ازعىر ءوڭىرىن, ەلىمىزدىڭ باسقا جەرلەرىن اتاماعاننىڭ وزىندە, اتىراۋلىق تۇرعىنداردىڭ وزدەرى دە تۇگەلگە دەرلىك بىلە بەرمەيدى. ول زاڭدى جاعداي سانالادى. وبلىس ورتالىعىنان – 550, اۋدان ورتالىعىنان 300 شاقىرىم قاشىقتا جاتقان قۇلازىعان دالادا كوپتىڭ قۇلاعىنا جەتەردەي تىرشىلىك جوق دەسە دە بولعانداي. ونداي جاعدايدى قالىپتاستىرىپ تۇرعان پروبلەمالار جەتەرلىك.
ەدىل مەن جايىق – قوس وزەن ارالىعىنا شالعايىن كەڭگە جايىپ جاتقان نارىن دالاسىنىڭ جالپى كولەمى 40 000 شارشى شاقىرىمدى قامتىسا, ونىڭ باتىس بولىگى سانالاتىن ازعىر ءوڭىرىنىڭ كولەمى 12 000 شارشى شاقىرىمدى يەلەنەدى. 1642-1770 جىلداردا بۇل ءوڭىردى قالماقتار قونىستانعانى تاريح شەجىرەسىندە جازىلعان. كەلىمسەكتەر تۇراقتى قونىستانىپ قالا المادى. بوكەي سۇلتان رەسەي پاتشاسىنىڭ ءتىلىن تاۋىپ 1801 جىلى حالقىن ەدىل مەن جايىق اراسىنا كوشىرىپ اكەلدى. ارتىنان 1812 جىلى جەكە شاڭىراق بولىپ بوكەي حاندىعى قۇرىلدى. وسى تۇستا ازعىردى قونىستانۋشىلار وتە كوپ ەدى. ىرگەدەگى باسقۇنشاق تۇز ءوندىرۋ كاسىپشىلىگىنە تۇراقتى جۇمىستارعا ورنالاسىپ, باتىستاعى ءوركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءۇردىسىن يگەرگەندەر دە بولدى.
1848 جىلى بوكەي حاندىعى تاراتىلىپ, ونىڭ كولەمى بەس ۋەز بەن ەكى وكرۋگكە بولىنگەن اكىمشىلىك باسقارۋ قۇرىلىمدارى ەنگىزىلگەندە, ازعىر دالاسىنىڭ كولەمى «قالماق» ۋەزى اتالدى. ونى باسقارعان اكىمدەردىڭ ءبىرى داۋلەتكەرەي شىعاەۆ ەسىمى تۋعان جەر تاريحىندا قالدى. قوعام دا, مەملەكەتتىك قۇرىلىم دا وزگەرگەن كەزەڭدەر كەلدى. 1920-1925 جىلداردا بۇرىنعى حان ورداسىنىڭ ىزىندە بوكەي گۋبەرنياسى قۇرىلعانىن تاريحي قۇجاتتار ساقتاۋدا. سول قۇرىلىمدارعا وراي 1928-1930 جىلداردا ازعىر اۋدانى قۇرىلدى. ۇلى وتان سوعىسىنا دەيىن ازعىر مەن نارىن دالاسىندا جيىرما ءتورت كولحوز بولعانىن اتاساق, جومارت دالانى حالىقتىڭ ءجيى قونىستانعانى ءوز-وزىنەن ايقىندالار ەدى.
بىراق سونىڭ ءبارى ەندى ادام ايتسا نانعىسىز جاعدايعا ۇشىرادى. ۇلى وتان سوعىسى جەڭىسپەن اياقتالعانىنا قاراماستان, سول كەزدە بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان كسرو دەگەن قۋاتتى دەرجاۆادا جانتالاسا قارۋلانۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلدى. كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1947 جىلعى 4 قاراشادا استىرتىن قابىلداعان قاۋلىسىندا «راكەتا تەحنيكاسىن سىناقتاردان ءوتكىزۋ ءۇشىن» قازاقستاننىڭ نارىن قۇمىنىڭ كەڭ دالاسىن ۇلكەن كولەمدە اسكەريلەرگە ەنشىلەپ بەرگەنى كورسەتىلگەن. وسى قاۋلى شىققان كۇننىڭ ەرتەسىنە كسرو قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ەكى ۆاگون قۇپيا جۇگى ماقساتتى نىساندارعا جەتكىزىلىپ ۇلگەرگەنى قۇجاتتاردا ساقتالعان. كاپۋستين يار دەگەن شاعىن سەلودا بولاشاق ءۇلكەن پوليگوننىڭ جاسىرىن ورداسى ورنىعادى. كەيىن مۇندا كاپيار دەپ اتالعان اسكەريلەردىڭ ءساندى قالاشىعى پايدا بولادى. ول استراحان وبلىسىنىڭ احتۋبا اۋدانىنىڭ جەرىنە ورنالاسقان. پوليگوننىڭ سىناق الاڭدارى كەڭ نارىندى باسىپ ءوتىپ, تايسويعان قۇمىنا بارىپ تۇمسىق تىرەيتىن. ءسويتىپ, اتالعان اسكەري دايىندىق – سىناق الاڭى قازاقستاننىڭ ازعىر مەن نارىن دالاسىنىڭ 1 ميلليون 36000 گەكتار جەرىن جارتى عاسىر بويىنا جامباسىنا باستى. 1952 جىلى ول جەرلەردىڭ 24 كولحوزعا باستارى قوسىلعان بايىرعى تۇرعىندارىن كوشىرۋ جۇزەگە اسىرىلدى. 66000 تۇرعىنى بار وردا اۋدانى تاراتىلدى. ەكى عاسىر بويىنا قونىستانعان بايىرعى حالىق باسقا ايماقتارعا, ءبىرقاتارى ەرىكسىز تۇردە, قونىس اۋداردى. ونداي وتباسىلار اراسىندا ارال مەن وڭتۇستىك قازاقستان جەرىنە شۇبىرعاندارى دا از بولعان جوق.
ازعىرلىقتاردىڭ جارتىسى اتاجۇرتتان ايىرىلدى. 12 كولحوزى بار ءبىر بولەك تۇرعىندار ورتالىعى 250 شاقىرىمداعى قۇرمانعازى (ول كەزدە تەڭىز) اۋدانىنا قاراتىلدى. 1957 جىلى ولاردان «ءسۇيىندىك», «بالقۇدىق» دەگەن ەكى سوۆحوز ۇيىمداستىرىلدى. تۇرعىندار جول قاتىناسىنىڭ قاشىقتىعىنا جانە قيىندىعىنا قاراماستان اتا-بابالارى عۇمىر كەشكەن كيەلى قونىستان كەتكەن جوق. قازىر دە سول تۇرعىنداردىڭ باسىن قوسىپ سۇيىندىك, ازعىر جانە اسان سەلولىق وكرۋگتەرى ەلىمىزدىڭ كوك بايراعىن كوتەرىپ وتىر. حالقىنىڭ سانى 10 مىڭعا جۋىقتايدى. ولاردىڭ بالالارى سول وڭىردەگى بەس ورتا, ەكى نەگىزگى, ەكى باستاۋىش مەكتەپتەردە ءبىلىم الۋدا. جەرى قۇيقالى, مال مەن ەگىنگە تاپشىلىق جوق, تەك سوعان كوڭىل ءبولۋ كەمشىن. ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنىڭ اۋىرلىعى دا ءبىراز مۇمكىندىكتەن ايىرىپ تۇر.
ازعىر ءوڭىرىن اسكەري پوليگونعا اينالدىرعاننان كەيىن بۇرىن اۋدان ورتالىعى بولعان ازعىر سەلوسىنا وڭتۇستىك سەيسميكالىق ەكسپەديتسيا دەيتىن (نەگىزگى قىزمەتى قۇپيا جاعدايداعى مەكەمە) كوشىپ كەلىپ, ءوزىنىڭ باسقارۋ جانە بازالىق ورتالىعىن جاسادى. اۋىلدىڭ تۇستىك بەتىندەگى بيىك توبەنىڭ ۇستىنەن بىرنەشە كوپ قاباتتى ءۇيلەر مەن عيماراتتار تۇرعىزىلدى. ءاسكەريلەر مەن ءتۇرلى ماماندار كوشىپ كەلدى. ءبىراق تۇرعىنداردى ۇرەيلەندىرىپ باسقا جاققا ىعىستىرعان جوق. بۇرىن «بالقۇدىق» سوۆحوزىنىڭ ءبىر فەرماسىنىڭ ورتالىعى بولعان تىرشىلىك جالعاسا بەردى. اۋىلدىڭ كەيبىر تۇرعىندارىن ونى-مۇنى جاسايتىن «قارا جۇمىسقا» الدى. مەزگىلىندە ەڭبەكاقىسىن بەرەتىن ءۇيدىڭ قاسىنداعى جۇمىسقا اركىم-اق ىنتالى بولدى. جاسىرىن ۋ سالىپ بەرىلگەن تاعام سياقتانعان قۇپيانىڭ قاۋىپتىلىگىنە ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن كوز جەتكىزىلدى. وڭتۇستىك سەيسميكالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ تىندىرعان جۇمىسى سول ازعىر اۋىلىنىڭ ماڭايىنان 1960-1985 جىلداردا 160-1500 مەتر تەرەڭدىكتە قۋاتى 1-دەن 100 كيلوتونناعا جەتەتىن 17 مارتە جەراستى يادرولىق جارىلىستار جاسادى. قاتەرلى ۇشقىنداردىڭ ادامدار مەن مالدىڭ دەنساۋلىعىنا قانشالىق زيانىن تيگىزىپ جاتقانىن ءبىرقاتار باسىلىمدار اشىق جازدى دا.
1990 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا شىعىستا كوتەرىلگەن «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنا ءۇن قوسىپ ازعىر اۋىلىنىڭ باسىندا سول كەزدەگى اۋدان باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن ارنايى حالىق جيىنى ءوتكىزىلدى. ادامدار وتە كوپ قاتىستى, اۋىر جاعدايلار اشىق ايتىلدى. سول كەزدەگى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە ارناپ ۇندەۋ جولداندى, وندا كورسەتىلگەن تالاپتاردىڭ ورىندالعانى ازعىردى اپاتتى الاڭعا اينالدىرۋعا جۇمىستانعان وڭتۇستىك سەيسميكالىق ەكسپەديتسيا كوشىرىلدى, يادرولىق ۇشقىنداردان قاۋىپتى زاقىمدانعان جارىلىس شۇڭقىرلارىنىڭ كەيبىرەۋلەرى «جەرلەندى». ءبىراق تولىق ەمەس, ولاردان قاۋىپتى ۇشقىندار اۋاعا تاراپ جاتقانى ءالى دە بايقالاتىنى ايتىلۋدا. جاقىندا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, باسقا دا قۇزىرلى ورگانداردىڭ وكىلدەرى قاتىسقان كوميسسيا ازعىردىڭ بۇگىنگى احۋالىن جان-جاقتى ساراپقا سالىپ, ۇلكەن ماسەلەنى قوزعادى. حالىق ەندى ودان ءبىر ناتيجە كۇتۋدە. سەبەبى, بۇرىن دا بىرنەشە كوميسسيالار بولعان, حالىقپەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلعان. ولاردى باق-تار جازعان, بىراق قانشا ايتىلعانمەن پروبلەمالار ازايعان جوق.
ازعىر ءوڭىرىنىڭ بارلىق تۇرعىندارى ەكى عاسىردان استام مەزگىلدەن بەرى جەراستى سۋىن پايدالانىپ كەلەدى. بىراق ول كەزدەگىنى قازىرگى جاعدايمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. بۇرىن وتە تايىزدان-اق بۇرقىراپ شىعاتىن قۇدىق سۋلارى ەندى تىم تومەندەدى جانە جەراستى يادرولىق سىناقتارىنىڭ زارداپتارى جوق دەپ ەشكىم ايتا المايدى.
ازعىردى سۋلاندىرۋ ازابى ەرتە قوزعالدى. كسرو مەليوراتسيا جانە سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ 1974 جىلعى 19 ساۋىردەگى رۇقسات حاتى نەگىزىندە جارتىلاي شولەيت دالانىڭ مىڭداعان گەكتارىن سۋلاندىرۋ ماقساتىندا اقتوبا-ازعىر كانالىنىڭ جوباسى جاسالىپ, بەكىتىلگەن بولاتىن. 1979 جىلى وسى كانالدى قازۋ جۇمىسى باستالدى. ءماسكەۋلىك عىلىمي ينستيتۋتتار جاساعان جوبا بويىنشا كانال استراحان وبلىسىنىڭ احتۋبا وزەنىنىڭ ميحايلوۆ سەلوسى تۇرعان جەرىنەن ازعىردىڭ قوڭىرتەرەك اۋىلىنا دەيىن 91 شاقىرىمدىق ءبىرىنشى كەزەگىنىڭ ەلۋ شاقىرىمداي جەرى قازىلعان-دى. ەڭ قيىنى دەلىنگەن استراحان-ۆولگوگراد قالالارى ارالىعىنداعى پريۆولجە تەمىر جولىنىڭ استىنان قۇبىر وتكىزۋ ماسەلەسى دە جوعارىداعى باسشىلىقتىڭ قىزۋ جانە قۋاتتى قولداۋلارى ارقاسىندا ۋاقىتىلى شەشىمىن تاۋىپ, 1985 جىلى اتالعان تەمىر جولدىڭ ميحايلوۆ سەلوسىنىڭ باتىس ىرگەسىنەن ءارقايسىسىنىڭ ديامەترى ءبىر مەترلىك ءۇش قاتار قۇبىرلار ەكى مەتر تەرەڭدىكتە ۇزىندىعى 672 مەترگە تارتىلعانى سول كەزدەگى اقپارات قۇرالدارىندا جازىلدى. اقىرى اراعا ون بەس جىلداي مەزگىل سالىپ اقتوبا-ازعىر كانالىنىڭ سۋى اتالعان قوڭىرتەرەك اۋىلىنىڭ تۇستىك شەتىنە جەتكىزىلگەن ەدى. بىراق كەڭەس وداعى تاراپ, ومىرشەڭ ۇلكەن پەرسپەكتيۆاسى بار ازعىردى سۋلاندىرۋ جۇمىسى توقتاتىلدى. كانالدىڭ ەكىنشى كەزەگى جۇزەگە اسىرىلعاندا ۇزىندىعى 150 شاقىرىمعا جالعاساتىن سۋ ارناسى سۇيىندىك وكرۋگىنىڭ بەستاۋ تەلىمىنە دەيىن جەتكىزىلىپ, جاڭادان ەكى سوۆحوز ۇيىمداستىرۋعا بولاتىنى, 50 گەكتارداي جەردە سۋارمالى ەگىنشىلىكتى دامىتۋ مۇمكىندىكتەرى جاسالاتىنى كورسەتىلگەن بولاتىن. كوشكەن ەلدىڭ جۇرتىنداي كۇيگە تۇسكەن كانالدىڭ اڭگىمەسى ەندى ۇمىت بولىپ بارادى.
ازعىردى سۋلاندىرۋدىڭ ەكىنشى جوباسى قوياندى سۋىن پايدالانۋعا ارنالعان بولاتىن. قوياندى – رەسەي مەن قازاقستاننىڭ شەكاراسىندا شالعايىن كەڭگە جايعان قۇيقالى ەجەلگى قونىس. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن مۇندا حالىق كوپ قونىستاندى. كەيىن سوۆحوز قۇرىلىپ, قوياندىنىڭ تۇرعىندارىن جالعىزاپان اۋىلىنا – فەرما ورتالىعىنا كوشىردى. اينالا شالعىن ءشوبى قالىڭ وسەتىن, قىستا دا وتار-وتار مال ۇستاۋعا بولاتىن قوياندى قونىسى قاڭىراپ بوس قالدى. ونىڭ تاعى ءبىر قازىناسى 1960 جىلداردا جەرىنىڭ استىندا مول سۋ قورى بارىن انىقتاپ, سەگىز بىردەي ۇڭعىمادان تۇششى سۋ اتقىلاتىپ بەرگەنى بار. سۋ كوزى تەرەڭدە ەكەن جانە قانشا الىنسا دا ورتايمايدى. وسى مول سۋدى پايدالانۋ جوباسى جاسالدى. اقىرى 1998 جىلى قوياندىنىڭ ءمولدىر سۋى سۇيىندىك سەلوسىنا 40 شاقىرىمعا تارتىلعان قۇبىر ارقىلى جەتكىزىلدى. ورتا جولداعى جالعىزاپان اۋىلىندا سول تازا سۋدى پايدالانۋدىڭ ءناتيجەسىندە شۇجىق جاسايتىن تسەح اشىلىپ, جۇمىسىن باستادى. بىراق كوپ ۇزاعان جوق, قولعا الىنعان جۇمىستاردىڭ بارلىعى اياقسىز قالدى, قۇرعاق اڭگىمەلەر كوپ جىلدار بويى ايتىلدى. قوياندى باسىنا 12 شاقىرىمعا ەلەكتر جەلىسىن تارتۋ, قوياندى-بالقۇدىق-ازعىر سۋلاندىرۋ قۇبىرلارىن جۇرگىزۋ جۇمىستارى باستالدى دا, تاستالدى.
تالاي قيىندىقتاردى باستان كەشكەن ازعىرلىق اقساقالدار كوپ ءاڭگىمەنىڭ تياناقتى شەشىمى اۋدان ورتالىعى مەن ازعىردىڭ اۋىلدارىنا جەتكىزىلەتىن 300 شاقىرىمدىق جولعا بايلانىستى ەكەنىن جىلدار بويىنا ايتۋمەن كەلەدى. بۇدان ءدال 40 جىلداي بۇرىن اتالعان جولدىڭ جالپى سۇلباسى بەلگىلەنىپ, اۋداننىڭ ءوز ىشكى مۇمكىندىكتەرى نەگىزىندە توپىراقتان جاسالعان كوتەرمە جول ءومىرگە كەلگەن-تۇعىن. بەتىندە قاتتى جابىندىسى جوق اشىق توپىراقتان جاسالعان جولدىڭ قانشالىقتى ءتوزىمدى بولاتىنىن ويمەن شامالاي الامىز عوي. جەل ءۇرلەگەن بوس توپىراق بىردەن ۇڭعىل-شۇڭعىل ويىقتارعا اينالدى, جاۋىن مەن قار سۋىندا بالشىعى دا اياق باستىرمايتىن جاعدايعا تىرەدى. قىستا قاردىڭ كۇرتىگى, جازدا جەل ۇرلەگەن شاعىل ءۇيىندىسى تراكتوردان باسقا تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ اياعىنا تۇساۋ سالادى. جەڭىل اۆتوكولىكتەر ءجۇرە المايدى, جۇك كولىكتەرى 8-9 ساعات باتىپ-شىعىپ ۇلكەن ازاپپەن جەتەدى. قىسقاسى, جولدىڭ قازىرگى جاعدايى اۋدان مەن ازعىردىڭ اراسىنا قاتىناستى قالىپتاستىرا الماي كەلەدى. ءبىراق بۇل جولدىڭ جاعدايى وتە-موتە قاجەت ماسەلەگە اينالدى. بۇرىن استراحان وبلىسىنىڭ جەرىمەن ءجۇرىپ, حارابالينسك قالاسىنا جەتىپ, ودان الپىس شاقىرىم جەردەگى بالقۇدىق سەلوسىنا بارا سالاتىن. ەندى شەكارا كۇزەتى ءتارتىپتى تىم قاتايتىپ تۇر. بىلايشا ايتقاندا, حارابالينسك قالاسىنان قازاقستان جەرىنە ءوتۋ نەمەسە ودان كەرى شىعۋ ءجۇرىستەرى توقتاتىلدى. ەندى تەك رەسەي شەكاراسىنداعى قاراوزەك كەدەنىنەن ءوتىپ قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ ورتالىعىنا جەتىپ, سودان كەيىن ازعىر وڭىرىنە قالاعان اۋىلدارعا بارۋعا بولادى. سوندا ەندى بۇل وڭىرگە قاتىناسۋدىڭ ءبىر عانا جولى بولىپ تۇر. ال ول جولدىڭ جاعدايىن, دۇرىسى, قانشالىقتى جارامدىلىعىن الگىندە ايتتىق.
بۇل جولدىڭ ازعىرلىقتاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىن جاقسارتۋ ءۇشىن دە اتقارار قىزمەتى ۇلكەن. بۇرىن ازعىر تۇرعىندارى ازىق-ت ۇلىكتىڭ بارلىعىن, باسقا دا تاۋارلارىن رەسەيدەن الاتىن ەدى. ەندى شەكارا بەكەتتەرى تىكەلەي قاتىناستى جاپتى. قىسقاسى, ازعىرلىقتار ءۇشىن كەرەك-جاراقتىڭ بارلىعى قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان شىعاتىن جارامسىز قۇم جولىمەن جەتكىزىلەدى. ازعىرداعى مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار, باسقا دا مەكەمەلەر قىستى كۇندەرى كومىر جانە سۇيىق وتىندى پايدالانادى, تۇرعىنداردىڭ وعان قولدارى جەتپەگەنى قوي قورانىڭ قيى مەن دالانىڭ جىڭعىلىن جاعادى. ءبىز ءازىرگە گاز بەن تازا اۋىز سۋ سۇرامايمىز, تەك اۋدان, وبلىس ورتالىقتارىمەن قاتىناساتىن جاعدايىمىز جاقسارتىلسا, اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى قونىستانعان تۋعان جەردەن باس اۋعان جاققا كوشىپ كەتەر جايىمىز جوق. ىرگەدە شەكارا, كەڭ دالامىزدى يەسىز قالدىرساق, قايداعى ءبىر كەلىمسەكتەر مەكەندەپ الارى ايدان-انىق. ازعىرلىق تۇرعىندار اتاجۇرتتان كوشپەيدى. ازعىردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن ساۋىقتىرىپ, قاتىناس جولىمىزدى جاساپ بەرسە, ەلىمىزگە مال شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن توننالاپ-توننالاپ وتكىزىپ تۇرار ەدىك دەپ ازعىرلىقتار اڭگىمەنىڭ اقىرعى ءتۇيىنىن ايتادى. شۇعىل تۇردە شەشىمىن تاباتىن باستى پروبلەما وسى بولىپ تۇر.
راحمەت يمانعاليەۆ, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى.
اتىراۋ وبلىسى.
قۇرمانعازى اۋدانى.