتىن ەقىۇ مەن يكۇ اراسىندا «قازاقستاندىق دوس­تىق كوپىرى» سالىندى. ەكى ءىرى ۇيىمنىڭ تىزگىنىن بىردەي ۇستاعان جيىرما جاسار قا­زاقستانعا قازىرگى ۋا­قىتتا حالىقارالىق قوعامداستىق ءدان ريزاشىلىعىن بىلدىرۋدە. – ەلشى مىرزا, بەدەلدى ۇيىمنىڭ توراعالىعىنا قول جەتكىزۋ جولىندا قانداي ارەكەتتەر جاسالدى؟ يكۇ توراعالىعىنا قازاقستان قالاي تاڭدالدى؟ – يكۇ-عا مۇشە ەلدەر شارتتى تۇردە ءۇش توپقا بولىنەدى: 22 اراب ەلدەرىنىڭ توبى, 16 ازيا ەلدەرىنىڭ توبى جانە 19 افريكا ەلدەرىنىڭ توبى. وسى توپتار كەزەكپە-كەزەك سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ كەلەسى سەسسياسى قاي ەلدە وتەتىنى تۋرالى ورتاق پىكىرگە كەلىپ, الدىمەن توپتىڭ ۇجىمدىق شەشىمىن سەسسيانىڭ قورىتىندى قۇجاتىنىڭ جوباسىنا ەنگىزەدى. سەسسيانىڭ سوڭعى كۇنى بارلىق مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ دەلەگاتسيالارى ونى قاراستىرىپ, ءبىراۋىزدان قابىلدايدى. يكۇ-عا مۇشە ەلدەر قازاقستاننىڭ وسى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق ەتۋىنە مۇددەلى ەكەنىن 2007 جىلدان بەرى تانىتىپ كەلەدى. سول جىلى پاكستاندا (ازيا ەلى), 2008 جىلى ۋگاندادا (افريكا ەلى), 2009 جىلى سيريادا (اراب ەلى), 2010 جىلى تاجىكستاندا (ازيا ەلى) جىلما-جىل وتكەن سەسسيالاردىڭ قورىتىندى قۇجاتتارىندا قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى توراعالىعىنا قوشەمەت كورسەتىلىپ, 2011 جىلى سول جيناعان مول تاجىريبەسىمەن مۇسىلمان الەمىنە جاڭا ءۇردىس اكەلەتىنىنەن ءۇمىت ەتىپ, ونىڭ توراعا بولعانىن قالايتىندىقتارىن تۇراقتى تۇردە ءبىلدىرىپ وتىردى. ءتىپتى, مۇسىلمان ەلدەرى سەسسيالار وتەتىن ەلدەردى تاڭداعاندا «ازيا ەلى, ودان كەيىن افريكا ەلى, سوسىن اراب ەلى بولادى» دەگەن حاتتامالىق ءداستۇردى دە قازاقستاننىڭ توراعالىعى ءۇشىن بۇزۋعا دەيىن باردى. بۇل ءبىزدىڭ ەلدىڭ بەدەلى مۇسىلمان الەمىندە وتە جوعارى ەكەنىن بىلدىرەدى. ونىڭ ۇستىنە ەلباسىمىز سالعان «قازاقستاندىق جولدى» وسى جىلدىڭ باسىندا توسىننان باستالعان داعدارىستاردان شىعۋعا ارەكەت جاساپ جاتقان اراب ەلدەرىنە ۇلگى رەتىندە ۇسىنۋعا دايىنبىز. – ەلباسىنىڭ الەمدىك قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋ, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق ساقتاۋ باعىتىنداعى باستامالارىن يسلام الەمى قالاي باعالايدى؟ سونىڭ ىشىندە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن ۇيىمداستىرۋىنا كوزقاراستارى قانداي؟ – ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن 2006 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا سەمەيدە قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە تۇركىمەنستان ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋ-جاراقتان ادا ايماق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم-شارتقا قول قويعانىن ءبارىمىز بىلەمىز. يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى ءوزىنىڭ وسى بەس مۇشەسىنىڭ ورتاق شەشىمىن قۋاتتاپ, باسقا ايماقتارداعى مەملەكەتتەرگە دە ۇندەۋ جاسادى. يكۇ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-ارەكەتتىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋىن بىردەن قولداپ, بىلتىر تامىز ايىندا ۇيىمنىڭ شتاب-پاتەرىندە قازاقستاننىڭ ءوز  تاۋەلسىزدىگىن العان ساتتەن باستاپ وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋى, قۋاتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى زىمىراندىق-يادرولىق ارسەنالىنان باس تارتۋى جانە ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن تولىقتاي جويۋى سەكىلدى ناقتى ۇلەستەرىن ناسيحاتتايتىن ارنايى فوتوسۋرەتتەر كورمەسىن ۇيىمداستىردى. بۇل ساياسي شاراعا يكۇ  جانىنداعى 57 ەلدىڭ تۇراقتى وكىلدەرى قاتىستى. كوپتەگەن ەلدەر باسشىلارىنىڭ وركەنيەتتەر اراسىندا ۇنقاتىسۋ جۇرگىزۋگە قاتىستى يگى باستامالارى بار. الايدا, ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى, قوس كيەنىڭ شىراقشىسى ءوزىنىڭ ارنايى وكىلىن قازاقستاننىڭ ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم جونىندەگى ونەگەلى ۇلگىسىنە اينالعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءۇش سەزىنە عانا تۇراقتى قاتىستىردى. مەككەدە ورنالاسقان دۇنيەجۇزىلىك يسلام ليگاسىنىڭ باس حاتشىسى مەن ءال-ازحار شەيحى استاناداعى ءدىني فورۋمدارعا بەلسەندى قاتىسۋشىلار. قازىر مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى قازاقستان پارلامەنتى سەناتى جانىنداعى سەزد حاتشىلىعىمەن بىرگە 2012 جىلى وتەتىن ءتورتىنشى القالى جيىنعا دايىندىق شارالارىن جۇرگىزۋدە.  – قازاقستانعا يسلام الەمىنىڭ ينۆەستيتسياسى تارتىلسا, ونىڭ قانشالىقتى ەرەكشەلىكتەرى بولۋى مۇمكىن؟  جالپى, قازاقستان حالقى يكۇ-مەن تىعىز ىنتىماقتاسۋ ارقىلى نە ۇتادى دەپ ويلايسىز؟ – الداعى 7-9 ماۋسىم كۇندەرى استانادا وتەتىن 7-ءشى دۇنيەجۇزىلىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىنا (ديەف) مۇسىلمان الەمىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جۇزدەگەن ىسكەر ادامدار كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. ديەف-تىڭ باستى ماقساتى – قازاقستاننىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ىسكە اسىپ جاتقان جوبالارعا اراب ينۆەستيتسياسىن تارتۋ بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا ساۋد ارابياسى ءوزىنىڭ مال شارۋاشىلىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جىل سايىن 7 ميلليون توننا ارپانى قازاقستاننان ساتىپ الۋعا دايىن. مۇنىڭ ءوزى اراب ينۆەستيتسياسىنىڭ كومەگىمەن ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىمىزدى دامىتۋعا جانە ونىمدەرىمىزدى وتكىزەتىن تۇراقتى رىنوكتارمەن جۇمىس ىستەۋگە زور مۇمكىندىكتەر بەرەدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات.